پارلامەنت سەناتىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى, ودان كەيىن ءۇش رەت سەنات دەپۋتاتى بولعان, ايتار ءسوزى, بەرەر اقىلى, كورسەتەر ۇلگىسى بار جاقسىمەن وي ءبولىسۋدىڭ ءوزى – ءبىر عانيبەت. ول كىم ەدى دەسەڭىزدەر, جۇرت كىسىسى – ومىربەك بايگەلدى اعامىز.
وسىدان 16 جىل بۇرىن, كوكتەمگە سالىم ومىربەك اعا تەلەفون شالدى. «سەناتقا, جۇمىس ورنىما كەلىپ كەتسەڭ, قايتەدى؟» دەدى. بۇرىن اتىنا سىرتتاي قانىق ۇلكەننىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەدىم. ۋاقىتىنا كەلىستىك. سول ءبىر ساتتە قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ شىن قايراتكەرى ەرجۇمان سمايىلدىڭ «كەيبىرەۋلەر جانىن تۇسىنبەيدى, تازا كىسى, زالىمدىعى جوق, كوڭىلى داقسىز, سەنگىش, باياعى قازاقتىڭ سارقىتىنداي كورىنەدى ماعان» دەگەن بايلامى ەسكە تۇسە كەتكەنى بار. باردىم. شىنىندا جايدارى جان ەكەن. «بيىل جەتپىسكە كەلەمىن. اعاڭ تۋرالى ماقالا جازۋعا قالاي قارايسىڭ؟» دەدى سۇراۋلى جۇزبەن. زامانداستارى شەراعا (مۇرتازا) باستاعان ءبىراز ازاماتتاردىڭ اتىن اتادىم. «ويلانا كەلىپ ساعان توقتادىم. جازعاندارىڭدى كوپتەن تۇششىنا وقىپ كەلەمىن» دەدى سالماق سالا ءتىل قاتىپ. سونىمەن, اڭگىمەمىز جاراستى. ول كىسى باپپەن, بايىپپەن, اسىقپاي, اپتىقپاي وتكەن ءومىر جولىن بايان ەتتى. ءار ءسوزى قۇلجا ساقاعا قۇيعان قورعاسىنداي سالماقتى ەستىلدى.
بىردەن ايتايىق, ومىربەك بايگەلدى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان تۇستا قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاقتاي جىگەر تانىتقان, استانادان الىستا جاتقان ەل-جۇرتىن جۇمعان جۇدىرىقتاي بەرەكە-بىرلىككە ۇيىستىرىپ, «بۇگىنگى قادام ەرتەڭ ەلەسكە اينالىپ, بەلەسكە كوتەرىلەمىز, ول ءۇشىن اتان تۇيە كوتەرەر ءزىلماۋىر ءىستى بىلەكتەسىپ تۇرىپ, جۇرەك قالاۋىمەن ءىلىپ اكەتەيىك» دەگەن ازامات بولدى. بۇل ونىڭ تەكتىلىگىن, ەل ىسىنە ءاتۇستى قارامايتىن قىراعىلىعىن اڭعارتادى. اڭگىمە بارىسىندا بۇگىنسىز ەرتەڭ بولمايتىنىن العا تارتىپ, قيلى كەزەڭدەردى ساباقتاعاندا جادى نەتكەن مىقتى جان دەگىزىپ ەدى. ءار ءسوزى تاريح ساباعىنداعى دەرەكتەردەي ەستىلىپ ەدى. كوز الدىڭا اۋمالى-توكپەلى زامانداردىڭ شاڭىنا كومىلمەي, كولەڭكەدە قالماي, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان, وسى كۇندەرى ءبارىمىز ارقا تۇتاتىن ۇلتتىڭ ۇلى قۇندىلىقتارىن جىبەك جىپكە تىزگەن جاۋھارداي ەتىپ كوز الدىمىزدان وتكىزگەن-ءدى. قاعازعا قادالماعان, كومپيۋتەرگە تەلمىرمەگەن دارا دانىشپاندار مەن ۇلى جىراۋلار, اڭىز, ءاپسانا يەلەرى ءمولدىر باستاۋدىڭ تۇپ-تۇنىق سۋىنداي سىلدىراپ ەدى. ەگەر سىزدەي زەردەلىلەر بولماسا, رۋحاني بايلىقتارىمىز ءدال بۇگىنگە جەتەر مە ەدى دەگىزدى. ءار ءسوزىنىڭ استارىنداعى تەلەگەي-تەڭىز ويعا قانىق بولىپ ەدىك. جاقسىنىڭ كەڭ كەۋدەسى تۇنبا بۇلاق, التىن ساندىق دەگەن وسى ەكەن-اۋ دەگەنبىز ىشتەي.
تۇعىرى مىقتى ەكەنىن اڭعارتىپ وتىردى. تۇعىردىڭ ءتۇبى تامىرعا بايلانادى. تامىرى تەرەڭگە كەتسە, ماۋەلى بايتەرەكتىڭ جاپىراعى ماڭگى جاپ-جاسىل بولىپ تۇرادى. وسى جاعىنان كەلگەندە ارىعا بارماي بەرىدەن قايىرساق, ومەاعاڭنىڭ اكەسى بايگەلدى كەيكى ۇلى تەك ادال ەڭبەككە جۇگىنىپتى. كىندىگىنەن 13 ۇل-قىز تاراپتى. سونىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ەكەن. بايگەلدى اقساقال سۇراپىل سوعىستا ەلىنە قارا, جۇرتىنا پانا بولىپتى. بالالارىنىڭ اۋزىنان جىرىپ, تىرنەكتەپ ءجۇرىپ جيعان 100 مىڭ سومىن ۇشاق جاساۋعا بەرىپتى. بۇل ەڭبەگى ءۇشىن باس قولباسشىدان جوعارى باعا الىپتى. تىل جۇمىسىنىڭ كورىگىن قىزدىرىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر شارۋاشىلىقتان 8 ادام ەڭبەك ەرى اتانسا, سونىڭ ءبىرى كەيكى ۇلى ەكەن.
بالاپاننىڭ قاناتى ۇشسا قاتايادى, ۇشپاسا ءتۇبى بەكىمەي تۇبىرتەك بولىپ قالادى. ورتا مەكتەپتى 16 جاسىندا ۇزدىك بىتىرگەن بوزبالا ەڭبەكتە شىڭدالىپ, شىمىر بولىپ شىعادى. بويداعى البىرتتىقپەن سىبىرگە, كومسومولدىق جولدامامەن ەكپىندى قۇرىلىس سانالاتىن براتسك گەس-ىنە تارتىپ كەتەدى. ەكپىندى قۇرىلىستا جۇرگەندەردىڭ كوبى ويدان, قىردان قاشقاندار بولىپ شىعادى. بالاڭ جىگىت شەشىنگەن سۋدان تايىنباس دەپ شيراتىلعان جىپتەي شيرىعا بەرەدى.
جاڭعاقتاي قاتايىپ, شىنارداي بەكىپ, كىندىك قانى تامعان توپىراعىنا ورالعان سوڭ, جوعارى ءبىلىم السام دەگەن ءبىر سيقىر الەم ونى وزىنە تارتا بەرەدى. ۇكىلەگەن ءۇمىتى اقتالىپ, بۇرىنعى الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. بىلەك كۇشى ەندى وي-سانا كۇشىنە الماسادى. لەنيندىك ستيپەندياعا قول جەتكىزەدى. جىگىتكە ءبىر سىر, سان قىر كەرەك دەسەك, ول قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاسىپ, ينستيتۋتتىڭ كومسومول ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتەدى.
