قولىنان ءىس كەلەتىن ادامعا ەڭبەك نارىعىندا ءاردايىم ورىن بار. تەحنولوگيا دامىعانىمەن, ادام قولىنىڭ شەبەرلىگى مەن كاسىبيلىگىنە سۇرانىس ەشقاشان تومەندەگەن ەمەس. اسىرەسە اسپازدىق پەن تىگىن ءوندىرىسى – كۇندەلىكتى ومىردە اسا قاجەت سالالار. بۇل ەكى كاسىپ قاي زاماندا دا ماڭىزىن جوعالتپايدى, كەرىسىنشە, ۋاقىت وتكەن سايىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلە بەرمەك. بۇعان استاناداعى قوعامدىق تاماقتاندىرۋ جانە سەرۆيس كوللەدجىنە بارعانىمىزدا انىق كوز جەتكىزدىك.
كوللەدج ىشىنە كىرە بەرگەندە-اق جاڭا پىسكەن ناننىڭ ءيىسى مۇرىن جارىپ, كوڭىلگە جىلىلىق ۇيالاتتى. قايدا جۇرگەنىڭدى بىردەن ەسىڭە سالادى. ءۇزىلىس ۋاقىتىنا تاپ كەلگەن سياقتىمىز, ستۋدەنتتەر دالىزدە توپتاسىپ, ءبىر جەرگە قاراي ۇيمەلەپ تۇر. ءبىز دە سول جاققا بەت الدىق. جاقىنداپ كەلسەك, شاعىن بۋفەت ەكەن. سورەلەردە ناننىڭ ءتۇرى-ءتۇرى سامساپ تۇر. ال ار جاعىندا الجاپقىش كيگەن ءبىر قىز ونىمدەردى ساتىپ, شيراق قيمىلداپ جاتىر. بىراق ول جاي ساتۋشى ەمەس, وسى كوللەدجدىڭ «ناۋبايشى-كونديتەر» ماماندىعىندا وقيتىن 2-كۋرس ستۋدەنتى ەكەن. اتى-ءجونى – سىمبات ەرسىن.
– بۇلاردى وزدەرىڭ دايىندايسىڭدار ما؟ – دەپ سۇرادىق.
– ءيا, – دەپ جىلى جىميدى سىمبات. – ءبىز تەك ناندى ءپىسىرىپ قويمايمىز, ساتۋدى دا ۇيرەنەمىز.
– ماماندىعىڭدى قالاي تاڭدادىڭ؟
– اپكەم وسىندا وقىعان. ول ءوز كاسىبىن اشىپ, جاقسى تابىس تاۋىپ ءجۇر. سونى كورىپ, مەن دە وسى جولدى تاڭدادىم.
ءبىز «بارەكەلدى» دەسىپ, كوللەدجدىڭ باسشىلىعىنا قاراي بەت الدىق. ءدالىز بويىمەن جۇرە بەرگەنىمىزدە قابىرعالارداعى كارتينالارعا كوزىمىز ءتۇستى. بۇل سۋرەتتەر جاي عانا ادەمىلىك ءۇشىن ەمەس سياقتى. بارلىق سۋرەت تاعامعا قاتىستى. قامىردىڭ نازىك قۇرىلىمى, تورتتىڭ ءمىنسىز كرەمى, كوفەنىڭ بۇرقىراعان بۋى – ءبارى-ءبارى شەبەرلىكتىڭ, تالعامنىڭ, ەڭ باستىسى كاسىپكە دەگەن ماحابباتتىڭ بەلگىسىندەي. ءبىرتۇرلى تابەتىڭدى وياتىپ, شابىتتاندىرادى. وسىلاي كارتيناداعى كەرەمەتكە تاڭىرقاپ كەلە جاتقانىمىزدا, الدىمىزدان كوللەدج ديرەكتورى زاۋرە قىلىشباەۆا دا كورىندى. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ, وقۋ ورداسىنىڭ ءمان-جايىمەن تانىستىردى.
«وقۋعا قابىلداۋ كەزىندە ەرەجەگە سايكەس ۇمىتكەرلەردىڭ اتتەستاتىنداعى جالپى ورتاشا باعالارى ەسكەرىلەدى. بۇرىن بىزگە ورتاشا بالى 3 بولعان تالاپكەرلەر تۇسسە, سوڭعى جىلدارى ورتاشا بالى 4 جانە 5 بولاتىن تالاپكەرلەر سانى كوبەيدى. «جۇمىسشى ماماندىقتارعا مەكتەپتە ناشار وقىعان وقۋشىلار عانا بارادى» دەگەن تۇسىنىك قازىر وزگەرگەن», دەدى ز.قىلىشباەۆا. سودان سوڭ ءبىز بۇل كوللەدجدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن سۇرادىق.
