جۇمىسشىلار قالاسىنداعى ءبىر كۇن

الاڭداعى اتموسفەرا ءا دەگەننەن ادەمى اسەرگە بولەدى. كوز الدىمىزدا ساي-سالاعا قۇيعان وزەن سۋىنداي سەگىز كوشە سايراپ جاتىر. سونىڭ العاشقىسى – تاۋ-كەن ءىسى جانە مەتاللۋرگيا كوشەسى. وسىنداعى وقۋشىلاردىڭ كەنشى فورماسىن كيىپ, ۆيرتۋالدى كوزىلدىرىك ارقىلى شاحتاعا ساياحاتتاپ جاتقانى ەرەكشە اسەرلى كورىندى. ولاردىڭ تاڭدانىسى تىلدەرىنەن دە, تۇرلەرىنەن دە كورىنىپ-اق تۇر. ماماندىق يەلەرى مەتالدىڭ تابيعاتىن بالالارعا وڭاي ءارى قىزىقتى ءتۇسىندىرىپ جاتىر.

– بالالار, سۋرەتتە كورىپ تۇرعان «بوستان­دىق ءمۇسىنى» باستاپقىدا قانداي ءتۇستى بولعان دەپ ويلايسىڭدار؟ – دەپ نۇسقاۋشى قىز وقۋ­شى­لارعا ساۋال تاستادى. شىنى كەرەك, بۇل سۇراققا ۇلكەندەردىڭ ءوزى ءبىراز ويلانىپ قالدى.

– ارينە, اۋەلدەن جاسىل ءتۇستى! – دەپ ءبىر بالاقاي ساڭق ەتتى. ءبىزدىڭ دە ايتا الماي تۇرعان جاۋابىمىز سول ەدى. نۇسقاۋشى قىز «سولاي دەيتىندەرىڭدى بىلگەم» دەگەندەي, انتەك جىميىپ قويىپ, دۇرىس جاۋابىن ءوزى ايتتى.

– جوق, ول العاشىندا قوڭىر ءتۇستى بولعان, ويتكەنى ەسكەرتكىش تازا مىستان جاسالعان. ال ۋاقىت وتە جاسىل تۇسكە اينالدى. نەگە ەكەنىن بىلەسىڭدەر مە؟

– توت باسقان شىعار؟ – دەدى ءبىر وقۋشى.

– دۇرىس باعىتتا ويلاپ تۇرسىڭ. بىراق بۇل تەمىردەگىدەي زياندى توت ەمەس, كەرىسىنشە, مەتالدىڭ ءوزىن قورعاۋ ءۇشىن تابيعي قابات تۇزەدى. بۇل قۇبىلىس «پاتينا» دەپ اتالادى. ياعني مىس وتتەگىمەن, ىلعالمەن جانە كۇكىرت قوسپالارىمەن ارەكەت­تەسىپ, ونىڭ بەتىندە جاسىل قابات پايدا بولادى, – دەپ مەتالل مامانى كۇردەلى كورىنەتىن ۇدەرىستى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي وپ-وڭاي ءتۇسىندىرىپ بەردى. «ماسساعان» دەسىپ ءبىز قالدىق. تاڭعالعاننان تاڭداي قاعىپ تۇرعاندا, «انا جاقتا تەمىردى بالقىتىپ جاتىر!» دەگەن الدەكىمنىڭ داۋىسىن قۇلاعىمىز شالدى. ەلەڭ ەتە قالدىق. بارساق, راسىمەن «قازاقمىس» كورپوراتسيا­سى پوليتەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەتالدىڭ قالاي قا­لىپقا قۇيىلاتىنىن, بولات بال­قىتۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن جينالعان جۇرتشىلىققا كورسەتىپ جاتىر. ءبىز دە جاقىنداي بەرىپ ەدىك, تاقىلداپ وزدەرىن تانىس­تىرا جونەلدى.

– اتى-ءجونىم – دۋمان جەتكىن. وسى كوللەدجدىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتىمىن. ماماندىعىم – ءتۇستى مەتال­لۋرگيا. ءبىزدىڭ كوللەدج بالقاش قالاسىندا ورنالاسقان جانە «قازاقمىس» كورپورا­تسيا­سى­نىڭ تولىق قولداۋىمەن جۇمىس ىستەيدى.