وقۋ بىتىرگەن سوڭ تۋعان جەرىنە ورالادى. مامان بولىپ جۇمىسقا كىرىسەدى. ساناۋلى جىلدار ىشىندە وبلىس دەڭگەيىندەگى قىزمەتتەرگە كوتەرىلەدى. ءبىلىمىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ءۇشىن ماسكەۋ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنا جول تارتادى. عىلىمعا تەرەڭ بويلايدى. بۇل ومىرگە, قوعامعا دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتە باستايدى. ەل تاريحىنا, ۇلتتىڭ ءوسۋ, وركەندەۋ, قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنەن ماعلۇمات بەرەتىن ەڭبەكتەردى وقيدى. سودان دا بولار, كەڭەس ءداۋىرى دۇركىرەپ تۇرعاندا, ءبارى جاقسى, كەمشىلىك جوق, كەمشىلىك بولسا وعان كەڭشىلىك جوق دەپ ۇرانداتىپ جۇرگەندە ومىربەك بايگەلدى اعامىز ء«ومىر كوشىنە كوز سالسام...» دەگەن كۇندەلىك جازادى. ونى سول تۇستاعى «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنا باستىرادى. ءسوزىمىز جالاڭ شىقپاسىن, ۇزىندىلەرىن وقىپ كورەلىك: «1984 جىل. قورداي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە ءبىرىنشى سەكارەتار بولىپ كەلدىم. ون جىلداي وبكومنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىندە مەڭگەرۋشى بولدىم عوي. بۇل ءوڭىردىڭ جاي-جاپسارىن جاقسى بىلەمىن. ءسوز كوپ, اتقارىلعان ءىس جوق. ەلدەن بەرەكە كەتكەن. بىرلىك جوق جەردە تىرلىك قايدان بولسىن. اۋدان مەملەكەتكە جارتى ميلليون سوم قارىز. جەر ابدەن توزعان. جوعارى جاقتان بۇيرىق سولاي بولعان سوڭ, قىزىلشانى ەگە-ەگە ەل دە, جەر دە ابدەن تيتىقتاپ ءبىتىپتى. جايلاۋ جۇدەپ, ءورىس تارىلىپ, حالىق اتاكاسىبىنەن ايىرىلا باستاعان. بارىنەن دا جانعا باتاتىنى: ءونىمسىز تىرلىكتەن مەزى بولعان جۇرتتىڭ ەڭبەككە دەگەن ىنتا-ىقىلاسى ازايىپ, مارعاۋ ءبىر بويكۇيەز كۇيگە ءتۇسىپتى. ەل ەڭسەسى تومەن. وسىنىڭ ءبارىن كورمەي-بىلمەي كەلگەمىن جوق».
ازامات اعا وسىلايشا سول زامان اقيقاتىن الدىمىزدان شىعارىپ, وتىرىكتىڭ پەردەسىن سىپىرادى. كۇندەلىككە تاعى ءۇڭىلىپ كورەلىك: «وسى نەگە بيلىكقۇمار, باققۇمار بولدىق ەكەن؟ قاراپ تۇرساڭ, قايسىبىرەۋلەردىڭ جامان قاسيەتتەرىنىڭ ءبارى وسى مىنەزدەن تۋىندايدى. ارىزقويلىق, الاۋىزدىق, رۋشىلدىق, جىكشىلدىك – ءبارى وسىدان. ءسال عانا بيلىك باسپالداعىنا شىقساق بولدى, كەشەگى كۇنىمىزدى ۇمىتا قالامىز. ماعان سالسا, باسشى اتاۋلىنىڭ كابينەتىنە الگى ەرتەگىدەگىدەي: «اياز بي ءالىڭدى ءبىل, قۇمىرسقا جولىڭدى ءبىل», دەپ جازىپ قويار ەدىم. حالىق دانالىعى عوي بۇل».
