سيرەك جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار سالاسىن دامىتۋعا ۇكىمەت ايرىقشا باسىمدىق بەرىپ وتىر. بۇل مەتالداردىڭ باي قورى قازاقستانعا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ بىرىنە اينالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تاۋارلاردىڭ 9 توبى ەكسپورتتىق الەۋەتكە يە
ساراپشىلار پىكىرىنشە, ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى ءوندىرۋ ءوسىمى ەۋرووداققا ءتيىمدى. قازىر بۇل نارىقتا ءوندىرىستىڭ 80%-دان استامىن قىتاي باقىلايدى. بەيجىڭ ءوزىنىڭ ۇستانىمىن ساياسي ماقساتتا پايدالانۋعا تىرىسادى. بىراق 2020 جىلدان باستاپ سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار ەكسپورتىنداعى قحر ۇلەسى قىسقارىپ جاتىر. قىتايعا اۋستراليا مەن اقش باسەكەلەس بولا الادى, دەگەنمەن كوشباسشى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋعا ەلىمىزدىڭ دە مۇمكىندىگى بار.
قازىر ەل كولەمىندە 12 ۋچاسكەدە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. 800 مىڭ تونناعا جۋىق سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل قورى بار قۇيرىقتىكول ۋچاسكەسىنىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىن امەريكالىق «Cove Capital» كومپانياسى مەن گەرمانيالىق «HMS Bergbau» جۇرگىزبەك.
2040 جىلعا قاراي سىندارلى ماتەريالدار مەن سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدارعا الەمدىك سۇرانىس ءتورت ەسە ارتادى دەگەن بولجام بار. دۇنيەجۇزىلىك بانك دەرەگىندە ەلىمىزدە قۇنى 46 ترلن دوللاردان اساتىن 5 مىڭنان استام يگەرىلمەگەن كەن ورنى بار ەكەنى ايتىلادى. 2024 جىلى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) اكىمشىلىگىنىڭ ساراپشىلارى تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسىنا تالدامالىق شولۋ دايىنداپ, اسا ماڭىزدى مينەرالداردى ۇزدىكسىز جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتە الاتىنىمىزدى مالىمدەدى. وندا تاۋارلاردىڭ 9 توبى ەكسپورتتىق الەۋەتكە يە ەكەنى ايتىلادى. مىس, مىرىش, اليۋميني, كۇمىس جانە قورعاسىن ەكسپورتتالىپ, «الەمدىك نارىقتا سالىستىرمالى ارتىقشىلىق» كورسەتىپ جاتىر. نيكەل, ليتي, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار مەن التىننىڭ تولىق ەكسپورتتىق الەۋەتى ء«الى اشىلۋعا ءتيىس».
2023 جىلى جەلتوقساننىڭ سوڭىندا سەگمەنتتى دامىتۋ جونىندەگى ۇكىمەت تۇجىرىمداماسى جارىققا شىقتى. تۇجىرىمدامانىڭ باسىمدىعى – وندiرۋدەن باستاپ تۇپكiلiكتi ءونiم وندiرۋگە دەيiن قۇن قۇرۋدىڭ بۇكiل تiزبەگiن دامىتۋ. قۇرالدار – ينۆەستيتسيا, سالىق جەڭىلدىكتەرى, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرۋ, عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق. ساراپشىلار اراسىندا جاڭا مۇنايعا باعالانىپ وتىرعان كەيبىر مەتالدىڭ گرامى 100 دوللاردان اسىپ كەتەدى دەگەن پىكىر بار.
وڭتۇستىك كورەيا وندىرىسكە كىرىسۋگە دايىن
باعالى مەتالداردى بارلاۋ جانە ءوندىرۋ – قىمبات ۇدەرىس, سوندىقتان جۇزدەگەن ميلليوننان ميلليارد دوللارعا دەيىن تالاپ ەتىلۋى مۇمكىن. بۇل ءبىزدىڭ بيۋدجەت ءۇشىن تىم اۋىر جۇكتەمە, سوندىقتان ۇكىمەت سالانى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن دامىتۋعا نيەتتى. قازىر بىزدەگى بايلىققا وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي, گەرمانيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, اۋستراليا ينۆەستورلارى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
ەكونوميست ارمان بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءوندىرىستىڭ تولىق تسيكلىنە قولىمىز جەتكەندە عانا ءوز-ءوزىن قامتاماسىز ەتەتىن, ەكونوميكالىق تۇرعىدان تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالامىز. بۇل وندىرىستەن تۇسەتىن پايدانىڭ قوماقتى بولىگىن ەلىمىزدە قالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار – مەندەلەەۆ كەستەسىنىڭ 17 حيميالىق ەلەمەنتىن قامتيتىن لانتانويدتەر توبى: سكاندي, يتتري, لانتان, تسەري, پرازەوديم, نەوديم, پرومەتي, ساماري, ەۆروپي, گادوليني, تەربي, ديسپروزي, گولمي, ەربي, تۋلي, يتتەربي, ليۋتەتسي بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى (لانتانويدتەردى) قولدانۋ سالاسى ەكى توپقا بولىنەدى. ءبىرىنشىسى – ونى قوسپا رەتىندە پايدالانۋ, ول مەتالدار مەن كەراميكانى بىرنەشە ەسە نىعايتادى. مىسالى, اليۋمينيگە 0,05% سكانديدىڭ قوسىلۋى جۇمساق ءاليۋمينيدى 7 ەسە بەرىك ەتەدى. اليۋميني سياقتى جەڭىل بولا وتىرىپ, اليۋمو-سكاندي قورىتپاسى بولاتتان مىقتى بولادى», دەيدى ا.بەيسەمباەۆ.
ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا وڭتۇستىك كورەياداعى گەواقپارات جانە مينەرالدىق رەسۋرستار ينستيتۋتى (KIGAM) ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا بولاشاعى زور ليتي كەن ورنىن يگەرۋ جوسپارى تۋرالى حابارلادى. وڭتۇستىك كورەيانىڭ گەولوگتەرى 2023 جىلدان باستاپ ۇكىمەتتىڭ سۇراۋىمەن بويىنشا اۋدانى 1,6 شارشى كيلومەتر ۋچاسكەنى زەرتتەگەن. كورەيالىق عالىمدار تابىلعان ليتي قورىنىڭ قۇنىن شامامەن 15,7 ملرد دوللارعا باعالاعان.
KIGAM 2025 جىلدان باستاپ وسى اۋداندا ليتي ءوندىرىسىن باستاۋعا بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قۇقىنا ءوتىنىم بەرۋدى جوسپارلاپ وتىر. كورەيالىق گەولوگتەردىڭ ليتي وندىرۋگە دايىن ەكەنى تۋرالى جاڭالىق الەمدىك دەڭگەيدەگى ينۆەستورلاردىڭ قازاق نارىعىنا شىنداپ بەت بۇرا باستاعانىن كورسەتەدى. بىراق بۇل باعىتتا زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى كەمشىن.
ەل مۇددەسىن قورعاي ءبىلۋ ماڭىزدى
بىلتىر شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن ءوندىرىس, ونىڭ ىشىندە جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر تىزبەگىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويۋ تۋرالى كوپتەگەن حابارلاما جاريالاندى. الايدا مەموراندۋم كەپىلدىك بولىپ سانالمايدى. «Innovative Geophysical Service Corporation» (اقش) جوبالارىن دامىتۋ جونىندەگى ديرەكتور ەۆگەني پۋششيك الماتىدا وتكەن جيىنداردىڭ بىرىندە وسى تاقىرىپتا پىكىر بىلدىرگەن ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, پايدالى قازبالاردىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ پايداسىن مۇناي تابىسىمەن تەڭەستىرۋ ازىرگە اڭىز عانا.
«مىسالى, مۇناي نارىعىنىڭ تاۋلىكتىك اينالىمىن 7,5 ملرد دوللارعا تەڭەستىرۋ ءۇشىن كەمى 20 جىل كەتتى. دەمەك سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار نارىعىنا وسىنداي تسيفرلارعا جەتۋ ءۇشىن ءالى كوپ ۋاقىت پەن قاراجات كەرەك. بۇل سەگمەنتتىڭ بولاشاعى جارقىن. اقش گەولوگيالىق قىزمەتى دە, فرانتسيا دا, ۇلىبريتانيا دا ۇلكەن گرانتتار ءبولىپ ۇلگەردى. قازىر الەمدىك نارىقتا قازاق قازبا بايلىعى ءۇشىن كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. وسىعان دەيىنگى كەمشىلىكتەردىڭ قايتالانۋ قاۋپى جوعارى. جىلىنا 90 ملن توننا مۇناي جانە 60 ملرد تەكشە مەتر گاز وندىرسەڭىزدەر دە مۇناي مەن گازدى قايتا وڭدەۋ تەحنولوگياسىن دامىتا المادىڭىزدار. مۇناي-حيميا سالاسىندا سالماقتى جوبا جوق. بۇل جوباعا الدىمەن وزدەرىڭىز مۇددەلى بولۋلارىڭىز كەرەك ەدى. سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار نارىعىن دامىتۋعا كەشەندى تۇردە قاراۋ قاجەت», دەيدى ەۆگەني پۋششيك.
الماتى