پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى كيسي GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» ۇلتتىق ساراپتاما الاڭىندا «ق.ك.توقاەۆتىڭ 3 جىلدىق ساياسي رەفورمالارىنىڭ ناتيجەلەرى» اتتى «وتىرىس ءوتتى. جيىن بارىسىندا ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن پارلامەنت وكىلدەرى, جەتەكشى تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارى, تاۋەلسىز ساراپشىلار مەن قوعام قايراتكەرلەرى ەلىمىزدە كەيىنگى ءۇش جىلدا جۇزەگە اسىرىلعان ساياسي رەفورمالاردىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىن, ولاردى مەملەكەتتىك باسقارۋدى, قۇقىقتىق جۇيەنى جانە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا ىقپالىن تالقىلادى.
ءىس-شارانى پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆ العىسوزىمەن اشىپ, ءۇش جىلدا ەلىمىزدە عانا ەمەس, بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەموكراتيالىق رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
– مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە رەت اتاپ وتكەندەي, ساياسي جاڭعىرتۋسىز ەلدىڭ تۇراقتى ىلگەرىلەۋى مۇمكىن ەمەس. جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا جان-جاقتى ساياسي رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋى – الەمدىك قاۋىمداستىققا قازاقستاننىڭ ءوزىن سەنىمدى سەزىنەتىنىن جانە ءبىزدىڭ اۋىزبىرلىكتى ءبىرتۇتاس ۇلت ەكەنىمىزدى بىلدىرەتىن سيگنال. پرەزيدەنت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ دامۋ, ىلگەرىلەۋ جانە رەفورمالار جولىن تاڭداپ جاتقانىن كورسەتتى. بۇل – ونىڭ تاريحي ميسسياسى, مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندەگى جاۋاپكەرشىلىگى. رەفورمالاردىڭ تۇپكى ماقساتى – ءاربىر وتانداسىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن نىعايتۋ, دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى كۇشەيتۋ جانە جاڭا ساياسي داستۇرلەردى قالىپتاستىرۋ, – دەدى ە.تۇقىموۆ.
ساراپتامالىق الاڭنىڭ وتىرىسىندا كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا دا ءسوز سويلەپ ەلىمىزدىڭ سوت سالاسىنداعى, جالپى, ساياسي رەفورما تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىردى.
– كونستيتۋتسيالىق سوت اتا زاڭنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ماڭىزدى ميسسيانى جۇزەگە اسىرادى. ول ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعايتىن سوت جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىنە اينالدى. سوت زاڭدار مەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرىپ, كونستيتۋتسيالىق داۋلاردى شەشەدى, بۇل مەملەكەتىمىزدەگى زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ كەپىلى سانالادى. كونستيتۋتسيالىق سوتتى قۇرۋ ونىڭ ءوز فۋنكتسيالارىن ءتيىمدى ورىنداۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن تاۋەلسىزدىك پەن ادىلدىك قاعيداتتارىن ساقتاي وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى. كونستيتۋتسيالىق سوت قىزمەت ەتۋى جىلدارىندا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن بەكىتىپ, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا سەنىمىن نىعايتۋعا كومەكتەسەتىن ماڭىزدى ناتيجەلەرمەن كورىندى, – دەدى ە.ءازىموۆا.
سونداي-اق ول وزگەرىستەردى ەنگىزۋ ءبىر بولەك, ال ونى ساپالى جۇزەگە اسىرۋ دا اۋقىمدى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز وسى ساياسي رەفورمالاردى قالاي قابىلدادىق دەگەن ەمەس, قانشالىقتى ساپالى ىسكە اسىرا الىپ جاتىرمىز دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويلاسقانىمىز ابزال. جالپى, ءبىز زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ فورمۋلاسىن قالاي تۇسىنەمىز؟ بۇگىندە بۇل فورمۋلا جاھاندىق اۋقىمداعى ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تۇر جانە وسىلاي جالعاسا بەرمەك. جۋىردا پولشا مەملەكەتى كونستيتۋتسيالىق سوتقا قاتىستى بىرقاتار كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستى ەنگىزدى. ءبىز قابىلداعان 60-تان اسا شەشىم اسا ۇلكەن ەمەس ماسەلەلەرگە قاتىستى بولعانىمەن, حالىق ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ تۇر. ياعني بۇل تۇرعىنداردىڭ وزدەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان كۇندەلىكتى ماسەلەلەرىن قامتىعان. شىن مانىندە, كونستيتۋتسيالىق سوت – كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ءونىمى. ول قوعامدا ازاماتتاردىڭ ء«بىز قوعام رەتىندە زاڭداردى قابىلداۋعا قاتىسا الامىز» دەگەن تىڭ تۇسىنىك قالىپتاستىرىپ, ساياسي سانا-سەزىمىن جەتىلدىرەدى, – دەدى كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم ۇكىمەت بىرقاتار جاعدايعا, اتاپ ايتقاندا, قاڭتار وقيعاسىنا بايلانىستى عانا ساياسي رەفورمالار جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولدى دەگەن پىكىردى جوققا شىعاردى.
