ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتىپ, كۇن تارتىبىندە ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق احۋال, ازاماتتىق قورعانىس سالاسىنداعى تۇيتكىلدەر قارالىپ, كەيبىر حالىقارالىق كەلىسىمدەر راتيفيكاتسيالاندى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ازاماتتىق قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.
قازاقستان-وزبەكستان تاۋار اينالىمى نەگە تومەندەپ كەتتى؟
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ باياندادى.
ءماجىلىس راتيفيكاتسيالاعان قازاقستان مەن وزبەكستان ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىم بويىنشا قازاقستان مەن وزبەكستان ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعىن قۇرادى. بۇل تۋرالى ا.شاققاليەۆ مالىمدەدى.
– ورتالىق قازاقستان تاراپىنان «اتامەكەن» جانە وزبەكستان تاراپىنان «گ ۇلىستان» باقىلاۋ بەكەتتەرىنە جاقىن ورنالاسقان. وندا وندىرىستىك الاڭدار, ساقتاۋ قويمالارى, سونداي-اق كولىك ينفراقۇرىلىمى بولادى. بۇل جۇك تاسىمالداۋدىڭ لوگيستيكالىق شىعىندارىن ازايتۋعا, جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى قاتىسۋشىلار سانىن قىسقارتۋعا, تۇتىنۋشى ءۇشىن ءونىمنىڭ سوڭعى قۇنىن تومەندەتۋگە, تاسىمالدىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» ءدالىزى اياسىندا وندىرىستىك كووپەراتسيانى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى مينيستر.
سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ورتالىقتىڭ مىندەتتەرى – مەملەكەتارالىق كووپەراتيۆتىك قاتىناستاردى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ, تاراپتاردىڭ شاعىن جانە ورتا ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارىن حالىقارالىق قۇن تىزبەگىنە بىرىكتىرۋ, ورتالىق اۋماعىندا قۇرىلعان ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ. حالىقارالىق ونەركاسىپتىك ىنتىماقتاستىق ورتالىعى ارقايسىسى 500 شارشى مەتر اۋماقتى الاتىن, ءوز مەملەكەتىنىڭ قۇزىرىندا بولاتىن قازاقستاندىق جانە وزبەكستاندىق بولىكتەردەن تۇرادى. نىساننىڭ ورنالاسقان جەرى باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرى ماڭىنداعى ەلدەردىڭ شەكارالاس ايماقتارى بولىپ انىقتالدى.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات اسحات راقىمجانوۆ مينيسترگە ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ كەيىنگى جىلدارى كەرى كەتىپ بارا جاتقانىن ايتىپ, مينيسترلىك بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا نەندەي ارەكەت جاساپ جاتقانىن سۇرادى.
– قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى تومەندەپ بارا جاتقانى بايقالادى. ماسەلەن, 2022 جىلى قوس ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 5 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, 2023 جىلى 4 ملرد دوللاردان ءسال استى. بۇل ءۇردىس بىلتىر دا قايتالاندى. سول سەبەپتى ەكى ەل مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تاپسىرماسىمەن تاۋار اينالىمىن 10 ملرد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋ مىندەتى قويىلعان. بۇل – مەيلىنشە ماڭىزدى ءارى كۇردەلى تاپسىرما. مەن بۇل كەلىسىمدى قولدايمىن. دەگەنمەن قازاقستان-وزبەكستان تاۋار اينالىمىنىڭ تومەندەپ كەتۋىنە قانداي جاعداي اسەر ەتتى؟ – دەپ سۇرادى اسحات راقىمجانوۆ مينيستردەن.
ا.شاققاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2023 جانە 2024 جىلعى تاۋار اينالىمى شامالاس, ياعني 4-4,1 ملرد دوللاردى قۇراعان.
– ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 10 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ جونىندەگى اۋقىمدى تاپسىرمانى ورىنداۋ ماقساتىندا 7 ملرد دوللار مەجەسىندەگى جوسپار بەكىتىلىپ, وعان ەكى ەلدىڭ ۆيتسە-پرەمەرلەرى قول قويعان. ول جوسپار بويىنشا 4,5 ملرد دوللارعا شاقتالعان 34 جوبا قاراستىرىلعان. سونداي-اق جەكەلەگەن سالالار بويىنشا دا جاسالعان بۇدان وزگە قوسىمشا جوسپارىمىز بار. ال 2022 جىلعا قاراعاندا تاۋار اينالىمىنىڭ ءتۇسىپ كەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنە كەلسەك, جاعدايعا ەڭ الدىمەن شيكىزات باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى اسەر ەتتى. ايتالىق, استىق, تاۋ-كەن, كونتسەنترات ونىمدەرىنىڭ كولەمى ازايماعانىمەن, ماسەلە ولاردىڭ قۇنىنىڭ قۇلدىراۋىندا بولىپ تۇر. وسى كەلىسىم اياسىندا دا تاۋار كولەمى ارتىپ, قوسىمشا كووپەراتسيالىق بايلانىستار ارتا تۇسەدى دەگەن ۇمىتتەمىز, – دەدى ا.شاققاليەۆ.
