عارىشقا باستاعان جول

«بايقوڭىر» مەن «بايتەرەك»

كەزدەسۋدىڭ كىرىسپە سوزىندە پرەزي­دەنت­تىك ورتالىقتىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولات اسپان الەمىن باعىندىرۋ­داعى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ ماڭىزى مەن 64 جىل بۇرىن تۇڭعىش ادامزات بالاسىنىڭ ءتۇپسىز-تۇڭعيىق جۇلدىزدار پاتشالىعىنا ءبىزدىڭ دالامىزدان اتتانعانى تۋرالى اڭگىمەلەدى.

«جەردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, مىڭ ميلليون ازوتتى تەسىپ ءوتىپ, ءبىر عالامنان ەكىنشىسىنە زۋلاپ جەتەتىن زىمىراننىڭ بايقوڭىردان كوتەرىلگەنىنە دە 64 جىلدان استى. بۇگىنگى كەزدەسۋدىڭ ماقساتى – جاس ۇرپاقتى جاڭا عىلىمي جانە تەحنيكالىق جەتىستىكتەرگە شابىتتاندىرۋ, عارىش سالاسىنىڭ بولاشاعى مەن مۇمكىندىگىن تانىستىرۋ. بۇل – عارىش سالاسىندا مانساپ قۇرۋدى ارماندايتىن ءاربىر جاسقا تاماشا مۇمكىندىك», دەدى ب.تەمىربولات.

جيىن بارىسىندا ايدىن ايىمبەتوۆ ستۋدەنتتەرگە «بايتەرەك» عارىش زىمىران كەشەنىنىڭ قىزمەتى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي بايانداپ بەردى.

«بۇل كەشەن جاڭا, ەكولوگيالىق تۇر­عىدان تازا «سويۋز-5» زىمىران تاسى­عىش­تارىن ۇشىرۋعا باعىتتالعان. جوس­پارعا سايكەس بيىل جەلتوقسان ايىن­دا اتالعان زىمىراندى سىناق رەتىن­دە العاش رەت ۇشىرۋ جۇزەگە اسپاق. ەلى­مىزدە عارىش سالاسى تەك زىمىران ۇشىرۋ­مەن شەكتەل­مەيدى. ءبىز عىلىمي زەرت­تەۋلەر جۇرگىزە­مىز, سپۋتنيكتەر قۇراس­تىرىپ, ولارعا قىزمەت كورسەتەمىز, ال قازىر سپۋتنيكتىك بايلانىس پەن جەردى قاشىقتان باقىلاۋ جۇيەلەرىن دامىتىپ جاتىرمىز. مىسالى, «قازگيدرومەت» سپۋتنيگى جەردىڭ سۋرەتتەرىن تۇسىرەدى, ال بايلانىس سپۋتنيكتەرى ەكولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە توتەنشە جاعدايلاردى باسقارۋ سالالارىنا وتە قاجەت», دەدى ايدىن ايىمبەتوۆ.

سونداي-اق عارىشكەر «بايقوڭىر­­دىڭ» تەك تاريحي ورىن ەمەس, ءالى دە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ماڭىزدى عارىش ايلاعى ەكەنىن ەكشەپ ايتتى.