– بارەكەلدى, باۋىرىم! شىنىڭ­­دى ايتشى, ماماندىعىڭ وزىڭە ۇناي ما؟

– ۇناعاندا قانداي! نە ءۇشىن ەكەنىن جىكتەپ ايتايىن سىزگە. مىسالى, ءبىزدىڭ شاكىرتاقى – 48 000 تەڭگە. سونىمەن قاتار ۇزدىك وقۋشىلارعا «قازاقمىس» كورپوراتسياسى تاعايىنداعان ارنايى شاكىرتاقى بار, ونىڭ مولشەرى – 50 000 تەڭگە. پراكتيكادان وتكەن­دەر تاعى 100 000 تەڭگە الادى. بار­لىعىن قوسقاندا, ءبىزدىڭ ستۋدەنت­تەر­دىڭ شوتىنا اي سايىن 200 000 تەڭگە ءتۇسىپ تۇرادى. مۇنى ء«بىر» دەپ قويىڭىز. ەكىنشىدەن, بىزدە زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن تولىق جابدىقتالعان وقۋ زەرت­حانا­لارى بار, سول جاقتا مەتالل قۇيۋ ۇدەرىسىن, دانەكەرلەۋ جۇ­مىستارىن جانە باسقا دا وندى­رىس­تىك تەحنولوگيالاردى تاجىري­بە جۇزىندە مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بار. ۇشىنشىدەن, كوللەدجدى اياقتاعان ستۋدەنتتەر «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ كاسىپورىن­دا­رى­نا تولىقتاي جۇمىسقا ورنالاسادى. ياعني ماماندىققا سۇرانىس جوعارى. ايلىعى دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي.

– بۇل ماماندىقتى قالاي تاڭ­دا­دىڭ؟

– مەكتەپ كەزىندە بىزگە كاسىپ­تىك باع­دار بەرۋ جۇمىستارى جۇر­گى­زىل­دى. سونىڭ ارقاسىندا وسى سالانى تانىپ-ءبىلدىم. وقۋ بارىسىندا, اسىرەسە وندىرىستىك تاجىريبە كەزىندە ماماندىعىما قۇشتارلىعىم ارتا ءتۇستى. ءبىزدىڭ اۋلەتتە مەتاللۋرگتەر بولماعان. بىراق بۇل سالاداعى سارا جولدى ءوزىم باستادىم. بىلتىر تۋعان ءىنىم دە وسى كوللەدجگە وقۋعا ءتۇستى, – دەدى ستۋدەنت اعىنان جارىلىپ. بولاشاق مەتاللۋرگكە العىس بىل­دىر­دىك تە, ىستەرىنە ساتتىلىك تىلەپ, كەلەسى كوشەلەردى كورۋگە اسىعا بەردىك.

ەندىگى باعىت – اۋىل شارۋاشى­لى­عىنىڭ الاڭى. اق حالاتتى جاس ماماندار جانۋارلاردىڭ جاي-كۇيىن بايانداپ, زەرتتەۋ قۇرىل­عىلارىن كورسەتىپ, قىزىق تانىس­تىرىلىم وتكىزىپ جاتىر ەكەن. ءبىز قاۋمالاعان كوپتىڭ اراسىنان وزىمىزگە جىلى ۇشىراعان ستۋدەنتتى سوزگە تارتتىق. تۇركىستان وبلىسىنداعى قاپلانبەك جوعارى اگرارلىق-تەحنيكالىق كول­لەدجىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى ەكەن. اتى-ءجونى – مۇحاممەدالى قۇلجاباي. مال دارىگەرى مامان­دى­عىن­دا وقيدى. تانىس-بىلىستەن سوڭ ستۋدەنت جىگىت ءبىزدى زەرتحانالىق تاجىريبە الاڭىنا قاراي باستادى.

– وزدەرىڭىز كورىپ تۇرعان وسى اق تىشقانداردى, قويانداردى جانە تەڭىز شوشقالارىن ءبىز زەرتتەۋ ءۇشىن قولدانامىز, – دەدى ول قۇتى ىشىندەگى جانۋارلاردى كورسەتىپ. – ۆاكتسينانىڭ العاشقى سىناقتارى ءدال وسى كىشكەنتاي تىرشىلىك يەلەرىنە جاسالادى. ەگەر ولار جاقسى اسەر بەرسە, كەيىنىرەك ءىرى جانۋارلارعا سىناق جۇرگىزەمىز. ال مىناۋ قوياندار تەك زەرتتەۋ ءۇشىن ەمەس, ونەركاسىپ ءۇشىن دە ماڭىزدى. ولاردىڭ تەرىسى كيىم وندىرىسىندە, ال ەتى ديەتالىق تاعام رەتىندە قولدانىلادى, – دەدى مۇحاممەدالى.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۆەتەريناريادا قولدان ۇرىقتاندىرۋ تەحنولوگياسى ەرەكشە ءرول اتقارا­دى.

