ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ تاراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتىپ, ءماجىلىس كوميتەتتەرى بىرقاتار جاڭا زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. اتاپ ايتساق, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلسە, «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكسكە سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە قارالدى.
تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل
ال كۇن تارتىبىندەگى «قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ەۋرازيالىق توپ تۋرالى كەلىسىمگە جانە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ەۋرازيالىق توپتىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ جانە اتقارۋ ءتارتىبى تۋرالى ەرەجەگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جەڭىس ەلەمەسوۆ باياندادى. ال زاڭ جوباسى جونىندە قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ حاتشىسى مۇرات ەرگەشباەۆ قوسىمشا بايانداما جاسادى.
ءماجىلىس قىلمىستىق كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ەۋرازيالىق توپ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما مەن ەۋرازيالىق توپتىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ جانە اتقارۋ ءتارتىبى تۋرالى ەرەجەنى راتيفيكاتسيالادى. قۇجاتقا قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگى باستاماشىلىق ەتىپ وتىر.
قىسقاسى, ءماجىلىس قىلمىستىق جولمەن كەلگەن اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى كۇرەستى قامتاماسىز ەتەتىن زاڭ قابىلدادى. قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جەڭىس ەلەمەسوۆ دەپۋتاتتارعا تانىستىرعان زاڭ جوباسى اقشانى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمگە قارسى كۇرەس سالاسىنداعى حالىقارالىق ستاندارتتاردى بەلگىلەيتىن 1989 جىلى قۇرىلعان FATF (Financial Action Task Force on Money Laundering) تالاپتارىنا نەگىزدەلگەن.
– بۇل ستاندارتتار بۇۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ بارىنە, ونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن دە مىندەتتى. سونىمەن قاتار ەلدەر FATF تۇرىندە قۇرىلعان توپتىڭ بىرىنە قاتىسۋ كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي 9 ايماقتىق توپ قۇرىلعان. سونىڭ ىشىندە اقشانى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ءىس-قيمىل جونىندەگى ەۋرازيالىق توپتى 2004 جىلى 6 ەل قۇرعان. قازاقستان – سولاردىڭ قاتارىندا, – دەدى ول.
ج.ەلەمەسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇيىمنىڭ حاتشىلىعى ماسكەۋدە ورنالاسقان. 2011 جىلى ەۋرازيالىق توپ ۇكىمەتارالىق ۇيىم مارتەبەسىنە يە بولىپ, ونىڭ قۇرامى 9 ەلگە دەيىن كەڭەيدى. وسى 9 مەملەكەتتەن باسقا 17 مەملەكەت پەن 24 حالىقارالىق ۇيىم باقىلاۋشى بولىپ تىركەلگەن ەكەن.
– 2012 جىلى FATF مانداتى قايتا كەڭەيتىلىپ, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتۋدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى قوسىلدى. وسىعان بايلانىستى حاتتاما مەن كەلىسىم ءماتىنى تولىقتىرىلدى. حاتتامادا ەۋرازيالىق توپ بيۋدجەتىنىڭ كوزدەرى كەڭەيتىلدى. قازىر توپقا مۇشە 9 مەملەكەتتىڭ جەتەۋى حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى. وسى ۋاقىتتا قازاقستان مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاۋ بويىنشا ىشكى مەملەكەتتىك راسىمدەرىن جۇرگىزىپ جاتىر. حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىنداردى قاجەت ەتپەيدى. بۇل توپقا مۇشە بولعان 20 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان ءبىر رەت 300 مىڭ رۋبل كولەمىندە ەرىكتى جارنا ەنگىزدى. ماقساتتىق جارنالار ناقتى مىندەتتەر مەن ماقساتتارعا عانا تولەنەدى, – دەدى ج.ەلەمەسوۆ.
قازاقستان جانە كيپر: سوت جۇيەسىندەگى كەلىسىم
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن كيپر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى عالىمجان قويگەلديەۆ بايانداما جاسادى.
كەلىسىم 2024 جىلعى 25 ناۋرىزدا استانا قالاسىندا جاسالعان. قۇجاتقا سايكەس تاراپتار باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعان ادامداردى ءوز ەلىندە (ازاماتتىعى بار) جازاسىن ودان ءارى وتەۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە بەرۋگە مىندەتتەلەدى. سوتتالعانداردى بەرۋ ءۇشىن ءۇش نەگىزگى شارت ساقتالۋعا ءتيىس. ياعني سوتتالعان ادامدا ەكى ەلدىڭ ءبىرىنىڭ ازاماتتىعى بولۋى, سوتتالعان ادامدى بەرۋگە قاتىستى ونىڭ ءوزىنىڭ ەرىكتى كەلىسىمى, سوتتالعان ادامنىڭ ارەكەتى ەكى ەلدە دە قىلمىس دەپ تانىلۋى كەرەك. ەگەر ۇكىم شىعارۋشى تاراپ ونى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەسە, سوتتالعان ادام ۇكىم بويىنشا زالالدى وتەمەگەن بولسا, ۇكىم شىعارۋشى تاراپ جاعىندا سوتتالۋشىعا قاتىستى قىلمىستىق قۋدالاۋ جۇزەگە اسىرىلسا, بەرۋدەن باس تارتۋى مۇمكىن.