«قاي ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستاساڭ, سول ەلدىڭ ۇلى بول, قاجەت كەزدە ءتىپتى ۇلتانىن جامايتىن ق ۇلى بول», دەپ ءبىر تۇستا جامان ادەت, جات قىلىقتان ساقتاندىرادى. «ۇلتىڭا ۇل دا, قۇل دا بول – ودان زور بولماساڭ, قور بولمايسىڭ», دەيدى تاعى. بۇدان بۇگىنگىلەر ۇيرەنسە, قانە؟
ول تاعى بىردە: ء«ىس تەتىگى – كادر قولىندا. قاناتتى سوزگە اينالىپ كەتكەن وسى ءبىر قاعيدانى مەن ءوزىم ەشقاشان دا جادىمنان شىعارىپ كورگەن ەمەسپىن. بىلىكتى دە ءبىلىمدى مامان – ەل ىرىسى. ولاردى باعالاي ءبىلۋ, ساقتاي ءبىلۋ كەرەك. بىزدە مىناداي ءبىر جامان ادەت ءجيى كورىنەدى: اۋداننىڭ ياكي وبلىستىڭ جاڭا باسشىسى كەلە سالا بۇرىنعى كادرلاردى (اسىرەسە تومەنگى باسشىلاردى) شەتىنەن الماستىرىپ شىعادى. دۇرىس ەمەس – بۇل. قانشا ايتقانمەن, بۇرىنعى كادرلاردا قالىپتاسقان تاجىريبە بار. تەك تاپ باسىپ تاني ءبىل, كەرەك جەرىندە قولداپ وتىر», دەسە, ودان كەيىن: «ەگەر جەتكەنىمىزگە توقمەيىلسىپ ءبىر ءسات قانا توقىراپ كورەيىكشى, ءومىردىڭ كۇشتى اعىسى ءبىزدى كەيىن قاراي لىقسىتىپ الا جونەلەرى ءسوزسىز. سوندىقتان ءاردايىم ىزدەنە بەرۋ قاجەت. مەنىڭشە, عىلىمعا كوبىرەك بەت بۇرعان ءجون. ال بىزدە شە؟ جەر توزعان, مال تۇقىمى ازعان. ونى تەك عىلىم كومەگىمەن عانا وڭالتا الامىز. بىزدە ءوندىرىس پەن عىلىمنىڭ ءوزارا بايلانىسى وتە ناشار عوي. عىلىمي مەكەمەلەر ءوندىرىس كوزدەرىنەن الشاق قالدى. وسى جەردەن پالەن ءجۇز شاقىرىم جەردە بىرەۋ ءبىز جونىندە ديسسەرتاتسيا قورعايدى, ودان سوڭ ول كومىلىپ, شاڭ استىندا جاتا بەرەدى. جوق, ولاي بولماۋ كەرەك. عىلىم تىكەلەي ءوندىرىس باسىندا عانا ءورىس الادى ەمەس پە؟»
سوندا بۇل ءسوزدى ەشكىم قۇلاققا قىستىرماعان عوي. جانە بۇگىن دە ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلە. كۇندەلىكتەن بۇل ۇزىندىلەردى نەگە دايەككە كەلتىرىپ وتىرمىز, سەبەبى قازىرگى ءىس باسىنداعىلار ساباق السىن, ويلانىپ ءجۇرسىن, بۇل ەسىنەن شىعارمايتىن قاعيدا-ءتامسىل, اعادان قالعان اتالى ءسوزدى ءبىلسىن دەگەندىكتەن.
ءومىر وتكەلدەرىنىڭ تايازى مەن تەرەڭىنەن سۇرىنبەگەن ومىربەك بايگەلدى باسپالداعى بيىكتەي بەرەدى. ءبىر كەزدەرى ءوزى ورتا دارەجەلى قىزمەت اتقارعان وبلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولادى. جامبىل وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, وبلىستىق كەڭەستىڭ توراعاسى, ودان كەيىن وبلىس اكىمى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ول كەزەڭ تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى الماعايىپ زامان بولاتىن. قارىق قىلادى دەگەن نارىق تابالدىرىقتان اتتاعان. حالىقتىڭ دىتتەگەن جەرىنەن شىعۋ قيىنعا سوعىپ تۇرعان. سونداي سىن ساعاتتا ومەاعاڭ جۇرتىن الدىمەن ىنتىماققا ۇيىتقان. 70 جىل بويى جيعان دۇنيەنى شاشپاي-توكپەي ەل يگىلىگىنە جاراتۋدى, بىردەن تالاپايعا سالماۋدى بەرىك ۇستانعان. جەكەگە بەرۋدى ويلاستىرىپ بارىپ جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتكەن. ول كەزدە مۇنداي ادالدىق كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە قويماعانىن جاسىرىپ قايتەمىز. نارىق تالابى دەپ جەلكەلەپ بولماي بارا جاتقان كەزدە ول ءورىس تولى اقتىلى قويى مەن الالى جىلقىنى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىرمەي, تاباناقى, ماڭداي تەرگە قاراي ادالدىقپەن تەڭدەي ءبولىپ بەرۋدى, ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزى سانايدى. بۇل جولدا تالاي تارتىسقا تۇسەدى. زامان اعىمى دەپ جەلىككەندەرمەن جان اياماي كەلىسپەي كەرىسكەن.