– بىزدە ازوت (-196°C) كومەگىمەن ۇرىقتى جىلدار بويى ساقتايتىن قۇرىلعىلار بار. ودان بولەك, اۋىل شارۋاشىلىعىندا درونداردى قولدانۋ – وتە ىڭعايلى ءارى ءتيىمدى, – دەدى دە ستۋدەنت ءبىزدى كىشىگىرىم الاڭعا باستاپ كەلىپ, قولىنداعى تەتىكتى باسىپ قالدى. سول ساتتە الىپ درون گۇر ەتىپ كوككە كوتەرىلدى دە, الاڭدى اينالا ۇشا باستادى.

– بايقاپ تۇرعانىڭىزداي, بۇل دروننىڭ سىيىمدىلىعى وتە جوعارى. 60 كگ جۇكتى قينالماي كوتەرىپ, تاسىمالداي الادى. نەگىز­گى قىزمەتى – ەگىستىكتى تىڭايت­­­­قىشتارمەن وڭدەيدى, زيان­­­كەس­­تەرگە قارسى ءدارى سەبەدى, وسىم­دىك­تەردىڭ جاي-كۇيىن قاشىقتان تال­داپ, اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن ەرتە انىقتاي الادى. ال مىناۋ «X-NIR» دەگەن اپپارات جاي عانا جەمگە جاقىنداتۋ ارقىلى ازىق قۇرامىنداعى دارۋمەندەر مەن مينەرالداردى لەزدە ەكراننان كورسەتەدى, – دەدى ول. وسىلايشا, جاس ماماننىڭ ايتقاندارىن تىڭداي وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا تسيفرلىق قۇرىلعىلاردىڭ قار­قىن العانىن انىق اڭعاردىق.

جۇمىسشىلار قالاسىن ارالاپ كەلەمىز. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ىقپالىمەن نەشە ءتۇرلى مامان­دىق­تىڭ پايدا بولعانىن وسى فەستيۆالدا ۇعىنا تۇستىك. مى­سا­لى, ۆيرتۋالدى شىندىق دي­زاينەرى, سيتي-فەرمەر, ەكوتەحنيك, يادرولىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جونىندەگى مامان, عارىش قۇرىلىسشىسى, ءورت ءسوندىرۋ روبوتتارىن قاشىقتان باسقارۋ وپەراتورى سىندى جاڭا ماماندىقتار وتە كوپ مۇندا. سوندىقتان جي كەيبىر ماماندىقتىڭ ورنىن الماس­تىرعانىمەن, بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا باعىتتار پايدا بولعانىنا وسى فەستيۆالدا كوزىمىز جەتتى. ال روبوتتار بارلىق سالادا باسىمدىق العان دەسەك ەش قاتەلەسپەيمىز. ءبىر عانا مىسال – روبوت-جولسەرىك. قىزمەتى تۇسىنىكتى. جولسەرىكتىڭ بارلىق مىندەتىن اتقارادى. ونىڭ «قازاقستان تەمىر جولى» دەگەن لوگوتيپى بار. فەستيۆالعا كەلگەن بالالار وزدەرىمەن بويى شامالاس وسى ءبىر قۇلتەمىردى ەرەكشە قىزىقتاپ, ءتىپتى ونىمەن «اڭگىمەلەسىپ» جاتتى. سونىمەن قاتار وقۋشىلار سيمۋلياتور ارقىلى پويىز جۇر­گى­زىپ كوردى. «ناعىز ماشينيست ورىندىعىنا وتىرىپ, رەلستەرمەن قوزعالعانداي اسەر الدىق», دەستى بالالار. وسىناۋ قىزىق پەن قۇپياعا تولى «بولاشاق ماماندىقتار» كوشەسىنەن شىعا بەرە قۇرىلىسشىلار الاڭىنا قاراي ادىمدادىق.

