ەلىمىزدەگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى كەيىنگى كەزدەرى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى كوتەرىلەتىن كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. العاشىندا قايعىلى وقيعالاردىڭ باستى سەبەبى رەتىندە ۇبت, كومپيۋتەرلىك ويىندار, اتىشۋلى «كوك كيت» ويىنى اتالاتىن. قازىر سەبەپتەرىنىڭ اۋقىمى كەڭەيگەن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, سەبەپتى سىرتتان ىزدەمەي, وتباسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتىپ, تاربيەگە مۇقيات قاراعان ءجون.
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, ساۋالناماعا تارتىلعان رەسپوندەنتتەردىڭ 13,8%-ى تۋىستارى نەمەسە تانىستارى اراسىندا بالانىڭ نەمەسە ءجاسوسپىرىمنىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ فاكتىلەرى بولعانىن ايتقان. مۇنداي قايعىلى وقيعا ءجيى بايقالعان وڭىرلەردىڭ كوش باسىندا الماتى (25,4%), استانا (19%), شىمكەنت (16%), قاراعاندى وبلىسى (21,2%), باتىس قازاقستان وبلىسى (17,2%), اتىراۋ وبلىسى (15,4%) تۇر.
رەسپوندەنتتەردىڭ پىكىرىنشە, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى سۋيتسيدكە يتەرمەلەۋگە نەگىزىنەن كۇشتىك جانە پسيحيكالىق زورلىق-زومبىلىق (30%), اتا-انالار تاراپىنان تۇسىنىستىك پەن قولداۋدىڭ بولماۋى (29,2%), دوستارىنىڭ نەمقۇرايدىلىعى (28,3%) سەبەپ بولىپ جاتادى ەكەن. سونداي-اق ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ تورتتەن بىرىنەن استامى (27,3%) كومپيۋتەر مەن ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىكتى باستى ماسەلە رەتىندە اتاپ وتكەن.
وسىلايشا, ەلىمىز ۇكىمەتتىك دەڭگەيدەگى ۇلكەن ىستەردى قولعا الا باستادى. ءتۇرلى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ, وقۋشىلاردىڭ ءار ادىمىن اڭدىپ جۇرەتىن جاعدايعا جەتتىك.
بيىل جىل باسىندا بۇرىنعى ۆيتسە-پرەمەر تامارا دۇيسەنوۆا جۋرناليستەر سۇراعىنا جاۋاپ بەرە كەلە, مەكتەپتەرگە فين باعدارلاماسى ەنگىزىلىپ, ول بويىنشا اقپان ايىنىڭ سوڭىندا ورەسكەل جانە قايعىلى جاعدايدىڭ سەبەپتەرى بەلگىلى بولاتىنىن ايتقان ەدى.
«قورقىتۋ, سۋيتسيدكە قاتىستى قوعامدا وزەكتى ماسەلە بار. بىزدە جوبالىق كەڭسە قۇرىلدى. ءتورت مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءتورت ۆيتسە-ءمينيسترى ءتورت توپتى باسقارادى. ءبىز ەلىمىزدەگى 200 مەكتەپتى الدىق, وندا وسى ماسەلەلەر وزەكتى بولىپ, فين باعدارلاماسىن ەنگىزە باستادىق. ۇلتتىق, حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ پسيحولوگتەرى تارتىلدى», دەدى ت.دۇيسەنوۆا.
پسيحولوگتەر بالالار سۋيتسيدىنە ۇيدەگى ۇرىس-كەرىستىڭ دە سەبەپ بولىپ جاتقانىن ءجيى ايتادى. ياعني اتا-انانىڭ ءبىر-بىرىمەن جانجالداسۋىنان بولەك, ولاردىڭ بالاعا دەگەن قاتال, قاتىگەز قارىم-قاتىناسى ونى ومىردەن قاجىتىپ, تىعىرىققا تىرەيتىنى ايان. پسيحولوگ ءمولدىر سابىربەكوۆا اتا-انانىڭ بالامەن اشىق سويلەسۋى, بۇكپەسىز اڭگىمەگە تارتۋى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋدىڭ العاشقى قادامى دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى.
«وقۋشىلار اراسىنداعى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەيتىن نەگىزگى فاكتور – سترەسس. مەنتاليتەت پەن تۇرمىستىق جاعدايدىڭ ۆيرتۋالدى الەممەن سايكەس كەلمەۋى سالدارىنان قوعامدا سترەسكە تۇراقسىزدىق تۋىنداپ جاتىر. ماسەلەن, قازاقى ورتاداعى ءتۇرلى شەكتەۋ, بەلگىلى قاعيدالار مەن تالاپتاردى سىڭىرگەن بالا شەكارا ايماعىندا تاربيەلەنگەن ادامنان كۇننەن-كۇنگە دامىپ كەلە جاتقان الەم اقپاراتتارىن قابىلداپ, ەركىندىككە تولى شەكتەۋلەرسىز ومىرلىك قاعيدالارعا سايكەستەنۋگە ءماجبۇر. سونىمەن قاتار ءوزى تۇگىل اتا-اناسىنا بەيمالىم بولىپ كەلەتىن, ماڭىزدى اقپاراتقا قاتىستى تاڭداۋ جاساپ, شەشىم شىعارۋى قاجەت. شەشىم شىعارايىن دەسە, تۇرمىسى رۇقسات ەتپەيدى. تۇرمىسىن تۇزەيىن دەسە, اقشا جوق, اقشا تابايىن دەسە, جاسى جەتپەيدى. ال ەسەيۋگە ۋاقىت كەرەك. ءسويتىپ, پسيحيكالىق جانە فيزيكالىق تۇرعىدا ەنەرگيا جەتىسپەۋشىلىگىن سەزىنەدى. ناتيجەسىندە, ويىن ايتسا, اتا-اناسى دۇرىس تۇسىنبەيدى», دەيدى ءمولدىر ونەرقىزى.
ونىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشى ويىن تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزە المايتىن كەزەڭدە بولادى ەكەن. م.سابىربەكوۆا ەرەسەكتەردىڭ بالاعا تۇسىنىستىك تانىتپاۋىنا قازاقى ورتانىڭ دا مەنتاليتەتى اسەر ەتپەي قويمايتىنىن اتاپ ءوتتى.
«كومەككە قول سوزسا, ەشكىم كومەك بەرە المايتىنىن سەزىنگەن بالا العا جىلجىسا, تەرەڭ جارعا قۇلاپ كەتەتىندەي كۇيگە ەنىپ, ءوز-ءوزىن تۇسىنۋدەن قالادى. ءوزىن تۇسىنە الماعان بالا جۇرگەن ورتاسىنان قىسىلىپ, اشۋشاڭ, ءالسىز, دارمەنسىز بەيشارا كۇيگە تۇسەدى. ءسويتىپ, جالعىزدىقتىڭ ءدامىن تاتىپ, ءوز-وزىنە سىيمايتىنداي كۇيگە تۇسەدى. ءتۇبى جوق بولىپ كەتۋدى ويلاپ, «مەن كەرەك ەمەسپىن, مەنى ەشكىم جاقسى كورمەيدى, تۇسىنبەيدى» دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىرادى. وسىلايشا, وزىنە قول جۇمساۋعا بەكىنەدى. مىنە, وسىنى تۇجىرىمداساق, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدىڭ نەگىزگى شيپاسىن «اشىق اڭگىمەلەسۋ» دەپ قاراستىرۋعا بولادى. قازىرگى عاسىردىڭ ماسەلەسى – وتباسىندا اشىق اڭگىمەلەسۋگە ۋاقىتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. اشىق اڭگىمە بولعان جاعدايدا عانا بالا ساناسىندا تۋىنداعان ىشكى مەنتاليتەت پەن ءتۇرلى جاڭا قاعيدالاردىڭ سايكەسسىزدىگى جايىن تالقىلاپ, سەزىمدەرمەن ءبولىسىپ, تۇسىنبەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ الىپ, تۇسىنبەستىكتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك الىپ, سترەستى جىبەرىپ, ەرەسەكتەردىڭ قولداۋىن, جىلۋلىعىن سەزىنە الادى», دەگەن پسيحولوگ ءمولدىر سابىربەكوۆا ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدى توقتاتۋ اتا-انانىڭ عانا قولىندا ەمەستىگىن دە جەتكىزدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بالا قوعاممەن تىعىز بايلانىستا بولعاندىقتان, مەكتەپ ىشىندەگى مامانداردىڭ پسيحولوگيالىق جاي-كۇيگە قاتىستى قولعا العان ءاربىر ءىس-شاراسى قۇندى.
