قوسىلعان قۇن سالىعى مولشەرلەمەسىنىڭ قىمباتتاۋىنا قاتىستى ءالى ناقتى شەشىم ايتىلعان جوق. اۋەلدە 20 پايىز دەلىنگەن مولشەرلەمە كەيىن 16 پايىز مەجەسىندە بەلگىلەنەتىن سەكىلدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين وتكەن اپتادا الماتىعا كەلگەن ساپارىندا 16 پايىزعا دا دايىندىق بار ەكەنىن ايتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيا قازىرگى دەڭگەيدەن 3-3,5 پايىزدان اسپاۋى كەرەك. 20 پايىزدىق دەڭگەيدەگى يندەكساتسيا جاعدايىندا 800 ملرد تەڭگە كەرەك ەدى. بىراق بيۋدجەتكە كىرەتىن قارجى ودان دا كوپ. قازىر 16 پايىزدىق دەڭگەيدەگى كەرەك قارجى – 600-650 ملرد تەڭگە. قىسقاسى, ۇكىمەتتە وسىعان دەيىن ايتىلىپ كەلگەن 16-20 پايىز جاعدايىندا قانداي شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىگىنە باعدار بەرەتىن كارتا بار. ودان تومەنگى پايىزدا جاعدايىمىزدىڭ قانداي بولاتىنىن ايقىندايتىن كارتا ءالى اشىلعان جوق.
ساراپشىلار سالىقتىڭ جاڭا دەڭگەيى ەندى عانا ەس جيىپ كەلە جاتقان بيزنەستى بولشەكتەپ جىبەرەتىنىن ءجيى ايتاتىن. مينيستر س.جۇمانعارين مۇندايعا جول بەرىلمەيتىنىن, قارجى مينيسترلىگى بولشەكتەنۋدىڭ الدىن الاتىن تەتىكتەردى ويلاستىرىپ جاتىر دەپ مالىمدەدى.
«كولەڭكەگە بەيىم بيزنەستىڭ ساناتى بىزگە بەلگىلى. سوعان جاۋاپ بەرەتىن 4-5 مينيستر وزدەرىنە قاتىستى جوسپار جاساپ جاتىر. قۇرامىندا مينيسترلەر بار جۇمىس توبى ايماقتارعا شىعادى, بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ پىكىرىن بىلەدى. سوڭعى شەشىمدە ءبارى ەسكەرىلەدى», دەدى س. جۇمانعارين.
ەۋرازيالىق بيرجالار فەدەراتسياسىنىڭ باس حاتشىسى كونستانتين سارويان وتكەن اپتادا الماتىدا وتكەن جيىندا سالىق ساياساتىنا قاتىستى ءاربىر جاڭالىق ەۋروپا ەلدەرىنىڭ نازارىندا تۇرعانىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى نارىقتا ۋاقىتشا سالىقتىق ىنتالاندىرۋلاردى قاراستىرۋ قاجەت.
كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«سالىق جانە ينۆەستيتسيا ديپلوماتياسىنىڭ الەۋەتى ماڭىزدى. ديپلوماتيانىڭ بۇل تۇرىنە ساراپشىلار جۇمساق كۇش دەپ باعا بەرگەنىن بىلەمىز. سىرتتان كەلگەن ينۆەستور ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق كومپانيالاردىڭ اكتيۆتەرىنە نازار اۋداراتىندىقتان, سالىق ديپلوماتياسىنىڭ دا, ينۆەستيتسيالىق ديپلوماتيانىڭ دا مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانعانى دۇرىس. قازاق بيزنەسى الەمدىك نارىقپەن وسى تەتىك ارقىلى عانا ينتەگراتسيالانادى», دەيدى ك.سارويان.
«پرەزيدەنتتەرىڭىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ماسەلەدە ۇكىمەتتىڭ ەمەس, كاسىپكەرلەردىڭ پىكىرىنە نازار اۋدارىپ وتىر. اينالىمداعى قاپيتالى 15 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن نىساندارعا جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلمەۋىنە مۇمكىندىك بەرۋى ولاردىڭ شاعىن بيزنەسكە, شاعىن بيزنەستىڭ ورتا بيزنەسكە ترانسفورماتسيالانۋىن تەزدەتەدى. دامىعان ەلدەردە مۇنداي تاجىريبە بار», دەيدى كونستانتين سارويان.