«بايقوڭىر» – ءارتۇرلى وربيتالارعا زىمىران ۇشىرا الاتىن ساناۋلى عا­رىش ايلاقتارىنىڭ ءبىرى. مۇندا ونداعان ۇشىرۋ الاڭى, قۇراستىرۋ-سىناۋ كورپۋستارى, ۇشۋدى باسقارۋ ورتالىعى مەن زەرتحانالار ورنالاسقان. قازىر بايقوڭىردى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىس­تارى ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستان مەن رەسەي بىرلەسىپ ايلاقتى زاماناۋي تالاپتارعا ساي جاڭارتۋدا. بۇگىندە ەكولوگياعا زيانى از جاڭا وتىن تۇرلەرى قولدانىلىپ, جاڭا وندىرىستىك نىساندار سالىنىپ, باسقا ەلدەرمەن دە ارىپتەستىك كەڭەيەدى. وسى جاڭعىرتۋ اياسىندا «بايتەرەك» بىرلەس­كەن كاسىپورنى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازىر ءبىز جاڭا عيماراتتار سالىپ, زىمىراننىڭ قۇلاۋ ايماقتارىن ۇيىمداستىرۋدامىز. بۇل ەكولوگيا مەن قاۋىپسىز­دىك ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سونداي-اق ماماندار دايارلاۋعا دا باسا نازار اۋدارىپ وتىرمىز. قازىر 150-گە جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. بىزگە ينجەنەر, تەحنيك, تەلەمەتريا جانە قاۋىپسىزدىك ماماندارى, ەلەكترمەحانيكا سالاسىنداعى قىز­مەتكەر­لەر قاجەت. جۇمىس ورىندارىنان بولەك, تاعىلىمدامادان ءوتۋ, يننوۆاتسيالىق جوبالارعا قاتىسۋ مۇم­كىندىگى دە ۇسى­نىلادى. عارىش سالاسى ينجەنەرلەرگە عانا ەمەس, ءىت ماماندارىنا, ەكولوگتەرگە, اناليتيكتەرگە, ماتەريالتانۋشىلارعا دا مول مۇمكىندىك ۇسىنادى», دەدى ايدىن ايىمبەتوۆ.

ال رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «روسكوس­موس» مەملەكەتتىك عارىش قىزمەتى كور­پوراتسياسىنىڭ وكىلى گەننادي ساەنكو ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا توقتالدى. ول «بايقوڭىر» كەشەنىندەگى پايدالانىلمايتىن جەر تەلىمدەرى مەن نىسانداردى بىرتىندەپ قازاقستانعا قايتارۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى. سونداي-اق بايقوڭىر قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ جانە عارىش ايلاعى اۋماعىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ دا باستى مىندەتتەردىڭ قاتارىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«1994–1995 جىلدارى ەكى ەل اراسىن­دا بايقوڭىردى جالعا الۋ تۋرالى كەلى­سىمدەر جاسالدى. قازىر رەسەي جىل سايىن شاما­مەن 115 ميلليون دوللار تولەم جا­سايدى. جالداۋ مەرزىمى 2050 جىلعا دەيىن ۇزارتىلعان. بىراق ناقتى قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى الداعى شەشىمدەرگە بايلانىستى. قازاقستانعا بىرتىندەپ جەر ۋچاسكەلەرى مەن م ۇلىكتەردى قايتارۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. مىسالى, بىلتىر سولتۇستىك قازاقستان مەن اقمولا وبلىس­تارىنداعى قۇلاۋ ايماقتارى قايتا­رىلدى. بايقوڭىر قالاسى تۋرالى دا ايتا كەتەيىن. مۇندا 50-60 مىڭ ادام تۇ­رادى, ونىڭ 14 مىڭى – رەسەي ازامات­تارى, قالعانى – قازاقستان ازامات­تارى. قالادا سۋمەن قامتۋ, كارىز جۇيە­لەرى جاڭارتىلدى, الداعى جىلى جىلۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ اياقتالادى. ەكولوگيا ماسە­لەلەرىمەن دە جۇمىس قارقىندى جۇر­گىزىلىپ جاتىر», دەدى گەننا­دي ساەنكو.

عارىشكەرمەن سۇحبات

وسىدان سوڭ كەزدەسۋ سۇراق-جاۋاپ فورماتىندا جالعاستى. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋدە حالىق قاھار­مانى ءمالىم دە بەيمالىم عارىش الەمى, عارىشكەر بولۋدىڭ قىر-سىرى جايىندا اڭگىمەلەپ, قاتىسۋشىلار تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى.

– ەسىمىم بايسال. قازىر مەن استانا IT ۋنيۆەرسيتەتىندە مەنەدجمەنت ما­مان­دىعى بويىنشا باكالاۆرياتتىڭ 3-كۋرسىندا وقىپ جاتىرمىن. عارىش سالاسىنداعى جوبا­لارعا قالاي قوسىلۋعا بولادى؟ جۇ­مىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى قانداي؟

– قازىر بوس ورىنداردىڭ ءتىزى­مى جانە تالاپ ەتىلەتىن قۇجاتتار ءتىزىمى رەسمي سايتتا جاريالانعان. ارينە, كەي­بىر باسشىلىق قىزمەتتەرگە تاجى­ريبە تالاپ ەتىلەدى. بىراق جالپى ين­جە­نەرلىك نەمەسە تەحنيكالىق مامان­دىق­تارعا جاس مامانداردى تارتۋ – ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز­دىڭ ءبىرى. ويتكەنى تۇلەكتەر تاجىريبەسىز كەل­گەنىمەن, ولاردى جۇمىس بارىسىندا ۇيرەتۋگە بولادى. سوندىقتان ءبىز جاس كادر­لاردى ءوزىمىز تاربيەلەۋدى قولعا الدىق. ارينە, بايقوڭىردىڭ اۋا رايى مەن تابيعي ەرەكشەلىكتەرى بار, بىراق ناعىز عارىش سالاسىن ارمانداعاندارعا بۇل – ۇلكەن مۇمكىندىك. ءبىز جۇمىسقا قابىلدانعان­دارعا تۇرعىن ءۇي مەن قارجىلىق جاعىنان قولداۋ كورسەتەمىز. وقۋ مەن تاعىلىمداما ماسەلەسىندە دە كومەك بەرەمىز. بىراق نەگىزگى شارت – بايقوڭىردا ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋ كەرەك. بۇگىندە عارىش سالاسىنا جاس­تاردى تارتۋ بارلىق ەلدەگى ماڭىزدى ماسەلە. مىسالى, «روسكوسموس» كاسىپ­ورىن­دارىندا 70-80 جاستاعى ارداگەرلەر ءالى دە جۇمىس ىستەپ ءجۇر, ويتكەنى جاستار جەتكى­لىكسىز. مۇنداي قيىندىق بىزدە دە بار. سول سەبەپتى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بايلانىس ورناتۋدىڭ ماڭىزى زور. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە عارىش تەحنيكاسى جانە تەحنولوگيالارى بويىنشا كافەدرالار اشىلعان.

– ەسىمىم نۇرعيسا. استانا IT ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتىمىن. عارىشكەرلەر عارىشقا ۇشپاس بۇرىن ارنايى دايىن­دىقتان وتەدى. سول جاتتى­عۋلاردىڭ ىشىندە ءسىز ءۇشىن ەڭ قيىنى قايسىسى بولدى؟

