يەسىن تاپقان وردەن

1944 جىلدىڭ 16 قازانىندا, ءدال 18-گە تولعان كۇنى بالتابەكتى اسكەرگە شاقىر­عان قاعاز كەلەدى. 75 شاقىرىم جەر­دەگى پرەس­نوۆكاعا اۋىلدان بىرگە شا­قى­رىل­عان رىس­پاي ءجۇسىپوۆ مەن سەرعالي سي­بانباەۆتى دا الىپ, قابدول كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا جالعىز اتىن جەگىپ, اربامەن جەتكىزەدى.

سول جەردەن جاس جاۋىنگەرلەردى الما­تىعا اتتاندىرىپ, تاستاقتاعى ءۇش ايلىق اسكەري دايارلىقتان وتكىزەدى. جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆتى دا وسى جەردە اسكەري دايارلىقتان وتكىزگەنىن «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانىنان وقىعان ەدىك, بالكي ولار بىرگە بولعان شىعار-اۋ...

1945 جىلدىڭ اقپان ايىندا بالتا­بەكتەردى سوعىسقا اتتاندىرۋعا  ءنوۆوسىبىر قالاسىنا اكەلەدى. اسكەرگە الىنعانداردى وسى جەردە توپتاپ, اسكەري بولىمدەرگە بولەتىن كورىنەدى. بۇل – سوعىستىڭ جەڭىسپەن اياقتالۋعا جاقىنداعان شاعى. قالالار مەن سەلولار الىنعانى, نەمىس-فاشيست اسكەرلەرىنىڭ ساعى سىنعانى تۋرالى قۋانىشتى حابارلار دۇڭكىلدەپ ەستىلىپ تۇرعان. سوعىس قيمىلدارى گەرمانيانىڭ اۋماعىندا ءوتىپ جاتىر, سوندىقتان جاستار حالىقپەن بىرگە كوڭىلدى. ءبارى دە تەزىرەك جەتىپ, جاۋدى جايپاپ كەلۋگە اسىق.

نوۆوسىبىردە ۆاگوندار جارتى ايداي تۇرىپ قالادى. جان-جاقتان كەلگەن ۆاگون­داردىڭ ەرىككەن جاستارى بەرگەن قۇرعاق پاەكتارىن بايگەگە تىگىپ, كۇرەستەن ءوزارا جارىس وتكىزەدى. باكەڭ ورتا بويلى, تورتباق, وتە قارۋلى ادام, ونىڭ ۇستىنە اكەسىنەن ۇيرەنگەن كۇرەس ادىستەرىن دە بىلەدى. سول جارىستا بالتابەك مۇستافين ورىس-قازاقتىڭ ءبارىن جامباسقا كەلتىرىپ, وزدەرىنىڭ ۆاگونىنداعى جىگىتتەردى تاماققا تويدىرعانىن ارتىنان ك ۇلىپ وتىرىپ ەسكە الادى ەكەن. بىرگە بولعان رىسپاي مەن سەرعالي دا ونىڭ جۇرتتىڭ ءبارىن تاڭعالدىرعان قايراتىن اۋىلداستارىنا اڭىز رەتىندە ايتقان.

اقىرى ولاردى پويىزبەن ءبىر ايداي جۇرگىزىپ, شىعىس پرۋسسيادان ءبىر-اق شىعارادى. بۇل – كەنينگسبەرگ قالاسىنىڭ ماڭى, نەمىستەردىڭ اتاقونىسى. جەڭىستەن كەيىن ول كسرو-نىڭ قاراماعىنا ءوتىپ, كالينينگراد وبلىسى بولدى. بالتابەك مۇستافين مۇندا قىزىل تۋ, سۋۆوروۆ پەن كۋتۋزوۆ وردەندى 290-اتقىشتار دي­ۆيزياسىنىڭ 878-پولكىنە بولىنەدى. ايتۋىنا قاراعاندا, بىردە ونى نەمىس­تەرمەن ەكى اراداعى بەيتاراپ الاڭدا جاتقان پۋلەمەتشىلەردى اۋىستىراتىن توپپەن جىبەرەدى. وق ەكى جاقتان دا ۇزبەي اتىلىپ تۇرعان, سوندىقتان بۇلار جەر باۋىرلاپ, قورقا-قورقا جەتسە, ابدەن شارشاعان پۋلەمەتشىلەر ۇيىقتاپ جاتقان كورىنەدى. ولاردى اۋىستىرعان سوڭ بۇلار دا اندا-ساندا وق اتىپ قويىپ, جاڭا اۋىسىم كەلگەنشە ءبىر تاۋلىكتەي جاتادى. ول كەزدە ەكى جاق تا شابۋىلداماي, وسىلاي بۇقپانتايلاپ قانا اتىسىپ جاتادى ەكەن.