دەسە دە تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات اناس باققوجاەۆ ماسەلەگە باسقا قىرىنان قاراپ, بايانداماشىعا ساۋالىن قويدى.
– ەلىمىزدىڭ ازاماتى كيپردە ۇستالىپ, سوتتالىپ, كەيىن قازاقستان جاعىنا بەرىلىپ, ءوز جازاسىن وتانىندا جالعاستىرادى دەلىك. ءبىزدىڭ زاڭناماعا سايكەس, ەگەر جازاسىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەيتىن بولسا, وندا ونىڭ شارتتى تۇردە ەرتەرەك بوساپ شىعۋعا مۇمكىندىگى بار. ال كيپردە ونداي جوق. ەندى اتالعان كەلىسىمشارتتىڭ 20-بابىندا «سوت ۇكىمىن قايتا قاراۋدى سوت ۇكىمىن شىعارۋشى تاراپ قانا قايتا قارايدى» دەپ جازىلعان. وسى جەردە ءبىر سۇراق تۋىپ وتىر. ەگەر وسىنداي جاعداي بولاتىن بولسا, قازاقستان ءوز شەشىمىن دەربەس قابىلداي ما, الدە كيپردەگى سوت ۇكىمىن قايتا كۇتە مە, – دەپ سۇرادى دەپۋتات.
باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مۇنداي شەشىمدەردى ءبىزدىڭ ەل دەربەس قابىلداي الاتىنىن جەتكىزدى.
– مەرزىمىنەن ەرتە بوساتۋ, راقىمشىلىق, كەشىرىم بەرۋ دەگەن سياقتى شارالاردى قابىلداي الامىز. مۇنداي جاعدايدا كيپر تاراپىنان رۇقسات سۇراۋدىڭ قاجەتى جوق. بىراق ءبىز شەشىم قابىلداعاننان كەيىن مىندەتتى تۇردە كيپر تاراپىنا قانداي شەشىم قابىلداعانىمىز تۋرالى حابارلايمىز, – دەدى ع.قويگەلديەۆ.
سونداي-اق بۇل ماسەلە بويىنشا زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دانابەك يسابەكوۆ قوسىمشا بايانداما جاسادى. وسىلايشا, تالقىلاۋدان كەيىن ءماجىلىس قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن كيپر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى.
بيۋدجەت كودەكسى مەن كەيبىر تۇزەتۋلەر تۋرالى
سونىمەن قاتار ءماجىلىس بيۋدجەت كودەكسىنە سەنات ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرمەن كەلىستى. بۇل تۋرالى, ياعني بيۋدجەت كودەكسىنىڭ سەنات جاڭا رەداكتسيادا ۇسىنعان جەكەلەگەن باپتارى جونىندە قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاتيانا ساۆەلەۆا حابارلادى.
– بيۋدجەت كودەكسى جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوباسى پارلامەنت ماجىلىسىنە 2023 جىلعى 22 قىركۇيەكتە ەنگىزىلگەن. بۇل قۇجاتتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ازىرلەندى. 2024 جىلدىڭ 13 جەلتوقسانىندا بيۋدجەت كودەكسى مەن ىلەسپە زاڭدى ءماجىلىس سەناتقا جولدادى. بيىل 6 اقپاندا اتالعان قۇجاتتار ماجىلىسكە قايتارىلدى. سەنات 92 تۇزەتۋ ەنگىزدى, ونىڭ 70-ءى – بيۋدجەت كودەكسىنە, ال 22-ءسى – ىلەسپە قۇجاتتا. تۇزەتۋلەر اراسىندا 55-ءى – رەداكتسيالىق ناقتىلاۋ سيپاتىندا, 36-سى قازاقستاننىڭ جەكەلەگەن زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سايكەس كەلتىرۋگە باعىتتالعان, – دەدى ت.ساۆەلەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, سەنات ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر پارلامەنت ءماجىلىسى قابىلداعان زاڭنىڭ تۇجىرىمداماسىن وزگەرتپەيدى.
– وسىعان بايلانىستى ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتى سەناتتىڭ بيۋجەت كودەكسى مەن ىلەسپە زاڭنىڭ جەكەلەگەن باپتارىنا تولىقتىرۋلارمەن كەلىسۋدى ۇسىنادى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى دەپۋتات. پالاتا دەپۋتاتتارى ۇسىنىسقا قولداۋ ءبىلدىردى.