– شىن مانىندە, بارلىق جاتتىعۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق سولاردىڭ ىشىندەگى مىنا ءبىر كۇردەلى جاتتىعۋ ەسىمنەن ەش كەتپەيدى. دايىندىق بارىسىندا ءبىزدى ارنايى ورىندىققا وتىرعىزىپ, 365 گرادۋس­تا وڭدى-سولدى اينالدىرادى. ەكى مينۋت­تىڭ ىشىندە ادامدا جۇرەك سوعىسى جيىلەپ, قان قىسىمى كوتەرىلەدى, جۇرەك اينيدى. ال ءبىز بۇل جاتتىعۋعا 45 مينۋت بويى ءتو­زۋىمىز كەرەك ەدى. ەندى ار جاعىن ءوزىڭىز ەلەستەتە بەرىڭىز. بىراق بۇل ماشىقتى كۇن سايىن قايتالاپ, ءبىر اي ىشىندە قالىپتى جاعدايعا ۇيرەنىپ كەتتىك. ەكىنشى قيىن جاتتىعۋ – تەرىس گراۆيتاتسيا جاعدايىنا بەيىمدەلۋ. ياعني توسەكتە اياعى كوتەرىلىپ, باس تومەن قاراعان كۇيدە ۇيىقتايمىز. بۇل قان اينالىمىن باسقا باعىتتايدى. عارىشتا تارتىلىس كۇشى بولماعاندىق­تان كۇنى-ءتۇنى اۋادا قالىقتاپ تۇراسىڭ. ادەت­تە جاستىق جاستانىپ, باسىمىز­دى ىڭعايىمىزشا قيسايتىپ, ۇيقىعا باس قويامىز عوي. ال عارىشتا باسىڭدى قالاعان جاعىڭا قيسايتىپ ۇيىقتاي المايسىڭ. تەك س ۇلىق جاتىپ ۇيىقتاپ كەتەسىڭ. پسيحولوگيالىق دايىندىق تا وڭايعا سوقپايدى. سونىمەن قاتار عارىش كەمەسىنىڭ بارلىق جۇيەسىن تەرەڭ ءبىلۋ تالاپ ەتىلەدى. عارىشكەر تەك قۇرىلعىنى پايدالانۋشى بولماۋى كەرەك, ول ىستەن شىققان قۇرىلعىنى جوندەي دە بىلۋگە ءتيىس. جەر بەتىندە 4 دەگەن باعاعا بىلگەن نارسەڭدى عارىشتا 3-كە بىلەسىڭ. جەردە 3-كە وقىساڭ, عارىشتا ەشتەڭە بىلمەيسىڭ. سوندىقتان عارىشكەر بولۋ ءۇشىن ەمتيحانداعى ەڭ تومەنگى باعا – بەس. ودان تومەن وقىعان ادام بۇل ساپارعا جىبەرىلمەيدى. مىنە, عارىشقا دايىندىق وسىنداي قيىن ءارى جان-جاقتى ماشىقتان تۇرادى.

– ەسىمىم قۇندىز. «تاموس» عارىش مەكتەبىنىڭ وقۋشىسىمىن. ءسىز عارىش­قا ۇشقاندا قانداي عىلىمي-تاجىريبە­لىك سىناقتار جۇرگىزدىڭىز؟ عارىش­تان ورال­­­عاننان كەيىن دۇنيەتانىمى­ڭىز­دا قان­داي دا ءبىر وزگەرىس بولدى ما؟

– عارىشكەرلەردىڭ كۇن ءتارتىبى وتە قاتال تارتىپپەن بەلگىلەنەدى. ءار مينۋتىنا دەيىن جوسپارلانعان. كۇن سايىن ۇشۋدى باسقارۋ ورتالىعىنان تاپسىرمالار كەلىپ, كەلەسى كۇننىڭ باعدارلاماسى بەكىتىلەدى. وزگەرمەيتىن نارسە — ۇيقى مەن تاماق ءىشۋ ۋاقىتى عانا. ال قالعان ۋاقىتتا تاجىريبە جۇرگىزۋ, بورتتىق قۇرىلعىلارمەن جۇمىس ىستەۋ سەكىلدى مىندەتتەر اتقارىلادى. ءار تاپسىرمانىڭ قاتاڭ مەرزىمى بار. عارىش كەڭىستىگىنە كوتەرىلگەندە فيزيكا-تەحنيكالىق, مەديكو-بيولوگيالىق 20-عا جۋىق عىلىمي تاجىريبە جۇرگىزدىم. بۇلاردىڭ ءبارى – وتاندىق عىلىمدى دا­مى­­تۋعا اسا قاجەت جوبالار. تاجىريبە با­رى­­سىندا كەيبىر زاتتاردىڭ تارتىلىس كۇ­شىنەن تىس عارىش كەڭىستىگىندە قانداي كۇيگە تۇسەتىنىن باقىلاپ, ونى بەيناتاسپاعا ءتۇسىرىپ, عالىمدارعا جەتكىزدىم. سونىمەن قاتار ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەردى كورەتىن ارنايى كامەرامەن عارىش كەڭىستىگىندەگى گامما ساۋلەلەرىن ءتۇسىردىم. بۇل زەرتتەۋدىڭ مەديكو-بيولوگيالىق ماڭىزى زور. ەكىنشى سۇراققا كەلسەك, ءبىز جەر بەتىندە جۇرگەن­دە جەر-انانىڭ شەتى مەن شەگى جوق كەڭ دۇنيە دەپ ەلەستەتەمىز عوي. ال عارىشتان قاراعاندا جەردىڭ قانشالىقتى كىشكەنتاي ءارى نازىك ەكەنىن سەزەسىڭ. ءبىز ادامدار شەكارا سىزىپ, قارۋ ۇستاپ, ءبىر-بىرىمىزبەن سوعىسىپ ءجۇرمىز, ال عارىشتان قاراعاندا ءبارىمىز ءبىر عالامشاردىڭ تۇرعىندارىمىز. مەن عارىشتا بولعاندا, ءارتۇرلى ەلدەردەن كەلگەن 9 ادام بىرگە جۇمىس ىستەدىك. بىراق ءبارىمىز ءوز ەلىمىزگە ەمەس, جەرگە ورالامىز دەپ ويلادىق. وسى تۇرعىدان العاندا جان دۇنيەمدە ءبىراز وزگەرىس بولدى.