– بىراق دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر تەك جاعىمسىز وقيعالارعا رەاكتسيا عانا ەمەس. شىن مانىندە, ساياسي رەفورمالار – بۇل پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ فيلوسوفياسى. بىزگە قوعامدىق-ساياسي رەفورمالار قاجەت جانە وعان سۇرانىس بار. 2015–2019 جىلدارى قازاقستان ەكونوميكالىق دامۋدىڭ شەگىنە جەتتى. ول كەزگە دەيىن ءوسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن الەۋەتىمىز بولمادى. حالىق سانى 5 ميلليونعا ءوستى, بىراق بىزدە وسى 5 ميلليون ازاماتتى بويىنا ءسىڭىرىپ, الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر جاساي الاتىن ەكونوميكا بولمادى. قالاي بولعاندا دا, ءبىز الەۋمەتتىك-ساياسي رەفورمالارعا كەلەر ەدىك. سول كەزدىڭ وزىندە-اق «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتىڭ» كەيبىر ينستيتۋتتارى ىسكە قوسىلدى, ولاردىڭ مىندەتتەرىنە ۇكىمەتتى, ونىڭ ورگاندارىن بولاتىن وزگەرىستەرگە دايىنداۋ, تۇزەتۋ كىردى, – دەدى ا.سارىم.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى اناستاسيا ششەگورتسوۆا دا ءوز سوزىندە حالىقتىڭ قولداۋى رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, اسسامبلەيانىڭ رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى رولىنە توقتالدى.
– ازاماتتىق قوعام پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ بەنەفيتسيارىنا عانا ەمەس, سۋبەكتىسىنە دە اينالدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق قوعام جاڭا ساياسي شىندىقتا – جاڭا ەتيكا, جاڭا ەرەجەلەر, جاڭا ساياسي مادەنيەت جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بۇل باسقالارمەن قاتار ونلاين وتىنىشتەر ينستيتۋتىنىڭ جانە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءوزىنىڭ 30 جىلدىق قىزمەتىندە كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاننان پارلامەنتتەگى وكىلدىك فۋنكتسياسى بار كونستيتۋتسيالىق ورگانعا اينالدى. اسسامبلەيانىڭ بارلىق جۇمىسى بىرلىك ورناتۋعا باعىتتالعان, ونسىز ەلىمىزدىڭ ىلگەرى دامۋى مۇمكىن ەمەس. اسسامبلەيا پرەزيدەنتتىڭ بارلىق باستاماسىنا بەلسەنە ارالاسادى, – دەدى قحا وكىلى.
قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تالعات قاليەۆ رەفورمالار ارقاشان جايلىلىق اۋماعىنان شىعۋدى بىلدىرەدى دەگەن پىكىردەگى ويىن ءبولىستى.
– قازاقستان رەفورمالاردى كۇردەلى جاعدايدا جۇزەگە اسىردى. ياعني ءبىر جاعىنان قاڭتار وقيعاسى بولدى, ەكىنشى جاعىنان گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى الاڭداتتى. مۇنىڭ ءبارى رەفورمالاردى توقتاتىپ, نەعۇرلىم قولايلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ءساتتى كۇتۋگە سەبەپ بولۋى مۇمكىن ەدى. رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسىرۋ پەرسپەكتيۆالارىنان گورى تاۋەكەلدەرى كوپ بولدى. ولاردى وسىنداي جاعدايدا وتكىزۋ باتىل شەشىم بولدى, – دەدى بەلگىلى ساياساتتانۋشى.
سونىمەن قاتار رەفورما بۇل نىساننىڭ وزگەرۋى ەكەنىن, ال جاڭارتىلعان ينستيتۋتتاردىڭ مازمۇنى مەن تولىقتىرىلۋى ازاماتتىق سەكتور مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنا بايلانىستى بولاتىنىنا توقتالدى.
– كەيىنگى ءۇش جىلدا ءبىز بۇل رەفورمالاردىڭ ناتيجەلەرىن, ولاردىڭ كۇردەلىلىگى مەن اۋقىمدىلىعىن كوردىك. بۇعان دەيىن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىندە ساراپشىلار تالقىلاپ, سول كەزدە ىسكە اسپايتىنداي بولىپ كورىنگەن كوپتەگەن باستاما قازىر شىندىققا اينالدى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ت.قاليەۆ.
«Astana Open Dialogue» اناليتيكالىق پلاتفورماسىنىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى, ءماجىلىس جانىنداعى قوعامدىق پالاتانىڭ مۇشەسى الەكساندر دانيلوۆ ساياسي رەفورمالار نەگىزىنەن قاڭتاردان كەيىن «قىلبۇراۋ سالىنادى» دەپ بولجاعان ساراپشىلاردىڭ كۇتىلىمىنە قاراما-قايشى جۇزەگە اسىرىلعانىن جاسىرمادى.
– ساياسي رەفورمالاردىڭ ەڭ ماڭىزدى ناتيجەسى – وسى ۋاقىت ىشىندە بىزدە ەشقانداي كەرى قايتارۋ بولعان جوق جانە ءبىز ىرىقتاندىرۋدى جالعاستىرامىز. دەگەنمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردى باعالاۋ ءۇشىن ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قسزي – سولاردى قاداعالايتىن نەگىزگى ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى, – دەدى ساياساتتانۋشى.
تالقىلاۋ سوڭىندا ساراپشىلار ساياسي رەفورمالار قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق قوعامدى توپتاستىرۋعا جانە ازاماتتاردىڭ ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەندى قاتىسۋىنا بەرىك نەگىز قالادى دەگەن توقتامعا كەلدى.