نەمىستەردىڭ ابدەن كۇشەيتىلگەن كە­نينگسبەرگ بەكىنىسىن الۋ شابۋىلىن قىزىل ار­ميا 6 ساۋىردەن باستاپ, 9 ساۋىردە جەڭىسپەن اياقتايدى. ۆيكيپەدياداعى مالىمەتكە قا­راعاندا, بۇل شايقاستا كەڭەس وداعى جا­عى­نان 5 200 زەڭبىرەك-مينومەت, 538 تانك جانە 2 174 ۇشاعى بار 137 مىڭ اسكەر قاتىسقان. 10 مىڭداي ادام قازا تاۋىپ, 35 مىڭداي اسكەر جارالانعان. مىنە, وسى قاندى قىرعىنعا بالتابەك اعامىز دا با­سىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ, امان شىققان.

ءساۋىردىڭ ورتاسىندا بۇلاردىڭ اس­كە­رىن بەرليندى قورشاۋ ءۇشىن ەلبا وزە­نى­نىڭ جاعالاۋىنا شىعارادى. ال 16 سا­­ۋىر­دە بەرليندى الۋ وپەراتسياسى باس­تا­­لىپ, بۇلار وڭتۇستىگىنەن شابۋىل­داي­دى. وسى شايقاستا بالتابەككە مينا­نىڭ جارىقشاعى ءتيىپ, گوسپيتالگە تۇ­سەدى. جاراسى اۋىر بولعاندىقتان, ۆارشاۆا قالاسىنا جەتكىزىلىپ, سوندا ەمدەلەدى. ال سوعىس اياقتالعان سوڭ جاراسى جازىلعان ونى ماگدەبۋرگ قالاسىنداعى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ بايلانىس بولىمىنە جىبەرەدى. وسى قالادان بەرليندەگى تەلەگرافيستەر دايىندايتىن كۋرسقا بارىپ, 3-4 اي وقيدى. ودان ءارى گەرمانياداعى كەڭەس اسكەرلەرى قاتارىندا قىزمەت ەتىپ, كەۋدەسىنە «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالىن تاعىپ, اعا سەرجانت شەنىمەن ەلگە تەك 1950 جىلدىڭ اياعىندا ءبىر-اق ورالادى.

بالتابەك مۇستافين – ەلگە كەلگەن سوڭ ەسەلى ەڭبەگىمەن كوپتىڭ قۇرمەتىنە بو­لەنگەن جان. الدىمەن ول پەتروپاۆلدىڭ پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن سىرت­تاي ءبىتىرىپ, 3-4 جىل مۇعالىم بولىپ ىستەيدى. جەرگىلىكتى بيلىك ونىڭ الىم­دى­لى­عىن ەسكەرىپ, قىزمەتكە الادى. ءسوي­تىپ, اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىنە ينس­ترۋك­تورلىققا تاعايىندالادى. وسى قىزمەتتە جۇرگەندە شاعالالىنىڭ تەحنيكۋمىن اگرو­نوم ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, شارۋاشىلىق قىزمەتكە ءوزى سۇرانىپ, جاڭالىق, ودان سپاسوۆكا اۋىلدارىنا بولىمشە باسقارۋشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. اكەسىنىڭ جالعىزدى­عىن, اۋىلدان كوشپەيتىندىگىن العا تارتا ءجۇرىپ, تۋعان اۋىلىنا اگرونوم بولىپ اۋىستىرۋعا ازەر قول جەتكىزەدى. ال وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ باسىنان زەينەت جاسىنا شىققانشا ول بارلىق ۇسىنىلعان جوعارى قىزمەتتەن باس تارتىپ, تۋعان اۋىلىندا بولىمشە باسقارۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتتى. اۋىلىن كوتەرىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, تۇرمىسىن جاقسارتۋعا تولاعاي ەڭبەك ءسىڭىردى. جۇزدەگەن تۇرعىن ءۇي سالعىزدى, اۋىلدىڭ مادەنيەت ءۇيىن, مەكتەبىن, دۇكەنىن جاڭالادى. جۇزدەگەن ەڭبەك ادامى ءتۇرلى قۇرمەتكە بولەنىپ, وكىمەت تاراپىنان ماراپاتتار الدى. ەڭ باستىسى, اۋىل ادامدارىن ەڭبەككە جۇمىلدىرىپ, بارىنە دە ءوزىنىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىك قاسيەتىن ءسىڭىردى. باسىنا ءىس تۇسكەن, ءتۇرلى قيىندىققا تاپ بولعان, اۋرۋ-سىرقاۋعا ۇشىراعان ادامدار دا بالتا اعانىڭ جاقسىلىعىن كوپ كورەتىن. ونىڭ ادىلەتتىگىن دە حالىق اڭىز قىلىپ ايتاتىن. ايەلى رايكە اپايمەن بىرگە ءتورت ۇل, ەكى قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. بالالارىنىڭ ءبارى دە جوعارى ءبىلىم العان ايتۋلى ازاماتتار.