– كوللەدجدە اكادەميالىق موبيلدىلىك ساياساتى تۇراقتى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىل ءساۋىر ايىندا 50 ستۋدەنتتى تۇركيانىڭ انتاليا قالاسىندا ورنالاسقان مەحمەد زەكي بالدجى اتىنداعى تاماقتاندىرۋ جانە قوناقۇي بيزنەسى كوللەدجىنە اپارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ولار ءبىر سەمەستر سوندا ءبىلىم الادى, تاجىريبە جينايدى. قاراجات جاعىنان قينالمايدى. تۇركياداعى وقۋ باعدارلاماسى ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە بىلىكتىلىگىن شىڭداۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. بۇل – بولاشاقتا جاقسى جۇمىسقا ورنالاسۋدىڭ كەپىلى. ودان بولەك, ءبىزدىڭ كوللەدج كاسىپورىندارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ولاردىڭ ناقتى وندىرىستىك تالاپتارىنا ساي ماماندار دايارلايدى. وقۋ ۇدەرىسىنە دۋالدى وقىتۋ فورماتى ەنگىزىلگەن. ستۋدەنتتەر ءوندىرىس ورىندارىندا ءجيى تاجىريبەدەن ءوتىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ ءبىلىم الۋشىلارعا 61 ءپان وقىتۋشىسى مەن 16 وندىرىستىك وقىتۋ شەبەرى جانە كاسىپورىنداردان كەلەتىن سالا ماماندارى ساباق بەرەدى. ولار تەوريادان بولەك, تاجىريبەگە ەرەكشە نازار اۋدارادى, – دەدى كوللەدج ديرەكتورى.
ايتا كەتەيىك, تاريحى سوناۋ 1983 جىلدان باستالاتىن كوللەدج باستاپقىدا جەڭىل ونەركاسىپكە كادرلار دايارلاۋ ماقساتىندا قۇرىلىپ, كاسىپتىك-تەحنيكالىق مەكتەپ رەتىندە اشىلعان. مەكتەپ قايتا قۇرۋلاردان كەيىن 2012 جىلى كوللەدج مارتەبەسىنە يە بولدى. قازىرگى تاڭدا بۇل كوللەدج ەلىمىزدەگى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. بۇگىندە اتالعان وقۋ ورداسى 6 ماماندىق پەن 19 بىلىكتىلىك بويىنشا كادرلار دايارلايدى. «تاماقتاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ», «نان ءپىسىرۋ, ماكارون جانە كونديتەر ءوندىرىسى», «ەت جانە ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ», «تاماقتانۋ سالاسىندا قىزمەت كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ», «تىگىن ءوندىرىسى جانە كيىمدەردى ۇلگىلەۋ», «تاعام ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگياسى» سياقتى سان ءتۇرلى سالا ماماندارى ءبىلىم الىپ جاتىر مۇندا. وسى ۋاقىتقا دەيىن كوللەدج 10 مىڭنان استام قىزمەت كورسەتۋ ماماندارىن دايارلاعان. قازىر 1 600-گە جۋىق ستۋدەنت وقيدى.
سونىمەن قاتار وقۋ ورداسىنىڭ ستۋدەنتتەرى ايماقتىق جانە رەسپۋبليكالىق «WorldSkills» چەمپيوناتتارىندا بىرنەشە رەت جەڭىسكە جەتكەن. سولاردىڭ قاتارىندا كوللەدج تۇلەگى, وندىرىستىك وقىتۋ شەبەرى ەركەبۇلان ماحمۇتوۆ تا بار. ول شۆەيتساريانىڭ ليۋتسەرن قالاسىندا وتكەن الەم چەمپيوناتىنا قاتىسىپ, مول تاجىريبە جيناقتاعان. ءبىز ەركەبۇلانمەن ەركىن اڭگىمەسۋ ءۇشىن ناۋبايحانا تسەحىنا باردىق. ول ستۋدەنتتەرىمەن قىزۋ جۇمىس ىستەپ جاتىر ەكەن. مۇندا كىرگەن بەتتە كوزگە تۇسەتىن نارسە – جىلتىراعان تەحنيكالار. ماسەلەن, اناۋ جەردەگى «ميكسەر» – بارلىق ينگرەديەنتتى لەزدە ارالاستىرىپ بەرەدى ەكەن. ال «قامىر يلەگىش ماشينا» ەڭ مىقتى ناۋبايشىنىڭ ءوزى ءبىر ساعات يلەيتىن قامىردى بىرنەشە مينۋتتا-اق دايىندايدى. ءتىپتى «قامىر جايعىش ماشينا» دەگەن دە بار. بۇل قۇرىلعى «قولمەن جايعانداي بولمايدى» دەيتىن اجەلەرگە دالەل رەتىندە, بىركەلكى, جۇمساق, يدەالدى جۇقا قامىر جاساپ بەرەدى.