سونداي-اق جۇمىس توبى عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردا, ونلاين-پلاتفورمالار مەن باسقا دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن توتاليزاتورلاردى جارنامالاۋعا تىيىم سالۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەردى قابىلدادى. بۇعان سپورتتىق ءىس-شارالار وتكىزۋ كەزىندە سپورت نىساندارىنىڭ ىشىندە ورنالاسقان جارناما, بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارى مەن سپورتتىق باعىتتاعى باق پەن ابونەنتتىك موبيلدى قۇرىلعىلارداعى جارناما كىرمەيدى. بۇعان قوسا دەپۋتاتتار باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا بايلانىستى ەمەس جازاعا, ونىڭ ىشىندە شارتتى تۇردە سوتتالعاندارعا قۇمار ويىندارعا قاتىسۋعا تىيىم سالۋدى ۇسىندى.
ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنە ءمان بەرىلدى
«Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ارمان قالىقوۆ ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى «جومارت» كەنىشىندەگى قايعىلى وقيعا بويىنشا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە, باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆقا دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى.
ءماجىلىس اتىنان اپات سالدارىنان جاقىندارى مەن تۋىستارىنان ايىرىلعان وتباسىلارعا كوڭىل ايتىپ, «قازاقمىس» كاسىپورىندارىنداعى جازاتايىم وقيعالاردىڭ كوبەيۋى ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولىنبەۋدىڭ تىكەلەي سالدارى ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق ءار جىلداردا بولعان قايعىلى وقيعالاردىڭ ستاتيستيكاسىن ءتىزىپ, كاسىپورىندى ايىپتادى.
– وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدەگى ەڭ وزىق ءارى ەڭ تابىستى كاسىپورىننىڭ ءبىرى ۇزدىكسىز جوعارى تابىسقا كەنەلەدى, بىراق نەگە جىلدار بويى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قاجەتتى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتپەيدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مۇنداي تەحنوگەندىك اپاتتار ەلىمىزدەگى شاحتالاردا, كارەرلەردە, مۇناي كەن ورىندارىندا جىل سايىن قايتالانىپ وتىرادى. بۇل – مەملەكەتتىك ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتتارىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ولاردىڭ اۋاداي قاجەتتىلىگىن كورسەتىپ, ايقىن دالەلدەپ وتىر, – دەدى دەپۋتات.
TikTok-تى شەكتەۋدى ۇسىندى
ال دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجانوۆ ءوز ساۋالىندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ نازارىنا TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنە جاس شەكتەۋىن قويۋ تۋرالى ماسەلە ۇسىندى.
– بۇگىنگى تاڭدا بالالاردىڭ الىپپەسى – الەۋمەتتىك جەلى, ەمىزىگى – TikTok, بەسىك جىرى Instagram دەسەك ارتىق بولماس. ادامزات بالاسىن وتىرعىزىپ-تۇرعىزعان وسى قۇبىلىستاردىڭ اسەرى, اسىرەلەپ ايتساق, اتوم بومباسىنان كەم بولماي تۇر. وتكەن جىلى ارىپتەسىم ەرلان سايىروۆ TikTok پلاتفورماسىنىڭ قوعامداعى كەرى اسەرى تۋرالى ءتيىستى ورىندارعا دابىل قاعىپ ەدى, سەلت ەتكەن جان جوق. سەناتور ارىپتەسىمىز نۇرتورە ءجۇسىپ «بۇرىن بالالاردى «تاك-تاكپەن» تاربيەلەيتىن ەدىك, قازىر TikTok-پەن تاربيەلەپ جاتىرمىز» دەپ ەدى مىنبەدەن. ءولى تىنىشتىق, – دەگەن دەپۋتات بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى مەڭدۋانا جەگەندەي مەڭىرەۋ الەمگە باستاپ بارا جاتقان جاعدايدىڭ الدىن الماساق, وپىق جەيتىنىمىزدى ەسكەرتتى.
ج.ءاشىمجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, TikTok-قا كەيىنگى ەكى جىلدا 14,1 ملن قازاقستاندىق تىركەلىپتى. بۇل جەلىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى دا – سول بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالالار مەن جاستار. وندا پايدالى كونتەنتتەن گورى, جاستارعا تەرىس اسەر ەتەتىن زياندى اقپاراتتار ءورىپ ءجۇر. وسىنى ايتىپ دابىل قاققان دەپۋتات ۇكىمەت باسشىسىنا ەلىمىزدە TikTok-تى كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالاردىڭ پايدالانۋىنا قاتاڭ شەكتەۋ قويۋ نەمەسە مۇلدەم تىيىم سالۋ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى.
ال «اق جول» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ازات پەرۋاشەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆقا قوعام قايراتكەرى, جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداسا, «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى نارتاي سارسەنعاليەۆ اقبوكەندەردىڭ سانىن رەتتەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ازىرلەۋ ماسەلەسىن كوتەردى.