ەگەر ەستەرىڭىزدە بولسا, اتاقتى ايتماتوۆتىڭ «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەتى» قۇرلىق پەن سۋلىق اتتى ەكى الاپاتتىڭ ماڭگىلىك تولاس تاپپاس سۇراپىل ايقاسى تۋرالى تولعاممەن باستالاتىن ەدى عوي. عاجايىپ حيكاياتقا ارقاۋ بولعان ساحاليندەگى وحوت تەڭىزى ءالى ورتايعان جوق. اساۋ تولقىندارى جاعاسىنداعى شىڭ-قۇزداردىڭ جاقپار تاستارىن جالاپ, الاسۇرىپ جاتقانى جاھانعا ايان.
ال ءبىزدىڭ ارال... ار جاعىن ايتساڭ جان-جۇرەگىڭ جۇدەيدى. و, توبا, وبىر قۇم تەلەگەي تەڭىزدى جۇتىپ قويدى. كەزىندە الىپ كەمەلەر جۇزگەن كەڭ شالقار ايدىنى تارتىلا-تارتىلا, تابانى اق توزاڭ ۇشقان ۇشى-قيىرسىز قۇم-شاعىلعا اينالدى. ءشول دالانىڭ شوپتەسىن وسىمدىكتەرى مەن سەكسەۋىل, دۇزگەن, شەڭگەل, جىڭعىل, جيدە سەكىلدى سۋسىز جەردە دە تامىر تارتىپ, تۇقىم جاياتىن ءتوزىمدى اعاشتاردىڭ اراسىنداعى اشىق الاڭقايلاردى باسقان اق كەۋەك قابىرشىقتار عانا تۇران ويپاتىنىڭ ورتاسىندا ەرتەدە تۋلاعان تەڭىز بولعانىن ەسكە سالىپ تۇرعانداي. اناۋ جىلى ارالعا بارعانىمىزدا وسىنىڭ ءبارىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, قامىعىپ قايتتىق.
راس. كەڭەس كەزىندە ەپتەگەن ءۇمىت وتى جىلت ەتكەن ەدى. سوندا عوي ارالدىق جاراسقان اقىن ابدىراشەۆتىڭ توبەسى كوككە جەتكەندەي توكپەلەيتىنى:
«جاعاسىنا شىعىپ قالعان شالاڭى,
تەڭىزدەردىڭ اشىلادى تالانى,
قانداسىنا دونور بولىپ قارت ءسىبىر,
ارال قايتا ارناسىنا تولادى».
بىراق... بولمادى. تولمادى. ورىستىڭ وزىق ويلى دەگەن جازۋشىلارى ورە تۇرەگەلىپ, وزدەرىنىڭ وزەندەرىن ورتالىق ازياعا قاراي بۇرعىزبادى. جازۋشى زالىگين باستاپ ءبارى زار يلەدى ەمەس پە...
قالىڭ قازاققا بەلگىلى قالامگەر باۋىرجان ومار ۇلىنىڭ ءوزارا وزەكتەس ءۇش كىتابى – «شەگە قۇم», «تولقىن» جانە «شاعالانى» وقىساڭىز, ەرىكسىز ويعا باتاسىز. اۆتور – باياعىدا جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇسى جىرتىلىپ-ايىرىلعان, قالىڭ نۋى قاسقىر-قارساقتى قويىپ, جولبارىستاي تارعىل جوندى شەرىڭىزدىڭ جورتار جولى بولعان تاماشا تابيعاتى بۇگىندە باياعى اجار-كوركىنەن ايىرىلعانىمەن, اينالايىن ادامدارى اتادان ميراس اسىل قاسيەتتەرىنەن اينىماعان وسى ارالدىڭ تۋماسى.
ول تۋىپ-وسكەن قازىرگى «قاراتەرەڭ», بۇرىنعى «قوسارال» – ارعى-بەرگىسى ايشىقتالىپ تاسقا باسىلعان تاريحي اۋىل. باسىنا باق قونعان ءبىر زامانداردا مۇندا كىمدەر كەلىپ-كەتپەگەن. ايداۋدا ازاپ شەككەن تاراس شەۆچەنكونىڭ ءوز قولىمەن ەككەن تابارىك تالدارىنىڭ تۇقىلى سونىڭ كۋاسى ەمەي نەمەنە؟ ۇلان-عايىر دالامەن ۇزىن اققان سىرداريانىڭ ۇلى تەڭىزگە قۇيار تۇسىندا قونىس تەپكەن. جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەنىمىزدەي ارنايى ساپارلاپ, اۋناپ-قۋناپ قايتقانىمىزدا قاراتەرەڭدىكتەردىڭ قارا تىلگە كەلگەندە قارا جورعاداي جوسىلاتىنىن كورىپ, كوڭىل كونشىتكەنبىز. بۇل جونىندە وسى جيناقتاردىڭ بىرىنە جازعان العىسوزىمىزدە ايتتىق, بىلەم.
التىن باستاۋلارى وسىنداي بولعان ومار ۇلىنىڭ ەندەشە وسالدىق تانىتار جايى جوق. ۇيلەسىم تاۋىپ ۇندەسكەن ءۇش كىتاپتى وقىعان جاننىڭ ءوزى دە مۇنى اڭعارارى انىق. تۇرلاۋلى تىرلىگىنىڭ تۇعىرى ىسپەتتى تۋعان جەرىن قالام قۋاتى جەتكەنشە اسپەتتەپ جۇرگەن باۋىرجان بۇل جولى دا ادەمى داستۇرىنەن جاڭىلماعان. وسكەن ءوڭىرىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسىن, ەل شەتىندە, جەل وتىندە ءومىر كەشكەن جەرلەستەرىنىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ەرەك مىنەزدەرىن ەمىرەنە جازادى. كەيبىر كەيىپكەرلەرىنىڭ بىلايعى جۇرتقا بىرتۇرلىلەۋ كورىنەر ءىس-ارەكەتتەرىن ادەمى ازىلمەن, قازاقى قالجىڭمەن جەڭىل قاعىتادى. ەرىكسىز جىمىڭ ەتەسىڭ.
سىردىڭ جىلى اعىسىنداي سىرلى جيناققا ەنگەن تۇعىرلى تۇلعالار مەن جالپاق جۇرتقا تانىمال جاقسى-جايساڭدار جايىنداعى پورترەتتىك وچەركتەر, الاقانداي ەسسەلەر, باسقا دا وقىلىمدى دۇنيەلەر جانرلىق جاڭالىقتارىمەن ەرەكشەلەنەدى. قالامگەردىڭ تاقىرىپ تاڭداۋداعى تاپقىرلىعى, ءسوز ساپتاۋ مانەرىندەگى ماتتاقامدىعى, دەرەكتەر مەن دايەكتەردىڭ دالدىگىن ساقتاۋداعى ۇقىپتىلىعى, كوسەمسوز تالاپتارىنا ساي كوركەمدىك كەڭىستىگىنىڭ كەڭدىگى, تاعىسىن تاعى جۋرناليستىك شەبەرلىك بەلگىلەرى بىردەن كوزگە ۇرىپ تۇرادى.
كەيىنگى بۋىن ارىپتەستەرىمىز ءۇشىن ۇزدىك ءۇردىس قالىپتاستىرۋعا نەگىز قالاعان ۇلگىلى ۇشتاعان «شەگە قۇم», «تولقىن», «شاعالا» وقىرمان قولىندا توزىپ, كوكىرەگى وياۋ كوپشىلىكتىڭ رۋحاني ولجاسىنا اينالارىنا سەنىم مول.
اۆتوردىڭ ءوزى ايتقانداي: «شەگە قۇم» دەگەنىمىز – قارا جەر, «تولقىن» دەگەنىمىز – اعىن سۋ, «شاعالا» دەگەنىمىز – كوك اسپان. جەر. سۋ. كوك. ءۇش توعىس. ءۇش كەڭىستىك. ءۇش كيە. ءۇش قيان. ۇشتاعان...»
ايتپاقشى, تارتىمدى تريپتيحتاعى تاتىمدى ماقالالاردىڭ باسىم بولىگى الەمدى جاۋلاعان الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز.
جاڭالىعى مول جازبالاردىڭ وقىرمانى كۇننەن-كۇنگە كوبەيە بەرگەي!