– قولمەن ەشتەڭە ىستەمەيسىزدەر مە؟ – دەپ سۇرادىم جانىمداعى ستۋدەنتتەن.
– ماشينالار ءبارىن وزدەرى جاسايدى عوي. ءبىز تەك باسقارامىز. بىراق وسى قۇرىلعىلار توقتاپ قالعان جاعدايدا ءوزىمىز قولمەن-اق ىستەي الامىز. سەنبەسەڭىز, كورىڭىز, – دەپ ستۋدەنت قامىردى يلەۋگە كىرىسىپ كەتتى. ءبارىمىز ءدان ريزا بولدىق. ارينە, ءشۇبا كەلتىرمەيمىز, بىراق شەبەرلىكتەرىنە كوزىمىز انىق جەتتى.
وسى كەزدە ستۋدەنتتەرگە نان ونىمدەرىن ءپىسىرۋدى ۇيرەتىپ جۇرگەن وقىتۋشى ەركەبۇلان ماحمۇتوۆپەن سويلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– ءسىز دە وسى كوللەدجدىڭ تۇلەگى ەكەنسىز؟
– ءيا, مەن مۇندا ءبىلىم الىپ, «WorldSkills» الەم چەمپيوناتىنىڭ ناۋبايحانا قۇزىرەتتىلىگى بويىنشا حالىقارالىق ساراپشىسى اتاندىم. قازىرگى تاڭدا ستۋدەنتتەرگە نان ونىمدەرىن ءپىسىرۋدى ۇيرەتەمىن.
– بارەكەلدى! شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, قازىر بۇل ماماندىققا سۇرانىس قالاي؟
– سىزگە وتىرىك, ماعان شىن. ءبىزدىڭ تۇلەكتەر وقۋدى بىتىرە سالا ناۋبايحانالاردا قىزمەت ىستەپ, 500 000 تەڭگەگە دەيىن جالاقى الىپ جاتىر. جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن, كاسىبي جارىستارعا قاتىسقان تۇلەكتەر ءتىپتى ودان دا جوعارى جالاقىعا جۇمىسقا تۇرا الادى. نەگە دەيسىز عوي؟ ويتكەنى تاماق ءوندىرىسى – ەشقاشان ماڭىزىن جوعالتپايتىن سالا. اسىرەسە ناۋبايشى ماماندىعى سۇرانىسقا يە. قازىرگى تاڭدا جاڭا تەحنولوگيالار مەن ەۋروپالىق ترەندتەردى مەڭگەرگەن ماماندار وتە قاجەت. سوندىقتان بۇل سالانى تاڭدايتىن جاستارعا بولاشاقتا كوپتەگەن مۇمكىندىك ەسىگى اشىلاتىنى ءسوزسىز.
– وتە جاقسى ەكەن. قازىر ءوزى بۇل ماماندىق يەلەرى قايدا جۇمىسقا ورنالاسىپ جاتىر؟
– ءبىزدىڭ تۇلەكتەر ءتۇرلى مەكەمەدە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. كوپشىلىگى ناۋبايحانالاردا, كونديتەرلىك تسەحتاردا, مەيرامحانالاردا باسشىلىق قىزمەت اتقارادى. ءوندىرىس ورىندارى, ناۋبايحانالار بىزدەن تۇراقتى تۇردە تاجىريبەدەن وتەتىن نەمەسە جۇمىسقا ورنالاساتىن ستۋدەنتتەردى سۇرايدى. ءۇشىنشى كۋرستا وقيتىن ستۋدەنتتەر ءتىپتى تاجىريبە كەزىندە جۇمىسقا كىرىسىپ كەتەدى. كوپشىلىكتىڭ ويىندا ناۋبايشىلىق ايەلدەردىڭ كاسىبى دەگەن تۇسىنىك بار. الايدا ءىس جۇزىندە بۇل ماماندىقتى كوبىنە ەر ادامدار مەڭگەرەدى. ويتكەنى قامىر يلەپ, ونى كوتەرىپ, جۇمىس بارىسىن جۇرگىزۋ بەلگىلى ءبىر فيزيكالىق كۇشتى قاجەت ەتەدى. الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق, ناعىز كاسىبي ناۋبايشىلاردىڭ باسىم بولىگى ەر ادامدار, – دەپ ەركەبۇلان ماحمۇتوۆ اعىنان جارىلدى.
سودان سوڭ ءبىز ستۋدەنتتەردىڭ ويىن بىلگىمىز كەلدى. ولار نە دەيدى ەكەن؟
– اتى-ءجونىم – راحىمبەك دامير. ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتىمىن, ماماندىعىم – ناۋبايشى, – دەدى ستۋدەنت.
– بۇل كاسىپتىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى مەن قيىنشىلىقتارى بار؟
– مەن ءۇشىن بۇل كاسىپتىڭ تەك ارتىقشىلىقتارى بار. ۇناعان سالادا جۇمىس ىستەگەندە, ونىڭ كەمشىلىكتەرىن بايقامايسىڭ. ارينە, كەيدە ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ, تۇنگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەۋ سەكىلدى قيىندىقتار بولادى. بىراق بۇل ماماندىقتىڭ قىزىعى سول – جاساعان ءونىمىڭنىڭ سوڭعى ناتيجەسىن كورگەندە, بارلىق ەڭبەگىڭ اقتالادى.
– سەن ءۇشىن ناۋبايشىنىڭ جۇمىسى نەسىمەن ەرەكشە؟
– ماعان ەڭ ۇنايتىنى – ۇدەرىستىڭ ءوزى. قامىر يلەگەننەن باستاپ, ءپىسىرۋ, دايىن ءونىمدى كورۋ – ءبارى كەرەمەت سەزىم سىيلايدى. ەڭ باستىسى, ءپىسىپ شىققان ناننىڭ حوش ءيىسى ەرەكشە اسەر قالدىرادى. بۇل ماماندىق شىعارماشىلىق ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. بۇگىندە كۇندەلىكتى تاماق مازىرىمەن ەشكىمدى تاڭعالدىرا المايسىز. استى ءدامدى ءارى كوز تارتارلىقتاي ەتىپ ازىرلەۋ ءۇشىن جانىڭدى سالۋىڭ كەرەك. شىنايى پەيىلمەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن جاسالعان تاعام عانا كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعادى. ارينە, قازىر ينتەرنەتتەن قاراپ, كەز كەلگەن تاماقتى ىستەۋگە بولادى. بىراق ونىڭ ءبارى فوتو مەن ۆيدەوداعىداي بولىپ شىعا بەرمەيدى. اسپازدىقتىڭ ءوز قۇپيالارى بار. ونى وقىماي مەڭگەرۋ قيىن, – دەپ دامير ويىن بۇكپەسىز اشىق ايتتى. شىنايى جاۋاپ بەرگەنى جۇزىنەن كورىنىپ-اق تۇردى.
وسىلايشا, ءبىز ناۋبايحانادان شىعىپ, تىگىن تسەحىنا قاراي بەت الدىق. دالىزدە كەلە جاتقاندا-اق تىگىن ماشينالارىنىڭ بىركەلكى ىرعاعى الىستان ەستىلىپ جاتتى. تسەحقا كىرمەس بۇرىن, كوز الدىمىزعا ادەتتەگى ءدارىس تىڭداپ, داپتەرگە كونسپەكت جازىپ وتىرعان ستۋدەنتتەر ەلەستەگەن. بىراق مۇندا مۇلدە باسقاشا كورىنىس. ستۋدەنتتەردىڭ قولدارىندا قالام ەمەس, ينە مەن ءجىپ. الدارىندا قاعاز ەمەس, ءتۇرلى-ءتۇستى ماتالار. ولار كادىمگى ماماندار سەكىلدى, ءبىرى ماتا ولشەپ, ۇلگى سىزسا, ەندى ءبىرى تۇيرەۋىشتەرمەن بەكىتىپ, ماتانى ءپىشىپ الەك. كەيبىرى دايىن بولعان بۇيىمداردىڭ تىگىسىن تەكسەرىپ, ۇتىكتەپ جاتىر. وندىرىستىك وقىتۋ شەبەرى ستۋدەنتتەردىڭ اراسىمەن ءجۇرىپ, ارقايسىسىنىڭ جۇمىسىنا مۇقيات نازار اۋدارادى. بىرىنە تىگىسىن تۇزەۋدى ەسكەرتسە, ەندى بىرىنە ماتانى دۇرىس ورنالاستىرۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. ءيا, بۇل جەردە ساباق قۇرعاق تەوريا ەمەس, ناقتى ءىس-تاجىريبە ارقىلى وتەدى ەكەن.