ونىڭ ايتۋىنشا, سالىق مولشەرىنىڭ سارالانۋ تاجىريبەسىندە قاتىپ قالعان ءتارتىپ جوق. بۇل – ۇنەمى قوزعالىستا بولاتىن پروتسەس. مۇندايدا وڭتايلى ءساتتى ۇستاپ قالعاندار عانا ۇتادى.
«مۇنى سالىق دەڭگەيى بويىنشا تىكەلەي جەڭىلدىكتەر جاساۋ ارقىلى دا, پايدادان الىناتىن سالىقتى ەكى ەسە قىسقارتۋ جولىمەن دە جاساۋعا بولادى. سالىقتىق ىنتالاندىرۋلاردى ناقتى ەلدىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ قاراستىرۋ جانە تاڭداۋ قاجەت. دامىعان ەلدەردىڭ نارىعىن, مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن دامۋشى ەلدەرمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. مىسالى, اقش, ەو ەلدەرى شەنەۋنىكتەردى قىسقارتۋسىز-اق كەز كەلگەن قيىندىقتان شىعا الادى. ءتىپتى ينفلياتسيا 100 پايىزعا كوتەرىلىپ كەتسە دە, ەكونوميكالىق رەسۋرستارى حالقىنا قىمباتشىلىقتى, بيۋدجەتىنە تاپشىلىقتى سەزدىرمەيدى. قازاقستانعا ەكونوميكانىڭ ناۋقاسىنا نە سەبەپ بولعانىن ناقتىلاپ الۋ كەرەك. سودان كەيىن عانا سالىق دەڭگەيىنىڭ جاڭا كورسەتكىشىنىڭ ەكونوميكاعا اسەرى ناقتىلانادى. ەكونوميكالارىڭىزدىڭ شيكىزاتقا تاۋەلدىلىگى, مەملەكەتتىڭ الەۋمەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى, ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىنىڭ كوپتىگى نارىقتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر», دەيدى شەتەلدىك سپيكەر.
سالىق ساياساتىنا قاتىستى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستار وتە كوپ ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبىرازى ايتىپ جاتىر. 2024 جىلى بيۋدجەت تاپشىلىعى 30%-عا ءوسىپ (2023 جىلى 2,8 ترلن تەڭگە بولعان ەدى), 3,6 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بيۋدجەت «جىرتىعىن» ءوسىپ كەلە جاتقان قارىزدارمەن جابۋعا داعدىلانىپ بارا جاتىرمىز. 2024 جىلى قارجى مينيسترلىگى 7,5 ترلن تەڭگە مەملەكەتتىك قارىز الدى. قارىزدىڭ وسۋىمەن وعان قىزمەت كورسەتۋ شىعىندارى 4,4-تەن 5,9 ترلن تەڭگەگە دەيىن دەيىن ءوستى. بورىشقا قىزمەت كورسەتۋ شىعىستارىنىڭ ۇلەسى 12,9%-دان 16,9%-عا دەيىن ءوستى. 2025 جىلى قارجى مينيسترلىگى ىشكى نارىققا قوسىمشا 6,9 ترلن تەڭگە تارتۋعا نيەتتى. تاعى 2,5 ملرد دوللاردىڭ وبليگاتسياسىن وتەۋ كەرەك. مەملەكەتتىك قارىزعا قىزمەت كورسەتۋ شىعىندارى بيۋدجەتتىڭ شىعىن بولىگىندەگى ەڭ كوپ شىعىن بولادى. كۇردەلى فيسكالدىق جاعدايدا سالىقتىڭ ءوسۋى ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك قارىزدى تولتىرۋ ەسەبىنەن اقشا الۋعا دەگەن تابەتىن تومەندەتۋگە ءتيىس.
كەيبىر ساراپشىلار دوللار ەميسسياسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتتاعى رەفورمانىڭ قاتەلىگىن جاۋىپ كەلگەنىن ايتادى. ءبىزدىڭ نارىقتىڭ كەڭىستىگى شەكتەۋلى, ويىن ەرەجەسىن قىزدىراتىن ۇلتتىق ينۆەستورلار از. ىشكى نارىقتا ۇزاق جىلدىق تاريحى بار پروبلەمالاردىڭ كەرى زاردابىمەن بەتپە-بەت قالىپ وتىرمىز.
ىشكى نارىق پەن بيزنەسكە «بالىق بەرمە, قارماق بەر» دەگەن قاعيداعا سۇيەنۋ قاجەتتىگى سالىق مولشەرلەمەلەرىنە قاتىستى ايتىلىپ جاتقان پىكىرتالاستاردان بايقالىپ تۇر.
الماتى