قۇرىلىسشىلار كوشەسىنە كەلگەن بەتتە كادىمگى ءوندىرىس ورنىنا ەنگەندەي بولدىق. ءبىر شەتتە كىرپىش قالاۋ شەبەرلىگى كورسەتىلىپ جاتسا, ەكىنشى جاقتا ارلەۋشىلەر گيپس قاباتىن تەگىستەپ, قابىرعا سىلاۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن ءتۇسىندىرىپ تۇر. قىسقاسى, مۇندا جاي عانا باقىلاۋشى بولىپ تۇرۋ قيىن. ويتكەنى اينالاداعى تىرشىلىك بىردەن جۇمىسقا ارالاسىپ كەتۋگە شاقىرىپ تۇرعانداي. ءتىپتى كەيبىر وقۋشىلار باسىنا كاسكا كيىپ, ىسكە كىرىسىپ كەتكەن. ءبىر وقۋشى قابىرعانى دەڭگەي ولشەگىش ارقىلى تەكسەرىپ كوردى دە, قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ, كىرپىشىن قايتا قالادى. وسىلايشا, ولار قۇ­رى­لىستا ءاربىر ميلليمەتر ماڭىزدى ەكەنىن وزدەرى-اق اڭعارىپ جاتتى. وسى ساتتە قاراعاندى تەحنيكا-قۇرىلىس كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى اسەل ساعىمبايقىزىمەن تىلدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول قۇرىلىس سالا­سىنىڭ بولاشاعى مەن جاس­تار­دىڭ بۇل ماماندىققا دەگەن كوزقاراسى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.

– قۇرىلىس سالاسى – ەشقاشان ماڭىزىن جوعالتپايتىن, تۇ­راق­تى كاسىپتىڭ ءبىرى. اسىرەسە دانەكەر­لەۋ­شى­لەرگە سۇرانىس وتە جوعارى, ولار تەگىس جۇمىسقا ورنالاسادى. قازىرگى جاستار اراسىندا «جۇمىسشى – قاراپايىم ەڭبەكشى» دەگەن ستەرەوتيپ بار. بىراق بۇل تۇسىنىك دۇرىس ەمەس. قازىر قۇرىلىس سالاسىندا «AutoCAD», «Revit» سياقتى زاماناۋي باعدارلامالار قولدانىلادى. ياعني قۇرىلىسشى تەك قارا كۇشكە عانا ەمەس, اقىل مەن تەحنولوگياعا سۇيەنەتىن مامان, – دەيدى ءا.ساعىمبايقىزى.

ءبىر قىزىعى, اتالعان كوللەدج­دە جاقىندا ء«ۇي شەبەرى» («حاۋس ماستەر») دەگەن جاڭا ماماندىق اشىلىپتى. ياعني ءبىر ستۋدەنت بىردەن ءتورت كاسىپتىڭ يەسى اتانادى. اتاپ ايتساق, ەلەكتريك, سانتەحنيك, دانەكەرلەۋشى جانە قۇرىلىسشى ماماندىعىن مەڭگەرىپ شىعادى.

– بىزدە قىزدار دا قۇرىلىس ماماندىقتارىن مەڭگەرىپ جاتىر. ءبىر ستۋدەنتىمىز دانەكەرلەۋ ىسىندە ەر بالالاردان جىلدام ءارى ۇقىپتى جۇمىس ىستەيدى. قۇرىلىس – ەرلەردىڭ عانا ەمەس, ءبىلىمى مەن بىلىگى بار كەز كەلگەن ادامنىڭ كاسىبى. كوللەدجدە سونداي-اق ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار ستۋدەنتتەر ءۇشىن دە جاعداي جاسالعان. قازىرگى تاڭدا 82 ەرەكشە بالا ءبىلىم الىپ جاتىر. ەستۋ قابىلەتى ناشار, اقىل-وي دامۋى تەجەلگەن ستۋدەنتتەرگە قۇرىلىس, دانەكەرلەۋ, ارلەۋ جۇمىستارى ۇيرەتىلەدى, – دەيدى ديرەكتور.

ءيا, سونىمەن كۇنىنە 5 مىڭ ادام كەلىپ, ءتۇرلى ماماندىقتىڭ قىر-سىرىمەن تانىسىپ جاتقان فەستيۆالدى ارالاپ شىقتىق. سونداعى تۇيگەنىمىز, بولاشاقتا قانداي ماماندىقتار سۇرانىسقا يە بولاتىنىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. بىراق ءبىر نارسە انىق – ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسى ەشقاشان تومەندەمەيدى. بۇگىندە بىلىكتى جۇمىسشىلارعا سۇرانىس جوعارى, ولار جوعارى جالاقى الىپ, تۇراق­تى جۇمىسپەن قام­تى­لادى. «جۇ­مىس­شىلار قالا­سى فەستيۆالى» – جاستارعا كاسىبي باعدار بەرىپ, ولار­دىڭ مامان­دىققا دەگەن كوز­قا­را­سىن وز­گەرتۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك. ءبىر كۇننىڭ ىشىندە بۇل جەردەن مىڭداعان وقۋشى بولاشاعىن انىقتاپ, ءوز تاڭداۋىن جاساعانى ءسوزسىز.