ءبىز مەكتەپتە جۇرگەندە ءمۇسىلىم نۇسەنوۆتى باتىر دەيتىنبىز, ال اكەلەرىمىز ارعى اتالارىنان باق پەن قۇت دارىعان, قازاقتىڭ ءار رۋىندا كەزدەسەتىن قاراكوك تۇقىمنىڭ ءبىرى ماماي بايدىڭ باۋىرىنا باسقان نەمەرەسى دەپ قارايتىن.
كەز كەلگەن مايدانگەر سياقتى ءمۇسىلىمنىڭ دە ەرلىگى مەن اۋىرتپالىعى, سەنىمى مەن تاعدىرى قيىلىساتىن تۇسى بار. اكەدەن ەرتە ايىرىلعان جالعىز تۇياق اناسى ءتىللانىڭ, اتاسى اتاقتى ماماي بايدىڭ قامقورلىعىندا ءوستى. اتاسى نەمەرەسىنىڭ زەيىنىن ەرتە تانىپ, تاربيەلەدى. حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ مال تاركىلەۋ جانە بايلار مەن باي شارۋاشىلىقتارىن كۇشتەپ كوشىرۋ تۋرالى قاۋلىسىنان كەيىن تۋعان ولكەسىن تاستاپ, ۇلدارىمەن بىرگە وزبەكستانعا, شىرشىق جاعىنداعى تاۋلى اۋىلعا قونىس اۋدارۋعا شەشىم قابىلدادى. ەلدەن كەتەر الدىندا نەمەرەسى ءمۇسىلىمنىڭ قۇرمەتىنە اۋىل-ايماققا اس بەرىپ, مال-مۇلكىن اۋىلداعى اعايىنعا تاراتىپ, باتاسىن الىپ كەتتى. اتى-شۋلى قاۋلىمەن ىلەسە كەلگەن اشارشىلىق قازاقتى اياعان جوق. اتاسىنىڭ اسىل سۇيەگى اتامەكەننەن الىستا قالدى. جەتى اتاسىنان بايلىق ۇزىلمەگەن تەكتى داۋلەتتىڭ ۇلدارى تاشكەنتتىڭ الاي بازارىندا ساۋدامەن اينالىستى, باردى قاناعات تۇتتى.
مۇعالىم بولۋ ءمۇسىلىمنىڭ ارمانى ەدى. بىراق تاعدىر ونى تاڭداۋىنان اداستىرىپ, تاشكەنت قالاسىنداعى ادىلەت حالىق كوميسسارياتىنىڭ جوعارى زاڭ مەكتەبىنە الىپ كەلدى. جوعارى مەكتەپتى ءبىتىرىپ ۇلگەرمەي تۇرىپ, ءمۇسىلىم اسكەري كوميسسارياتقا قۇجاتتارىن ءبىرىنشى بولىپ بەرىپ, راديست-بارلاۋشىنىڭ جەدەل كۋرسىنان وتكەننەن كەيىن بىردەن قىرىم مايدانى, كەرچ تۇبەگىنە ءتۇستى. سول كەزدە 1941 جىلى كسرو-نىڭ سوعىسقا دايىندىقسىز كىرگەنى, اسكەري كادرلاردىڭ تاپشىلىعى, ساۋاتسىز, بىلىكسىز باسشىلىقتىڭ بيلىگىندە بولعانى ەندى ايتىلىپ ءجۇر. كسرو-نىڭ ەڭ جوعارى زاڭ مەكتەبىندە ءبىلىم العان جاس وفيتسەر قىرىم مايدانىنىڭ 51-ارمياسى 156-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 183-بارلاۋ باتالونىنىڭ قۇرامىندا كەرچ تۇبەگىندە اۋىر شايقاسقا قاتىستى. ءمۇسىلىمنىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان ەستەلىكتەرىندە سوعىستىڭ العاشقى جىلى اۋىر بولعانى ايتىلىپتى. بۇل كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ بارلىق مايداندا كەرى شەگىنگەن كەزەڭىمەن ەستە قالدى. ال اسكەري تاريحشىلار ەستەلىكتەرىندە كەرچ مايدانى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەڭ قايعىلى كەزەڭدەرى ەكەنى ايتىلادى.
1942 جىلى 28 ناۋرىزدا گيتلەردىڭ «دروف اۋلاۋ» (نەمىس. Trappenjagd) كودتىق اتاۋىمەن قىرىمداعى شابۋىل جوسپارى بەكىتىلەدى. 1942 جىلى 7 مامىردا ەريح فون مانشتەيننىڭ باسشىلىعىنداعى 11-ارميا وپەراتسيانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. ءبىرىنشى سوققى اۋەدەن جاسالادى. ليۋفتۆاففەنىڭ 4-اۋە فلوتىنىڭ 400 شابۋىلداۋشى بومبالاۋشىسى الدىن الا بارلانعان نىسانالارعا سوققى بەرەدى. كەرچ تۇبەگىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگى جازىق, نەگىزىنەن, پالەوگەندىك سازدان تۇزىلگەن. وكوپ دايىندالىپ ۇلگەرمەگەن. اسپاننان كىلەم ادىسىمەن جاۋعان جاۋ بومباسىنا تەك سولدات شينەلى عانا قورعان بولادى. قارۋ دا جەتپەيتىن. ۇزاق ۋاقىت بويى قورعانىس شەبىندە تۇرعان كەڭەستىك شتابتار ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى: 51-ارميانىڭ قولباسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.لۆوۆ وققا ۇشىپ, ال ونىڭ ورىنباسارى گەنەرال-مايور ك.بارانوۆ اۋىر جارالاندى. ءبىر اپتانىڭ ىشىندە 160 مىڭنان اسا كەڭەس اسكەريلەرى قازا تاپتى.
سول مايداندا جارالانعان مىڭداعان ادامنىڭ ىشىندە ءمۇسىلىم نۇسەنوۆ تە بار. كەزەكتى اۋە شابۋىلى كەزىندە اياعىنا بومبانىڭ جارىقشاعى ءتيىپ, كەيىن قيراعان تەحنيكانىڭ استىندا قالعان ءمۇسىلىمدى سانيتار تاتار قىزى قۇتقارىپ قالىپتى. ول تۋرالى باتىر ەستەلىكتەرىندە «بار مەن جوقتىڭ اراسىندا جاتىپ تاتار تىلىندەگى «بايعۋش بالا-اي» دەگەن ايەل داۋسىن ەسىتتىم» دەپ جازىپتى. سانيتار ايەل العاشقى كومەك كورسەتىپ, ونى ايلاقتان ءجۇزىپ كەلە جاتقان بارجاعا تيەپ, تىلعا باراتىن جارالىلاردىڭ قاتارىنا قوسىپتى. سوعىس تۋرالى اڭگىمەگە ساراڭ ءمۇسىلىم ءوزىن مايدان دالاسىنان الىپ شىققان تاتار قىزىنىڭ ەسىمىن دە بىلمەيتىنىن ءجيى ايتاتىن.
كەرچتەگى قىرىم مايدانى بىرنەشە كۇن ىشىندە تولىعىمەن جويىلدى, كسرو اسكەرى مايدان دالاسىن تاستاپ كەيىن شەگىندى. سول تۇبەكتە اشىق دالادا سان جاعىنان دا, قارۋ جاعىنان تەڭ ەمەس قارسىلاستارىمەن ءبىر اپتا بويى سوعىسقان باتىرلاردىڭ ەرلىگى تۋرالى دەرەكتەر كسرو تاريحىنىڭ قاسىرەتى ءتارىزدى ايتىلا بەرمەيتىن اقيقاتىنا اينالدى.
«اۋىرتپالىق پەن كونتۋزيادان ەسىمنەن اداسىپ, بار مەن جوقتىڭ اراسىندا جاتتىم. اسپاندا اپپاق بۇلتاردىڭ اراسىنان اقبوز اتتى اكەممەن بىرگە كوككە ۇشىپ بارامىن. ماماي اتام اتتان ءتۇسىرىپ, تۇلكى مالاقايىنا وراپ العان ساتتە ەسىمدى جينادىم», دەيدى ەستەلىكتەرىندە.
سول ساتكە كۋا بولعان اسكەري جۋرناليست, جازۋشى كونستانتين سيمونوۆتىڭ ەستەلىكتەرىندە مايدانداعى جاعدايدى بىلايشا سيپاتتاپتى: «اسپان مەن جەردىڭ اراسى قارا تۇتىننەن كورىنبەي, قارا تۇنەككە اينالىپ كەتكەن. ادامدار ءبىر ورىندا تۇرىپ, نە ىستەرىن بىلمەي جاتتى. اينالادا جان ساۋعالاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وكوپ تا, تەسىك تە, ەشتەڭە جوق. ءبارى دە بارلىق جاعىنان اشىق. مايىتتەر كوزى اشىلىپ, قولىن اسپانعا سوزعان كۇيى قاتىپ قالعان, ءبىرى باتپاققا باتىپ جاتىر. ماعان سول ءسات وتە قورقىنىشتى بولىپ كورىندى».
جارالى جاۋىنگەرلەرمەن قاۋىپسىز جەرگە جەتكىزىلگەن ءمۇسىلىم اۋەلى پياتيگورسك, سودان سوڭ باكۋ, تاشكەنت گوسپيتالدارىنا جەتكىزىلدى, ءبىر اياعى تىزەدەن كەسىلدى. كەسكەن جەر قايتا ىرىڭدەپ, تىزەدەن جوعارى كەسىلدى. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1976 جىلعى 15 ساۋىردەگى سانىندا «بالداقتاعى ادام» دەگەن شاعىن وچەركتى تاۋىپ الدىق. وندا ءمۇسىلىمنىڭ مايداننان قايتىپ كەلگەن ءساتى بىلاي دەپ سۋرەتتەلىپتى: ء«ولدى» دەپ ءۇمىت ءۇزىپ قويعان بالاسىنىڭ الدىنان جۇگىرىپ شىققان اناسى ءتىللا ەتەگىنە شالىنىپ, بالاسىنىڭ اياعىنا جىعىلدى. «جالعىز, مەنىڭ ق ۇلىنىم! ءتىرى, ەڭ باستىسى ءتىرى! وسى سوعىستى ويلاپ تاپقاندارعا قارعىس بولسىن».
ءمۇسىلىمدى قان مايداننان تەك اناسى عانا ەمەس, ءسوز بايلاسقان قالىڭدىعى داليحان كۇتىپ العان ەدى. داليحان دا اتامەكەننەن وزدەرىمەن بىرگە كەلگەن بولاتىن.
ءمۇسىلىم نۇسەنوۆ مايدان دالاسىنداعى ەرلىگى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز, I جانە II دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن, «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «مارشال جۋكوۆ» مەدالدارىمەن, كوپتەگەن مەرەيتويلىق مەدالمەن ماراپاتتالعان.
سوعىستان سوڭ 40 جىلعا جۋىق سوت ورگاندارىندا جۇمىس ىستەدى, سوت حاتشىسى قىزمەتىنەن باستادى, 28 جىل بويى بىرنەشە اۋداندا حالىق سوتىنىڭ توراعاسى بولدى. جۇبايى داليحاننان 10 بالا ءسۇيىپ, سوعىستا قازا تاپقان باۋىرلارىنىڭ, اعايىننىڭ بالاسىنا قاراستى. بەرىدە قارا شاڭىراعىندا بالا-شاعاسىنىڭ الدىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
نۇسەنوۆتەر وتباسى اكەسىنىڭ جاۋىنگەرلىك وردەندەرىن, بۇكىل اسكەري مۇراعاتىن, فوتوسۋرەتتەرىن, سوسىن جازعان ەستەلىك-كىتاپتارىنىڭ قولجازبالارىن مۇقيات ساقتايدى. مايدانگەر العاشقى كىتابىن اناسى تىللاعا, ەكىنشىسىن ايەلى داليحانعا ارناپتى.
«ول كەزدە پروتەزدەۋ ناشار دامىعان, پروتەزدەردىڭ سالماعى 20 كيلوگرامعا دەيىن بولاتىن. مەن اياعىم جوق ەكەنىن سەزگەن جوقپىن. انام مەن جۇبايىم – مەنىڭ مۇگەدەك ەكەنىمدى سەزىندىرمەدى», دەيدى ەكەن ءمۇسىلىم اعا.
مايدانگەردىڭ قىزى بايان نۇسەنوۆا بىزبەن اڭگىمەسىندە «بۇل ايتۋعا وڭاي. اكەم وسى پروتەزبەن بۇكىل قازاق دالاسىن ارالاپ شىقتى. ءاربىر جۇمىس كۇنى كەشكە قاراي 20 كيلولىق پروتەزدەن تىزەدەن جوعارى كەسىلگەن قارا سانعا باتىپ, ەسكى جارانىڭ بىتەلىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيتىن. 1942 جىلدىڭ 19 مامىرىنان كەيىنگى ءومىرى مىلتىقسىز مايدانمەن بىردەي بولدى», دەيدى.
سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ قاتارىنىڭ تىم سيرەپ قالعانىن بيىل بايقادىق. بىراق ولار تۋرالى ەستەلىكتەر ءار جۇرەكتە ساقتالادى.
الماتى