تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ تۋرالى زاڭدى تالقىلاۋ ىسىنە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بەلسەنە اتسالىسىپ, حالىققا ءتيىمدى وزگەرىستەردى قابىلداۋعا مۇرىندىق بولعانى بەلگىلى. وسىعان وراي زاڭ جوباسىنا قاتىستى جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتكەن ءماجىلىس دەپۋتاتى ۇلىقبەك تۇماشينوۆپەن سۇحباتتاسىپ, قۇجاتتاعى وزگەرىستەردىڭ ءمان-جايىن سارالادىق.
– ۇلىقبەك شابدان ۇلى, بۇل زاڭنىڭ باستى جاڭالىعى قانداي؟
– تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ تۋرالى زاڭ حالىقتى, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توپتى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلكەن بەتبۇرىس اكەلدى دەپ ايتا الامىز. ۇكىمەت ازىرلەگەن جوبانى تالقىلاپ قانا قويماي, وڭ وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ماجىلىستەگى جۇمىس توبى, ارىپتەستەرىم ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەنىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى تۇرعىن ءۇي ساياساتىن جۇرگىزۋدى ورتالىقتاندىرۋ, حالىقتى پاتەرمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ءۇي الۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ بارلىق ساناتى اراسىندا تۇرعىن ءۇيدى ءادىل ءبولۋدىڭ بىرىڭعاي تەتىگىن ەنگىزۋ ەدى. وسى تاپسىرمانى جۇزەگە اسىراتىن, حالىققا كوپ جەڭىلدىك ۇسىناتىن قۇجات قابىلداندى دەپ ويلايمىز.
بىرىنشىدەن, وسى زاڭنىڭ ارقاسىندا تۇرعىن ۇيگە ەسەپكە قويۋ ءىسى جۇيەلەنبەك. بۇعان دەيىن اكىمدىكتەر اتقارىپ كەلگەن تۇرعىن ۇيگە ەسەپكە قويۋ جانە ءبولۋ قىزمەتى «وتباسى بانكىنە» بەرىلدى. ءساتىن سالسا, مامىر ايىندا تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسى تولىققاندى باستالماق. ايتا كەتۋ كەرەك, مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنا ءۇي ساتىپ الۋ جانە سالۋ قىزمەتى اكىمدىكتەر قۇزىرىندا قالدى. ەندى ولار بۇرىنعىداي ءۇيدى سالىپ قانا قويماي, دايىن پاتەرلەردى ساتىپ الىپ, ءۇي كەزەگىندەگى ازاماتتارعا بەرەدى. ءار قالا بويىنشا شارشى مەتر قۇنى بەلگىلەنىپ, بۇل جۇمىستى دا قاتاڭ قاداعالاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن.
ەكىنشىدەن, باسپانا كەزەگىنە قويۋ جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل رەتتە «وتباسى بانكىنىڭ» ينتەرنەت-رەسۋرسىندا تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج رەتىندە ەسەپتە تۇرعان, سونداي-اق مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسىن العان ازاماتتاردىڭ ءتىزىمى جاريالانادى. ەندى جالداۋ جانە كرەديتتىك تۇرعىن ءۇيدى ەسەپكە قويۋ, بەرۋ نەمەسە جالداۋ اقىسىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋ تۋرالى شەشىمدەردى «وتباسى بانك» قابىلدايدى. بۇل رەتتە ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى ونلاين فورماتتا قابىلدانادى جانە تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ اۆتوماتتاندىرىلعان رەجىمدە جۇزەگە اسىرىلادى. كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءوز كەزەگىڭدى كورىپ وتىراسىڭ. «بارماق باستى, كوز قىستىعا» جول بەرىلمەيدى.
ۇشىنشىدەن, ءۇي كەزەگىنە تۇرۋ قۇقى بارلىق كامەلەتكە تولعان ازاماتقا بەرىلەدى. بۇل رەتتە كەيىنگى 5 جىلدا پاتەرىڭنىڭ بولماۋى, سونداي-اق 3 جىلدا استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا تىركەلۋ تالابى ساقتالادى. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى تەك ءبىر رەت بەرىلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
تورتىنشىدەن, باستى جاڭالىق – زاڭ شەڭبەرىندە بۇرىن ساتىپ الۋ قۇقىنسىز بەرىلگەن ارەندالىق تۇرعىن ۇيلەردى قالدىق قۇنىمەن جەكەشەلەندىرۋگە قۇقىق ۇسىنۋ كوزدەلگەن. بۇل 70 مىڭنان استام ازاماتقا شاراپاتىن تيگىزبەك. قازىردىڭ وزىندە 396 ادام ءۇيىن جەكەشەلەندىرىپ الدى. ءوتىنىش بەرۋشىلەر كۇن ساناپ ءوسىپ جاتىر.
– ول ءۇشىن باستاپقى جارنا رەتىندە 30 پايىزىن تولەۋى كەرەك قوي؟ الەۋمەتتىك وسال توپتار ءۇشىن بۇل سوما اۋىرلاۋ بولماي ما؟
– ءيا, باستاپقىدا سولاي دەلىنگەن. بىراق وسى جاقىندا عانا ۇكىمەتتىڭ جەكەشەلەندىرۋ قاعيدالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى كوزدەيتىن قاۋلىسىنا قول قويىلدى. وزگەرىستەرگە سايكەس باستاپقى جارنا 10%-عا دەيىن تومەندەدى, ال قۇنى 15 ملن تەڭگەدەن اساتىن پاتەرلەر ءۇشىن ءبولىپ تولەۋ مەرزىمى 15 جىلعا دەيىن ۇلعايدى. بۇرىن باستاپقى جارنا 30% بولاتىن, ءبولىپ تولەۋ مەرزىمى تەك 10 جىلعا دەيىن ەدى. بۇل وزگەرىستەر وسى جىلدىڭ 4 اقپانىنان باستاپ كۇشىنە ەندى. ونىڭ ۇستىنە پاتەر قۇنى قازىرگى نارىقتاعى باعامەن ەمەس, قاي كەزدە الدى, سول تۇستاعى ولشەممەن انىقتالادى. سونىمەن قاتار سول باستاپقى قۇنىنان جىل سايىنعى 2 پايىزدىق توزۋ شەگەرىلەدى. سودان قالعان سومانى عانا تولەيسىز. ونىڭ ءوزىن 10 نەمەسە 15 جىل ءبولىپ, پايىزسىز وتەپ وتىراسىز. قاراپ وتىرساڭىز, بۇل – حالىققا ۇلكەن جەڭىلدىك.
– كامەلەتكە تولعان بارلىق ازاماتتىڭ ءۇي كەزەگىنە تۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ, جالعا بەرىلگەن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋگە رۇقسات ەتۋ – جاقسى باستاما. دەگەنمەن بۇل ونسىز دا ارناسىنان اسىپ تۇرعان كەزەكتى ودان سايىن ۇلعايتىپ, ۇيگە مۇقتاجداردىڭ شارۋاسىن قيىنداتىپ جىبەرمەي مە؟
– جوق. كەرىسىنشە باسپاناعا مۇقتاج ادامداردىڭ ءۇي الۋىن جەڭىلدەتە تۇسەدى دەپ ويلايمىز. ويتكەنى جۇمىس جۇيەلەنەدى. كەزەككە ونلاين تۇرادى, ءار مەكەمەنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرمايدى. ۇيگە مۇقتاج ادامداردىڭ دەرەگى ءبىر بازادا شوعىرلانعان سوڭ, ونى رەتتەۋ دە وڭاي بولادى. ءتۇرلى جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردى الۋ جەڭىلدەي تۇسەدى.
سونداي-اق تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ ەسەپكە قويۋ كۇنىنە, تابىس دەڭگەيىنە بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني ۇزاق ۋاقىت كەزەكتە تۇرعان ازاماتتار ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. زاڭعا سايكەس, تۇرعىن ۇيلەردى بولۋدە ەسكەرىلەتىن كريتەريلەرىنىڭ ءبىرى – ازاماتتاردىڭ تابىس دەڭگەيى. قازىر ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىك ساتىسىنىڭ جوباسىن دايىنداپ جاتىر.
ال جەكەشەلەندىرۋدەن تۇسكەن اقشا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى تولىقتىرادى. بۇل اكىمدىكتەرگە ءۇي سالۋ مەن ساتىپ الۋدى جەدەلدەتۋگە, كەزەكتە تۇرعانداردى تەزىرەك تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتەسەدى دەپ ويلايمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
قامبار احمەت,
«Egemen Qazaqstan»