باكەڭنىڭ ءوزى بەيبىت ەڭبەكتە كەۋدەسىنە «ەڭبەك قىزىل تۋ», «قۇرمەت بەلگىسى» ور­دەندەرىن تاققان. 2008 جىلى 82 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.

اڭگىمە وسىمەن اياقتالسا كەرەك ەدى. بىراق اياقتالماعان جاقسىلىعى بولىپ وتىر. باكەڭنىڭ بايان دەگەن نەمەرەسى «پاميات نارودا» دەگەن سايتتى اشىپ, اتاسى تۋرالى دەرەك ىزدەيدى. سويتسە, بالتابەك مۇستافين 1945 جىلدىڭ 15 مامىرىندا 290-ديۆيزيانىڭ №274/ن بۇيرىعىمەن «داڭق وردەنىنىڭ» ءىىى دارەجەسىمەن ماراپاتتالىپتى. ونى اتاسى بىلمەگەن, ناگرادتالعانىن ەستىمەگەن دە ەكەن. ويتكەنى جوعارىدا جازعانىمىزداي, 1945 جىلدىڭ ساۋىرىندە اۋىر جاراقاتتان كەيىن ۆارشاۆا گوسپيتالىندە ەمدەلگەن. ال ودان كەيىن ماگدەبۋرگ قالاسىنداعى باسقا بولىمگە اۋىستىرىلىپ جىبەرىلگەن, سوندىقتان ماراپات يەسىن تاپپاعان. ارينە, بۇل – بالالار ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى قازاق ءۇشىن قۋانىشتى حابار. ءاربىر قازاقتىڭ جاساعان ەرلىگىنىڭ, توككەن قانىنىڭ وتەمى تابىلىپ جاتسا, ءبارىمىز قۋانامىز.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ەسىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى ياۆلەنكا اۋىلىندا نوتاريۋس بولىپ قىزمەت اتقاراتىن زاڭگەر بالاسى ابىلقايىر مۇستافين دەرەۋ ماسكەۋگە حات جازىپ, ءوزىنىڭ جاۋىنگەردىڭ بالاسى ەكەنىن دالەلدەگەن قۇجاتتارىن دا قوسا جىبەرەدى. بۇل جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنىڭ قارساڭى ەدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ماسكەۋدەن حات كەلىپ, ءبارى دالەلدەندى, اكەڭىزدىڭ وردەنى پرەزيدەنت قول قويعان سوڭ ءسىزدىڭ وتباسىڭىزعا تاپسىرىلادى دەگەن قۋانىشتى حات كەلەدى. بۇل حات مۇستافيندەر اۋلەتىنىڭ جۇرەگىن دۇرسىلدەتىپ, قۋانىشى قوينىنا سىيماي جۇرەدى.

اقىرى 2015 جىلى ابىلقايىر مۇس­تا­فين مەن مايدانگەردىڭ باسقا دا بالالارىن وبلىستىق قورعانىس ىستەرى جو­نىن­دەگى دەپارتامەنت پەن ارداگەرلەر ۇيىمى پەتروپاۆل قالاسىنا شاقىرىپ, رەسەيدىڭ قا­زاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ وكىلى وتباسىندا قاسيەتتى تۇمارداي ساقتاۋ ءۇشىن با­لا­لارى­نىڭ قولىنا اكەسىنىڭ وردەنىن تاپسىرادى. بۇل كۇنى پەتروپاۆل قالاسىندا تۇ­راتىن بارلىق تاۋاعاشتىقتار جينالىپ, بالتابەك ءمۇستافيندى ەسكە الىپ, ەرلىك ەس­كەرىلمەي قالمايدى دەگەن سوزگە كوز جەتكىزەدى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى