قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى (قنردا) ۇلتتىق بانكتەن «سوڭعى ساتىداعى قارىز» الاتىن بانكتەرگە ارنالعان جاڭا ەرەجەلەردى جاريالادى. ەندى مۇنداي بانكتەر اكتسيونەرلەرگە ديۆيدەند, باسشىلارعا بونۋس تولەي المايدى جانە اكىمشىلىك شىعىستاردى ارتتىرۋعا دا قۇقىلى ەمەس.
5 بانكتىڭ بەرەشەگى – 1,5 ترلن تەڭگە
28 قاڭتاردا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بانكتەرگە بۇرىن ءتيىستى دەڭگەيدە ءتاۋىر كومەك بولىنگەنىن, قازىر قارىزداردى قايتارۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالدى.
«2017 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىن بىرقاتار ءىرى بانككە مەملەكەت تاراپىنان, سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قور ەسەبىنەن 15 جىل مەرزىمگە قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلگەنىن بىلەسىزدەر. بۇل كومەك بانك اكتسيونەرلەرى دە ورتاق جاۋاپكەرشىلىككە يە بولادى دەگەن تالاپپەن بەرىلدى. كەيبىر بانكتەر ءوز شىعىندارىن الدەقاشان وتەگەن. بىراق مەملەكەتتىڭ يەلىگىندەگى قارجىنى قايتارۋعا اسىقپايدى. ءتىپتى ونى جوعارى پايىزبەن تاۋەكەلى از مەملەكەتتىك قارجى قۇرالدارىنا سالىپ, كەپىلدى تابىس تاۋىپ وتىر. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە شارا قابىلداۋدى تاپسىرامىن.
ءبىر نارسەنى اتاپ وتكىم كەلەدى: بانكتەر ۇكىمەتتىڭ, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ جاۋى ەمەس. بىراق ديالوگ نەگىزىندەگى ءادىل سەرىكتەستىك ورناۋعا ءتيىس. كەزىندە سىزدەرگە كومەكتەستىك, ەندى سىزدەردىڭ كەزەكتەرىڭىز كەلدى. قوماقتى قاراجات بەرگەنىمىز راس», دەدى پرەزيدەنت.
7 ناۋرىزدا ۇلتتىق بانك بانكتەردى مەملەكەتتىك كومەكتى قايتارۋعا «ىنتالاندىراتىنىن» مالىمدەدى. ۇلتتىق بانك تاراپىنان ىنتالاندىرۋدىڭ قانداي باعىتتا جۇرگىزىلەتىنى دە بەلگىلى بولدى.
قازىر 5 وتاندىق بانكتىڭ مەملەكەت الدىنداعى بەرەشەگى – 1,5 ترلن تەڭگە. قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرازى قارىزىن بىردەن جاۋىپ تاستاسا, ەندى ءبىرى ءبولىپ-ءبولىپ وتەپ جاتىر.
قازاقستاندىق مينوريتارلىق اكتسيونەرلەر قاۋىمداستىعى (QAMS) ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانكتەن كومەككە يە بولاتىن بانك باسقارمالارىنىڭ مۇشەلەرى بونۋستىق تولەمدەر مەن ديۆيدەندتەر الا المايدى. كومپانيالارعا جانە بانكپەن بايلانىستى تۇلعالارعا كرەديت پەن باسقا دا تولەمدەر بەرۋگە تىيىم سالىنعان. بانكتەر سوڭعى ساتىداعى قارىزدى پايدالانعانشا وپەراتسيالىق شىعىستاردى ۇلعايتۋعا بولمايدى.
سونداي-اق مىناداي جاڭالىقتار ەنگىزىلەدى:
اكتيۆتەردىڭ ساپاسىن قايتا قاراۋ – AQR تالداۋى (اكتيۆتەردىڭ ساپاسىن باعالاۋ) ەندى پروبلەمالىق اكتيۆتەردىڭ ناقتى قۇنىن ايقىنداۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەڭ تىزبەسى – بانكتەر قارىزداردى الۋ كەزىندە كەپىلگە اكتيۆتەردى كوبىرەك ۇسىنا الادى. جەڭىلدەتىلگەن قۇجات اينالىمى – قارىز الۋعا ءوتىنىم بەرۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتار سانى قىسقارتىلىپ, ونلاين رەجىمدە بەرۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. ازىرگە قانداي بانكتەر وسى شەكتەۋلەرگە ۇشىرايدى دەگەن ەڭ مايلى سۇراقتىڭ جاۋابىن ەكى ينستيتۋت تا قۇپيا ۇستاپ وتىر.شەشىم كىمگە ءتيىمدى؟
ساراپشىلار بۇل شەشىمدەردىڭ ستراتەگيالىق تەرەڭدىگىنە ەندى نازار اۋدارىپ جاتىر. قارجى رەتتەۋشىلەرى بۇل شەشىمگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن دايىندىقپەن كەلدى. 2023 جىلدىڭ العاشقى ايىندا بانكتەر ءۇشىن ديۆيدەندتەر تولەۋدى شەكتەيتىن نورما كۇشىنە ەندى.
اقپان ايىندا قنردا العاش رەت ديۆيدەندتەردى تولەۋ كەزىندە قانشا بانك شەكتەۋلەرگە ۇشىرايتىنىن اشىق ايتقان. سول كەزدە اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس قيزاتوۆ 7 بانكتىڭ بالانسىندا جەڭىلدەتىلگەن سىياقى مولشەرلەمەسى بويىنشا بەرىلگەن رەتتەلگەن وبليگاتسيالاردا, سونداي-اق بۇرىن ساۋىقتىرۋ شەڭبەرىندە بەرىلگەن دەپوزيتتەر مەن سالىمدار تۇرىندە كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرالدارى بار ەكەنىن ەسكەرتكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل 7 بانك نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن ديۆيدەندتەر تولەۋگە رەتتەۋشىنىڭ كەلىسىمىن الۋى ءتيىس.
كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»ونىڭ الدىندا, 2023 جىلدىڭ باسىندا قنردا قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ساۋىقتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ, ۇلتتىق قوردىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە ونىڭ «ەنشىلەستەرىنىڭ» قاراجاتى پايدالانىلاتىن بانكتەرگە ديۆيدەندتەر تولەۋ جانە buyback وتكىزۋ ءۇشىن جاڭا تەتىك ەنگىزەتىن قاۋلى جوباسىن جاريالادى.
جوبانى جاريا تالقىلاۋ بارىسىندا نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ بالامالى پىكىرى دە جاريالاندى. ولار بانكتەر پايدانى تەك ەكى شارتتىڭ ءبىرى ساقتالعان جاعدايدا عانا بولە الادى دەگەن ۇستانىمدى ۇستانادى:
ەگەر بانك مەملەكەت قاراجاتىن تولىعىمەن قايتارسا; ەگەر الىنعان مەملەكەتتىك قارىزدار نارىقتىق دەڭگەيگە كەلتىرىلسە.ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل شەشىمدەر ارقىلى قنردا مەن ۇلتتىق بانك ء«بىر وقپەن ەكى قويان اتىپ الدى». ەكەۋىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن اراداعى ويىن ەرەجەسى ايقىن ەمەس دەپ ەشكىم وكپەلەي المايدى.
قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر ۇكىمەتتىڭ «اۋزىنا قارايتىن» كەزدەن ءوتتى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇكىمەتتىڭ قارجىسىنا تاۋەلدى بولمايتىنىنا بەك سەنىمدى. «بۇل شەشىم بانك پەن ۇكىمەت اراسىنداعى قارىز ماسەلەسىن زاڭ جولىمەن شەشەدى» دەيدى ايبار ولجاەۆ.
ديۆيدەند تولەۋدى شەكتەۋ – دۇرىس شەشىم
قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك تاجىريبەدە ديۆيدەندتەردى تولەۋدى شەكتەۋ – جاعىمسىز قۇبىلىس, ال ءبىزدىڭ جاعدايدا بۇل – دۇرىس شەشىم.
«بىراق بۇل شەشىمدى اقتاپ الاتىن فاكتور دا جەتەدى. سەبەبى بانكتەردىڭ ۇستانىمى نارىق زاڭىنان الشاق بولدى. ولار كۇنى بۇگىنگە دەيىن جايلى ايماقتا ءومىر ءسۇردى. باستارىنا كۇن تۋعاندا تىعىرىقتان شىعۋعا تالپىنبادى. بۇل شەشىم ارقىلى نارىقتىڭ بەتالىسىنا بارلاۋ جاسالىپ وتىر. كەلەسى شەشىمدە وتەۋ كەستەسى تۋرالى ماسەلە ناقتىلانۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك قولداۋ ءارتۇرلى بولادى: اكتسيالارعا ايىرباس رەتىندە كاپيتالداندىرۋ نەمەسە مەملەكەت بانك وبليگاتسيالارىن ساتىپ الادى. ەڭ باستىسى – ۇلتتىق بانك وسى شەشىمى ارقىلى بانك جۇيەسىندە قاتەلىكتەر جىبەرىپ العانىن مويىنداپ وتىر. الەمدىك قارجى جۇيەسىندەگى جاعداي اسا ءماز ەمەس. سوندىقتان وسى تۋربۋلەنتتى ساتتەردە بانكتەردى امان الىپ قالۋ ءبىز ءۇشىن دۇرىس شەشىم.
ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە بانك سالىمشىلارىنىڭ تاۋەكەلدەرىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەت الدىندا قارىزى بار بانكتەردىڭ اكتسيونەرلەرى مەن قۇرىلتايشىلارىنا ديۆيدەند بەرىلمەيتىنى بۇرىننان بەلگىلى ەدى. بىراق مەملەكەتتىك ساياسات ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە بارىنشا جۇمساقتىق تانىتتى. مەملەكەت الدىندا وتەلمەگەن قارىزى بولسا دا ديۆيدەند بەرۋدى شەكتەمەدى. ەندى بۇل شەشىم بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى دەپ ويلايمىن. الداعى ۋاقىتتا «قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى» ءتارىزدى بانك اكتسيونەرلەرىنىڭ ديۆيدەندىنە كەپىلدىك بەرۋ قورى ءتارىزدى كەپىلدىك قورى اشىلىپ جاتسا تاڭعالۋعا بولمايدى», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل شەشىمنىڭ «ەكونوميكاعا اسەرى بولادى» نەمەسە «بانكتەر وتەلمەگەن ديۆيدەندتەردى ەكونوميكاعا سالادى» دەپ ۇمىتتەنىپ قالۋعا بولمايدى. بۇل شەشىم داعدارىس كەزىندە بانكتەر مەملەكەتكە قول سوزباسىن دەگەن ۇمىتپەن قابىلدانىپ وتىر.
بانكتەر قارىزدى قايتارۋى ءتيىس
ساراپشىلار دا, ۇلتتىق بانك پەن اگەنتتىك تە ديۆيدەندتەر تولەۋگە تىيىم سالۋ قاجەتتىگىن كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەدى. قوس بىردەي ينستيتۋتتىڭ وسى شەشىمدى قابىلداۋىنا باقانداي ءبىر جارىم جىل كەتتى.
«مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قانداي جاعدايدا شەشىم قابىلدايتىنىن ءبىز بىلمەيمىز. تەمىر ەسىكتەردىڭ ار جاعىندا قابىلدانعان شەشىمدەر اكتسيونەرلەردىڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ بارىپ حالىققا جەتەدى. ۇلتتىق بانك پەن اگەنتتىك قاي بانكتە قانداي قارجى بار ەكەنىن, ولاردىڭ تولەۋ مەرزىمىنىڭ قاشان بىتەتىنىن دە بىلەدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى العان قارىزدارىن مەرزىمىنەن بۇرىن قايتارۋدى جوسپارلاپ وتىرعان جوق. ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, ۇكىمەت ولارعا مەملەكەتتىك قولداۋدى مەرزىمىنەن بۇرىن قايتاراسىڭ دەپ شارت قويىپ, تىم قاتتى كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان بولاتىن. «Jusan Bank» بالانسىنداعى 859 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ قاراجاتىن 2045 جىلعا دەيىن پايدالانۋعا قۇقىلى. ال «نۇربانك» 30 ملرد تەڭگە قارىزدى تولىق وتەۋ مەرزىمى اياقتالعاندا عانا قايتارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءاربىر بانكتىڭ ارعى جاعىندا قۇرىلتايشىلارى وتىر. ولار 2045 جىلعا دەيىن ديۆيدەند الماۋعا دايىن ەمەس. دەمەك, الداعى كۇندەردە موينىندا قارىزى بار بانكتەر «قارىزدى قايتارامىز» دەپ كەزەككە تۇرماسا دا, قارىزدى وتەي باستاعانىنا كۋا بولامىز», دەيدى راسۋل رىسمامبەتوۆ.
جوعارىدا اتالعان «Jusan Bank» پەن «نۇربانك»-تەن بولەك, «Bank RBK», «ەۋرازيالىق بانك» جانە «تسەنتر كرەديتبانكى» مەملەكەت الدىندا بورىشتى.
الماتى