سودان ءبىز قاشانعى باقىلاپ تۇرامىز, جۇمىس ىرعاعىن بۇزباۋعا تىرىسىپ, وقىتۋشىعا قاراي جاقىندادىق. اتى-ءجونى – اينۇر مۇقاشەۆا. «وندىرىستىك وقىتۋ شەبەرىمىن. تىگىن ءوندىرىسى جانە كيىم ۇلگىلەۋ ماماندىعى بويىنشا ساباق بەرەمىن» دەپ تانىستىردى ءوزىن.
– بۇل ماماندىق اياسىندا تىگىنشى, ارنايى تىگىنشى, مودەلەر-ءپىشۋشى, تەحنيك-تەحنولوگ سىندى بىرنەشە بىلىكتىلىك بار. وقۋ مەرزىمى – ەكى جىل, ون اي. سونداي-اق كوللەدجىمىزدە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار بالالارعا ارنايى توپتار قاراستىرىلعان. بارلىق ستۋدەنت گرانت نەگىزىندە وقيدى, ولارعا 43 000 تەڭگە كولەمىندە شاكىرتاقى تولەنەدى. ەگەر ستۋدەنتتىڭ ىنتاسى بولسا, جۇمىس تابۋ تۇك تە قيىن ەمەس. قازىرگى تاڭدا تىگىنشى ماماندارى سۇرانىسقا يە. فابريكالار, اتەلەلەر مامانداردى ۇنەمى ىزدەيدى. اسىرەسە مودەلەر-پىشۋشىلەر جوعارى سۇرانىسقا يە, سەبەبى ولار پىشۋدەن باستاپ, تىگۋدى تولىق مەڭگەرگەن ماماندار. ءدال قازىر ستۋدەنتتەر «WorldSkills» جارىسىنا دايىندالىپ جاتىر. بۇل جارىستا قاتىسۋشىلار وزدەرى سىزعان ۇلگىنى ءۇش كۇن ىشىندە تولىق دايىنداپ شىعۋى كەرەك. ءبىرىنشى كۇنى – ۇلگىنى سىزىپ, ولشەۋ جانە كەسۋ جۇمىستارى, ەكىنشى كۇنى – تىگىن جۇمىستارى, ءۇشىنشى كۇنى – كيىمدى تولىقتاي دايىنداۋ قابىلەتتەرى سىنعا تۇسەدى. جالپى, تىگىنشى ەشقاشان جۇمىسسىز قالمايدى. بىلەسىزدەر, كارانتين كەزىندە دە جۇمىسىن توقتاتپاعان ماماندىق – وسى. دەكرەتتىك دەمالىستا دا ۇيدە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بار, – دەدى اينۇر مۇقاشەۆا.
ءيا, سونىمەن, ناۋبايشى دا, تىگىنشى دە – ومىرلىك ماڭىزى بار كاسىپ يەلەرى. ولاردىڭ قولىنان شىققان ونىمدەر ءار شاڭىراققا كەرەك. بۇل كوللەدجدەن تۇلەپ ۇشقان جاستار وندىرىستە, حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوز ورىندارىن تاۋىپ, كاسىپتەرىن دوڭگەلەتىپ ءجۇر. ەگەر دۇرىس ناسيحات جۇمىسى جۇرگىزىلسە, بۇل سالاعا دەگەن كوزقاراس تا وزگەرەدى, ال جاستار جوعارى جالاقى الاتىن, تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى بار وسىنداي ماماندىقتاردى تاڭداي باستايتىنى ءسوزسىز.