ودان ءبىزدىڭ دە حابارىمىز بار ەدى. اڭگىمە ۇستىندە ومەاعاڭ: «امال نە, اسىعىستىق جاسادىق. باردىڭ باعاسىن كەتىردىك. اياعى جۇرتتى تەلىم-تەلىم ەتتىك. قانشاما ۇرپاق اۋىلدان بوسىپ كەتتى. ادىلدىك جولىنداعى جۇمىستىڭ ارقاسىندا وتكەلى قيىن وتپەلى كەزەڭدە كيەلى تاراز جۇرتى كوپ قينالا قويماعانى قالىڭ ەلگە بەلگىلى. جاستار جاعى بىلە قويماس, ۇلكەندەردىڭ ەسىندە شىعار», دەپ مۇڭايىپ وتىرىپ قالعانى وسى كۇنى كوز الدىمنان كەتپەيدى. بايگەلدىدەي باتىل قادام جاساعاندار كوپ بولعاندا, ەل نەسىبەسى تارىداي شاشىلماس ەدى.
تۇڭعىش سايلانعان قوس پالاتالى پارلامەنت سەناتىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى لاۋازىمىن ءتورت جىل ءمىنسىز اتقارعانى ءمالىم. وعان دا مىسال جەتىپ-ارتىلادى. سەناتتىڭ جۇمىسى تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ جەردەن باستاۋ العان ەدى. اسىرەسە پارلامەنت ماجىلىسىنەن كەلگەن زاڭداردى جان-جاقتى ساراپقا سالىپ, جۇرتتىڭ تىلەك-تالابىنا ساي قابىلداۋ العاشقى كەزدە وڭاي بولا قويماعانى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ تاجىريبەسى دە ونشا مول ەمەس-تۇعىن. سونىڭ ءبارىن بايسالدىلىقپەن, بىلىمدارلىقپەن ۇيىمداستىرۋ وڭاي بولدى دەيسىز بە؟ بىراق ورتاق جۇمىسقا جۇمىلدىرا ءبىلۋ جاعىنان كەلگەندە, ومەاعاڭنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى كوپ سەپتىگىن تيگىزگەنى ءسوزسىز.
ارىپتەستەرىمەن كەمەلدىكپەن كەڭەسە وتىرىپ العاشقى سەنات جۇمىسىن داڭعىل جولعا سالعان ومىربەك بايگەلدى اعامىز ەكىنشى شاقىرىلعان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولۋمەن قاتار, سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جۇمىسىن قوسا اتقاردى. ودان كەيىن دە سەنات دەپۋتاتى بولىپ ەكى رەت قايتا سايلاندى. بۇل ونىڭ اقىل-پاراساتىن, قارىم-قابىلەتىن باعالاپ, حالىققا اق-ادال جۇمىس جاساعانىنا كورسەتىلگەن سەنىم دەپ بىلەمىز.
وتانىمىزدا ەكىنشى تۇلعا سانالاتىن وسىنداي مارتەبەلى جۇمىستاردى اتقارعان, ماماندىعىمەن شەكتەلىپ قالماي ارعى-بەرگى تاريحتى, ۇلت جايىن, ۇرپاق ماسەلەسىن ءبىر ساتتە كوكەيىنەن شىعارماعان ازاماتپەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرعاندا تاۋەلسىزدىك تۋرالى وي تولعامدارى ءبىزدى ەرەكشە اسەرگە بولەگەن ەدى. شىنىندا تاريحتىڭ الاشۇبار بەتتەرىن پاراقتاپ وتىرساڭ, حالقىمىز باستان كەشكەن جولدىڭ بۇرالاڭى دا, بۇلتارىسى دا كوپ ەكەن. ەگەمەندىككە جەتسەك دەگەن تالپىنىس ءبىر ءسات تە تولاس تاپپاپتى. بىراق ءبارى ءوز جەمىسىن بەرە قويماپتى.
«جەلكەدەن تونگەن قارا كۇش قارا قۇمايداي ءبۇردى دە وتىردى. وعان ءوز ارامىزداعى الاۋىزدىق تا سەبەپكەر بولىپ جاتتى. قانشا ادام بۇل جولدا قانىن توگىپ, جانىن بەردى دەسەڭىزشى. تاۋەلسىزدىك دەمەسە, كەنەسارى باسىن شاپتىرار ما ەدى؟ مۇستافا شوقاي ەلدەن ۇزاپ, سۇيەگى جات جەردە قالار ما ەدى؟ تۇرار رىسقۇلوۆ تۇعىردان تايار ما ەدى؟ كەشەگى جەلتوقسان كوتەرىلىسى بولار ما ەدى؟ وسى كوپ سۇراقتىڭ جاۋابى تاۋەلسىزدىگىمىز دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. ەندەشە, بۇل تاۋەلسىزدىك بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. مەنىڭ ءاردايىم تاۋەلسىزدىكتەن اسقان باق تا, باقىت تا جوق دەيتىنىم – سودان. تاۋەلسىزدىكتىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, ابىرويىن اسىرۋ – قازاق توپىراعىن التىن بەسىك سانايتىن ءار ادامنىڭ اسىل پارىزى, موينىنا ارتىلعان بەس باتپان قارىزى. مۇنى ءوزىمىز ءبىلىپ قانا قويماي, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ وتانشىلدىق رۋحىن وياتا وتىرىپ, ساناسىنا ءسىڭىرۋىمىز, بويىنا دارىتۋىمىز قاجەت. مىندەتتىڭ ەڭ ۇلكەنى – وسى. ءداستۇر جالعاستىعى, ۇرپاق ساباقتاستىعى دەگەن وسىندايدان تۋىپ, قالىپتاسادى. وسىنى ءبىز سەكىلدى ۇلكەندەر ايتپاسا, كەيىنگى جاس ءبارى وڭاي ەكەن دەپ قالادى», دەپ ەدى ومەاعاڭ.
ءورىستى ويدىڭ يەسى ومەاعاڭ وقىماعان كىتاپ, زەردەلەمەگەن دۇنيە كەمدە-كەم. ول كىسى ءبىر كەزدەردەگى اڭىز-ءاپسانالاردىڭ استارىندا شىندىق جاتقانىن تاپ باسىپ, دالەلدەيتىن. وعان ءوز دايەگىمەن قاتار, وقىمىستىلاردىڭ كىتابىنان مىسالدار كەلتىرەتىن. «سەنبەسەڭ, مىنا اۆتوردىڭ, مىنا كىتابىنىڭ مىنا بەتىن اشىپ كورسەڭ, بۇل تۋرالى ايتىلعان, ەرىنبەسەڭ, وقىپ كور», دەيتىن. سونىڭ ءبارىن جاڭىلماي جاتقا ايتقاندا, بۇل نەتكەن زەرەكتىك, زەردەلىلىك دەپ سۇيسىنەسىڭ.
