ەجەلدەن قازاق بەرەكەنىڭ باستاۋىن ىنتىماق, بىرلىكتەن ىزدەگەن. تاريحي شەگىنىس جاساپ, وتكەنگە كوز سالساق, وتارلىق ەزگى مەن وزبىر ساياسات ىقپالىمەن كەلگەن ەتنوس وكىلدەرىن جاتسىنباي جاردەم كورسەتۋى دە – قانعا سىڭگەن قاسيەتتەن. دەمەك قازىرگى كەزەڭ – وسىناۋ تەرەڭ تۇسىنىك, ءوزارا سىيلاستىقتىڭ زاڭدى جەمىسى. بۇل ايرىقشا ۇعىمدى ۇلىقتاپ وتىرعان ايتۋلى كۇندە بويىنا قازاقىلىق سىڭگەن اۋىلداعى ەتنوس وكىلدەرىمەن تىلدەستىك.
ۆلاديسلاۆ ۆەبەر,
«اسسامبلەيا جاستارى» رقب مۇشەسى:
– زوبالاڭ ۋاقىت تالاي جاندى تۋعان توپىراعىنان اجىراتىپ, جات جۇرتتا جان ساقتاۋعا ءماجبۇر ەتتى. سول سۇرەڭسىز جىلداردا مىڭداعان ادامنىڭ ءۇمىت وتى وسى قازاق جەرىندە تۇتاندى. مەنىڭ دە اتا-بابالارىم قيىن-قىستاۋ كەزدە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا دەپورتاتسيالانعان. مىڭداعان شاقىرىمدى ارتقا تاستاعان نەمىس جۇرتىنا قازاق حالقى تورىنەن ورىن بەرىپ, جوق-جىتىگىن جامادى. ءسويتىپ اۋلەتىمىز ءۋاليحانوۆ اۋدانى مورتىق اۋىلىندا قونىس تەۋىپ, ءتۇتىنىن تۇتەتتى.
كوپ ورتادا ۇنەمى ءوزىمدى اۋىلدىڭ ەن دالاسىندا قارا توپىراعىنا اۋناپ وسكەن قازاقتىڭ سارى دومالاق بالاسىمىن دەپ تانىستىرامىن. ويتكەنى اتا-اجەم قازاق مادەنيەتىن ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىمەن قاتار سىيلادى. قوناقجايلىق, كىسىلىك, كىشىپەيىلدىلىك, سابىر مەن شۇكىرشىلىكتى ارقاۋ ەتكەن سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, تانىم-تۇسىنىك ءبىزدىڭ بولمىسقا ەندى. بۇل رۋحاني تۇعىر ەلمەن ەتەنە جاقىنداتتى. اركەز ۇلكەندەردىڭ اق باتاسىن الۋدى, تۋعان جەردىڭ قادىرىن ءبىلۋدى, ەڭبەك پەن ادالدىقتى بويىمىزعا ءسىڭىردى. ونىڭ ۇستىنە 11 جىل بويى قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الدىم.
ەس بىلگەلى شاڭىراعىمىزدا اتاۋلى مەرەكەلەردى ەرەكشە ءسان-سالتاناتپەن اتاپ وتەمىز. ناۋرىز, ايت, بىرلىك كۇنىندە اۋلەتىمىزبەن ءبىر داستارقان باسىنا جيىلىپ, ۇلتتىق تاعامدار ازىرلەپ, ارقا-جارقا بولىپ وتىرامىز. ءبىز ءۇشىن بۇل – جاي عانا مەيرام ەمەس, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇر, قازاقى بولمىستى سەزىنىپ, بىرىگەتىن ەرەكشە كۇن. وسىنداي قۇندىلىقتارعا دەگەن قۇرمەت پەن سەزىم وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمدى تەرەڭدەتە ءتۇستى.
قازىر اسسامبلەيا جاستارى ساپىندا مەملەكەتتىك تىلدە جاتىق سويلەيتىن ازاماتتار قاتارىنىڭ ارتۋىنا ۇلەس قوسىپ ءجۇرمىن. ءتىلىن سىيلاعاندى قازاق توبەسىنە كوتەرىپ, ءتورىن ۇسىنادى. ءبىز دە سول ىقىلاسقا لايىق بولۋعا, بەرگەنىن قايتارا الاتىن ازامات بولۋعا ۇمتىلامىز. سەبەبى بۇل ەل – اتا-بابامىزعا تەك پانا ەمەس, تامىرىن تەرەڭگە جايعان ءتول مەكەنگە اينالدى.
نارگيز ماحمۋدوۆا,
قحا مۇشەسى, ۆولونتەر:
– كەڭەستىك ساياساتتىڭ ىقپالىمەن ەرىكسىز قونىس اۋدارعان جۇزدەن اسا ەتنوس وكىلى سەكىلدى مەنىڭ دە اتا-بابام قازاق جەرىن ءوز ۇيىندەي قابىلداپ, وسى ەلدە تۇراقتادى. دارقان حالىقتىڭ بوتەندى جاتسىنباي, قيىن كۇندە باۋىرىنا باسقان كەڭدىگىنىڭ ارقاسىندا بۇل مەكەندە تالاي تاعدىر توعىستى. مىنە, بۇگىندە ءتۇپ-تامىرى باسقا بولسا دا, بىرلىك پەن بەرەكەنىڭ بەسىگىنە اينالعان كيەلى جەردە شىنايى بولمىسى «قازاق» دەگەن بۋىن قالىپتاستى.
جالپى, قازاق پەن ۇيعىرلاردىڭ سالت-داستۇرلەرى, ادەت-عۇرىپتارى, قۇندىلىقتارى ۇقساس كەلەدى. ءبىزدى اتا-انامىز بالا كەزدەن ەڭبەككە باۋلىپ, وزگەلەرگە, ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاعا جاناشىر, مەيىرىمدى, كەڭپەيىل بولۋعا ۇيرەتتى. بۇل تەك وتباسىلىق تاربيە ەمەس, اينالادان كورىپ وسكەن ورتاق ۇستانىم, مادەنيەت ەدى. سودان بولار اينالاعا بەيجاي قاراماۋ, قولدان كەلگەن كومەكتى اياماۋ, شىنايى مەيىرىممەن جاقسىلىق جاساۋ ومىرلىك باعىتىما اينالدى. اسىرەسە قيىن-قىستاۋ شاقتا جاردەم بەرىپ, مۇقتاج جاننىڭ جۇزىنە كۇلكى سىيلاۋ مەنى ودان ءارى جىگەرلەندىرىپ, ەرىكتىلىككە جول سالدى.
ءبىر كەزدەرى تابيعاتتىڭ تارپاڭ مىنەزى سالدارىنان بولعان سۋ تاسقىنى كەزىندە, ودان بۇرىن توسىننان كەلىپ, توسىرقاتقان پاندەميا تۇسىندا دا قاراپ قالماي, مىڭداعان ەرىكتىمەن بىرلەسە ارەكەت ەتتىك. بىرلىكپەن تىرلىك ەتتىك. سوندا قاراپايىم عانا ازىق-ت ۇلىك پەن ءدارى-دارمەك جەتكىزۋ ارقىلى دا ۇلكەن ىسكە ۇلەس قوسۋعا بولاتىنىنا كوزىم انىق جەتتى. سەبەبى ەڭ ماڭىزدىسى ارەكەتتىڭ اۋقىمى ەمەس, ونى قانداي نيەتپەن جاساعانىڭدا ەكەن. وسىلايشا ۆولونتەرلىك جاي عانا ۋاقىتشا ارەكەت نەمەسە قوعامدىق مىندەت ەمەس, جۇرەكتەن باستاۋ الاتىن ءومىر سالتىنا اينالدى.