– ەسىمىم نۇرتاي. مەن استانا حا­لىق­­­­ارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «Data Science» ماماندىعىندا وقيمىن. عارىش سالاسىندا جاساندى ينتەل­لەكت قان­شالىقتى ماڭىزدى؟

– وتە ورىندى سۇراق. وسى كۇنى جاساندى ينتەللەكت تەك عارىش الەمىندە عانا ەمەس, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلا باستادى. سەبەبى قازىرگى زاماندا اقپارات كولەمى وتە ۇلكەن. اقپاراتتى قابىلداپ قانا قويماي, ونى وڭدەپ, ساراپتاپ, دۇرىس شەشىم قابىلداۋ قاجەت. ادام ميىنىڭ مۇنداي اۋقىمدى اقپاراتتى وڭدەۋى وتە قيىن. عارىش سالاسىندا دا ءدال سولاي. قازىر يلون ماسكتىڭ ەسىمى بارىمىزگە تانىس. ونىڭ عارىشتى يگەرۋ, بىرنەشە رەت عارىشقا بارىپ كەلە الاتىن كەمە جاساۋ, ازاماتتىق وربيتا ستانسالارىن سالۋ, ت.ب. يدەيالارى جاساندى ينتەللەكتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىز دە وسى كوشتەن قالماۋىمىز كەرەك. قازىر ايدىڭ بەتىنەن دە عارىش ايلاعىن سالۋ تۋرالى ويلار كوتەرىلىپ جاتىر. جەردەن ۇشىپ شىققان عارىش كەمەسى ايعا توقتاپ, جانارماي قۇيىپ الىپ, ودان ءارى قاراي ۇشىپ كەتۋ مۇمكىندىگىنە جەتۋىمىز كامىل. وسى جانە باسقا دا عارىشتىق زەرتتەۋلەر وزگە عىلىم سالالارىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. بولاشاقتا, شامامەن 2035 جىلعا قاراي, بىرقاتار ەل اي بەتىندە جۇمىس ىستەي باستايدى دەگەن دە بولجام بار. بۇل جاڭا «عارىشتىق جارىستىڭ» باستالۋى بولماق. ايدا اتموسفەرا مەن تىرشىلىك جوق, سوندىقتان ول – عىلىم ءۇشىن, زەرتتەۋ­لەر ءۇشىن تاپتىرماس ورىن.

اڭگىمەلەسكەن –

بەكزات قۇلشار,

«Egemen Qazaqstan»