جازىپ العان سوزىمەن قاتار, جازعان ماقالالارىن دا شولىپ شىقتىق. سولاردىڭ ىشىندە «نەگە؟..» («ەق», 24 ماۋسىم, 2009 ج.) دەگەن وي تولعامى ەرەكشە اسەرگە قالدىردى. ات ۇستىندە جۇرگەندەر مەن اقشاسى بارلاردىڭ كوبى – قازىر شەتەلشىل. ارتىنىپ بارىپ, تارتىنىپ قايتادى. ومەاعاڭ جوعارىداعى ماقالاسىندا نەگە دەگەن سۇراقتى العا تارتىپ, بىرەۋلەرگە ەلەۋسىز كورىنەتىن نارسەدەن ەلدىك ماسەلە قوزعايدى. يتالياعا جولى تۇسكەندە قاشقاقتاماي قاسىنان تابىلعان كەكىلىكتەردى كورىپ, «بۇل قالاي؟» دەيدى. «بىزدە كەكىلىك كوش جەردەن ادامدى كورسە, الدى-ارتىنا قاراماي زىتادى. مۇنىسى نەسى؟» دەيدى. بالتىق بويىنداعى مەملەكەتتەردە كادىمگى تيىنىڭىز ادامداردىڭ قولىنان قورەك جەيتىنىنەن دايەك كەلتىرەدى. كانادادا بارماقتاي تيىندى قويىپ, كولگە قونعان جابايى قاز-ۇيرەكتەر, ءبىز جاۋشىمشىق دەپ جاقتىرمايتىن شىمشىقتىڭ ءوزى ادامداردىڭ قاسىنان اينالسوقتاپ شىقپايتىنىن, «ول ەلدەردە نەگە قۇس تا, اڭ دا, بالىق تا ادامدى پانا كورەدى؟» دەپ قازاق دالاسىنداعى كيىكتەردى كوز الدىنا كەلتىرەدى. ءبىر زاماندارى 2 ميلليونعا جەتكەن دالا ەركەسىن, بەيكۇنا كيىكتەردى ەرىگىپ جۇرگەندەر از ۋاقىتتىڭ ىشىندە باۋداي ءتۇسىرىپ 25 مىڭعا ءبىر-اق قۇلدىراتقانىنا اتتەگەن-اي دەيدى. ء«بىز سونشالىقتى مەيىرىمنەن كەندە قالعانبىز با, قۇلقىننان باسقانى ويلاۋدى قويعانبىز با؟» دەگەن وكىنىشىن الدىڭا جايىپ سالادى. شىركىن, ءار شەنەۋنىك ءدال سول كىسىدەي تەرەڭنەن تولعانىپ, كۇنىمدىگىن ەمەس, ومىرلىگىن ويلاسا, سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەي, قازاقتىڭ باعىن قايتسەم اشام دەسە, ۇلتتىق نامىسىن وياتىپ, رۋحىن تىرىلتسە, كوپ ءتۇيىن شەشىلەر ەدى.
ەلدەن شىققان ەل بالاسى ومىربەك بايگەلدى بەلگىلى ازامات قالمىرزاەۆ تۋرالى جازباسىن: «مىنە, سارىبايدىڭ دا بۇل دۇنيەدەن وتكەنىنە ءبىر جىلداي ۋاقىت بولىپ بارادى. كەشە عانا بولعان وقيعا سياقتى ەدى. بۇل ءومىر سولاي عوي» دەپ باستاعان ەكەن. بولمىسى ءبۇتىن, ۇلتتىق رۋحى مىقتى, حالقىم دەگەن قايراتكەر قازاق ومەاعاڭنىڭ ءوز ءسوزىن وزىنە ايتۋعا تۋرا كەلىپ تۇرعانىن قاراشى. وسى جەردە جىر ءدۇلد ۇلى فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ:
«ويى بيىك, سانالى,
شۋاق شاشقان جانارى.
ەل سۇيسىنەر جاقسىلار,
اتتەڭ سيرەپ بارادى»,
دەگەن ءتورت جول ولەڭى ويعا ورالا كەتكەنى. بۇدان ارتىلتىپ نە ايتا الاسىڭ؟
سۇلەيمەن مامەت