«سەبەبى ءسۋيتسيدتىڭ العاشقى بەلگىلەرىن مەكتەپ پسيحولوگىنىڭ انىقتاۋ مۇمىندىگى بار. كۇيزەلىس دەڭگەيىن انىقتايتىن دياگنوستيكا جۇرگىزۋ بارىسىندا ناقتىلانعان جاعدايدا ترەنينگتەر, جەكە كەزدەسۋ جۇرگىزۋ نەمەسە ارنايى ماماندارعا جۇگىنۋ ارقىلى الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزەدى. ناتيجەسىندە ىشتەي قىسىم تۋدىرىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ سۇراعىنا جاۋاپ الىپ, ءوز-ءوزىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك الادى», دەيدى پسيحولوگ.
سونداي-اق م.سابىربەكوۆانىڭ پسيحولوگ مامان رەتىندە اتا-اناعا ايتار كەڭەسى بار.
«بالانى تاربيەلەۋگە كۇشىڭىز دە, اقىلىڭىز دا, مۇمكىندىگىڭىز دە, ماحابباتىڭىز دا جەتكىلىكتى ەكەنىنە سەنىمىڭىزدى نىعايتىڭىز. ءوزىڭىز قالاعانداي يدەالىڭىزداعى اتا-انا بولا الماساڭىز دا, ءسىز – بالاڭىز ءۇشىن ەڭ كەرەمەت اناسىز, قامقور اكەسىز! «سەندە قايداعى مۇڭ؟ ساعان نە جەتپەيدى وسى؟ كىپ-كىشكەنتاي بولىپ الىپ قانداي پروبلەما سەندەگى؟ نەمەنەگە جىلايسىڭ؟ نەگە ۇنەمى مىڭقيىپ جۇرەسىڭ؟» دەگەن سياقتى بۋللينگكە تولى سۇراقتار مەن سىنعا بەرگىسىز سوزدەردىڭ ورنىنا ءبىر ءسات بالاڭىزدىڭ كوزقاراسىمەن ءبىر دەڭگەيگە ءتۇسىپ كورىڭىز. سىناپ-مىنەۋسىز سىرلاسا بىلسەڭىز, جىلۋلىققا, مەيىرىمگە, تۇسىنىستىككە تولى اشىق اڭگىمە جۇرگىزسەڭىز جەتكىلىكتى. بالانىڭ وتباسىندا ماڭىزدىلىعىن العا تارتىپ, قولداۋشىسى بار ەكەنىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قۇندى تۇلعا ەكەنىن ايتىپ وتىرۋ وتە ماڭىزدى. وسىلايشا, باعاسىن كوتەرىپ, مارتەبەسىن اسىرىپ قانا قويماي, قيىن ساتتە قولۇشىن سوزاتىن جاقىن ادامى بار ەكەنىن ۇعىندىرىپ, قورقىنىشسىز ءومىر سىيلاي الاسىز», دەيدى بالالار پسيحولوگى.
وسى رەتتە ەلىمىزدە وتباسى, ايەلدەر جانە بالالاردىڭ قۇقىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بىرىڭعاي سەنىم تەلەفونى ىسكە قوسىلدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا بىرىڭعاي سەنىم تەلەفونىن ۇيىمداستىرۋ جانە زورلىق-زومبىلىق پەن بۋللينگ قۇرباندارىنا كومەك كورسەتۋدىڭ پارمەندى باعدارلاماسىن ازىرلەۋ مىندەتىن قويعان. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پەن بۋللينگ قۇرباندارى «111 – Amanat» بىرىڭعاي مەملەكەتتىك بايلانىس ورتالىعىنا تاۋلىك بويى حابارلاسا الادى.