اكەم اۋىلدا اتاكاسىپ باعباندىقپەن اينالىسىپ, تابيعاتپەن ۇندەسىپ تىرشىلىك ەتىپ كەلەدى. سودان بولار اعاش وتىرعىزۋ, اينالاداعى جاسىل-جەلەكتى ايالاۋ – جان دۇنيەمە جاقىن. بۇل دا – قايىرىمدىلىقپەن اينالىسۋعا نەگىز بولعان دۇنيە. ءتۇرىمىز بولەك بولعانىمەن, ءتىلىمىز – ءبىر, تاعدىرىمىز – ورتاق. ءبىز – ءبىرتۇتاس ۇلتپىز. ءار ەتنوس ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن ساقتاۋعا, ءداستۇرىن جالعاستىرۋعا تولىق مۇمكىندىككە يە. بۇل – ەلىمىزدەگى ادىلەتتىڭ, بەيبىتشىلىكتىڭ, تەڭ قۇقىقتىڭ دالەلى.
ۆالەري مارين,
«كاۋسار» شارۋا قوجالىعىنىڭ مەحانيزاتورى:
– 1991 جىلى جەتى جاسىمدا ۋكراينانىڭ باتىس بولىگىنەن بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنداعى امانتوعاي اۋىلىنا ناعاشى اپامنىڭ شاقىرۋىمەن كوشىپ كەلدىك. اياق باسقان العاشقى كۇننەن-اق كورشى-قولاڭ قوناقجايلىعىن كورسەتىپ, شىنايى باۋىرمالدىق تانىتتى. قازاق سىنىبىندا وقىدىم. بىراق ءتىلدى ءبىلىم وشاعىنان ەمەس, كوشەدە بالالارمەن ويناپ ءجۇرىپ تەز مەڭگەردىم. وسىلاي بولمىسىما, تۇرمىسىما ءسىڭىپ كەتتى.
كەڭ-بايتاق دالا باۋىرىنا باسىپ, ازامات ەتىپ ءوسىردى. ومىرلىك جولىمدى ايقىندادى. قازىر امانگەلدى اۋدانىنىڭ قاراسۋ اۋىلىنداعى شارۋا قوجالىعىندا مەحانيزاتور ءارى باقتاشى بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. بۇل سالادا جۇرگەنىمە دە ون جىلدان استى. قىستا تراكتورمەن جول اشىپ, قار تازالايمىن. جازدا ءشوپ شاۋىپ, مال باعامىن. بۇعان دەيىن قۇرىلىس پەن تەحنيكا باسقارۋ سەكىلدى ءتۇرلى جۇمىستاردى دا ىستەدىم.
قازاق حالقى – قارا كۇشتىڭ, ەڭبەكتىڭ قادىرىن بىلگەن حالىق. ءاردايىم ادالدىقتى جوعارى باعالاپ, ماڭداي تەرمەن كەلگەن ناپاقانى بەرەكەنىڭ باستاۋى دەپ تۇسىنگەن. بۇگىندە وسى ىزگىلىك جالعاسىن تاۋىپ, قوعامدا قاراپايىم ەڭبەك ادامىنا دەگەن سىيلاستىق پەن قۇرمەت ارتىپ كەلەدى. جاقىندا عانا قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ العىس حاتىن الدىم. «كاۋسار» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ساعدات داۋعارين ءبىر بولمەلى پاتەرگە سەرتيفيكات سىيلاپ, ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى. مىنە, بۇل – مەن سەكىلدى قازاق جەرىندە ءوسىپ-ءونىپ, كوزگە كورىنبەسە دە ادال ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ەتنوس وكىلدەرىنە دەگەن سەنىم, العىستىڭ ايقىن كورىنىسى.
P.S. بۇگىندە ەلگە ادال قىزمەت ەتىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرىپ, تۋعان جەرىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن وزگە ەتنوس وكىلدەرى جەتەرلىك. ۆلاديسلاۆ ۆەبەردىڭ قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋى, ۆالەري ءماريننىڭ ەڭبەكتىڭ قادىرىن ءبىلىپ, ادال قىزمەت ەتۋى, نارگيز ماحمۋدوۆانىڭ ەرىكتىلىك ارقىلى كوپكە ۇلگى بولۋ مىسالى – ەتنوستاردى ۇيىستىرعان قازاقى قۇندىلىقتاردىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەي تۇسەدى. بۇل – مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان تەڭ مۇمكىندىك پەن ادىلەتتى ساياساتتىڭ عانا ەمەس, بىرلىك پەن تاتۋلىق, تولەرانتتىلىقتىڭ جەمىسى.
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»