سونداي-اق دەپۋتات مۇقاش ەسكەندىروۆ بىلتىر قىرعىزستانمەن قابىلدانعان ءدال وسىنداي كەلىسىمنىڭ سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتكەنىن ايتتى. ياعني ورتالىق قۇرۋعا ينۆەستور تابۋ ءىسى جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنە تاپسىرىلعان. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ول جوباعا بۇگىنگە دەيىن بىردە-ءبىر ينۆەستور قىزىعۋشىلىق تانىتپاپتى. ياعني بۇل كەلىسىمدە كورسەتىلگەن مىندەتتەر ءوز ناتيجەسىن بەرمەگەن. ال مينيستر وسىدان ءبىر كۇن بۇرىن عانا جامبىل وبلىسى اكىمىمەن سويلەسىپ, ينۆەستور تابىلعانىن ايتىپ اقتالعانداي بولدى. بىراق وسى جوبا جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولا تۇرا م.ەسكەندىروۆ بۇل جاعىمدى جاڭالىقتان قالايشا بەيحابار قالعانىنا تاڭعالدى.
توپىراقتى دا قورعاۋ كەرەك
ەلىمىزدە توپىراقتى قورعاۋ جونىندەگى تالاپتار كۇشەيتىلەتىن بولدى. بۇل تۋرالى تومەنگى پالاتا دەپۋتاتتارىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلگەن «توپىراقتى قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە قۇجات بويىنشا بايانداما جاساعان ماجىلىستەگى اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك ەگىزباەۆ باياندادى.
– زاڭ جوبالارىن پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەگىزىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ بويىنشا ازىرلەدى. زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – توپىراقتى ءتيىمدى ساقتاۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قۇرۋ, توپىراقتىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرۋ, جەردىڭ توزۋىن بولدىرماۋ, – دەدى س.ەگىزباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ىلەسپە زاڭ جوباسى قولدانىستاعى زاڭنامانى نەگىزگى زاڭ جوباسىنىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلتىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن.
– ول «جەر كودەكسى» مەن «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جانە اۋىلدى اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» زاڭعا جەردىڭ كاداسترلىق قۇنىن انىقتاۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن بەلگىلەۋگە باعىتتالعان وزگەرىستەردى ەسكەرىپ وتىر, – دەدى دەپۋتات.
قۇتقارۋشىلاردىڭ مارتەبەسى كوتەرىلمەك
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ازاماتتىق قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداعان توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى شىڭعىس ءارىنوۆ ەلىمىزدە ازاماتتىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ مارتەبەسى كوتەرىلەتىنىن مالىمدەدى.
جالپى, ۇسىنىلىپ وتىرعان نورمالار ازاماتتىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن ارتتىرۋعا, ادام كوپ جينالاتىن نىسانداردى پايدالانۋعا قابىلداۋ كەزىندەگى ءورت قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋدى جاڭارتۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق قاۋىپتى وندىرىستىك نىسانداردى جاڭارتۋ جانە تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋدىڭ جيىنتىق جوسپارىن ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانمەن كەلىسۋ, سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ نورمالارى قاراستىرىلعان.
جوبادا ازاماتتىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ مارتەبەسىن جانە ازاماتتىق قورعاۋ ورگاندارىندا قىزمەت ەتۋ ءتارتىبىن قۇقىقتىق دەڭگەيدە بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى. توتەنشە جاعدايلار قىزمەتكەرلەرىنە كوتەرمە جانە تۇرعىن ءۇي جاردەماقىسى تولەنەتىن بولدى.
وسى زاڭ جوباسى ارقىلى مەملەكەتتىڭ قۇرىلىس ساياساتىنا دا وزگەرىس ەنگىزىلمەك. ياعني توتەنشە جاعدايلار ورگاندارىنىڭ كەلىسىمىنسىز توعىز قاباتتان جوعارى عيماراتتار پايدالانۋعا جانە ارنايى تەحنيكالىق شارتتاردى ازىرلەۋگە بۇدان بىلاي جول بەرىلمەيدى.
ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدانعان ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭ جوباسىندا توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ قاۋىپتى وندىرىستىك نىسانداردى جاڭارتۋ جانە تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋدىڭ جيىنتىق جوسپارىن بەكىتۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرىن ايقىنداۋ ۇسىنىلادى.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدە دالالىق ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتى قۇرىلاتىن بولدى. زاڭ جوباسى اياسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ورتكە قارسى قىزمەتتەرى مەن قۇرالىمدارى ءۇشىن «سالالىق ورتكە قارسى قىزمەت» انىقتاماسى ەنگىزىلەدى. قورعانىس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ورمان شارۋاشىلىعى جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا قۇرىلاتىن مۇنداي قىزمەتتەر مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۆەدومستۆولىق باعىنىستى وبەكتىلەردەگى ورتتەردى ءسوندىرۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ورتكە قارسى قىزمەت ورگاندارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايدى.
سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ازاماتتىق قورعاۋ تۋرالى جاڭا زاڭعا ەنگىزىلەدى. وسىلايشا, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە سەيسميكالىق, سەل جانە كوشكىن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە قالا قۇرىلىسى جوبالارىن كەلىسۋ بويىنشا فۋنكتسيا بەرىلەدى.
وتىرىس سوڭىندا دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەزەك كەلدى. ساۋالدىڭ العاشقىسى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى جىرعا اينالىپ كەلە جاتقان سالىق جۇيەسىن جونگە كەلتىرۋدەن باستالدى. دەپۋتات بەرىك بەيسەنعاليەۆ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە ەلىمىزدەگى سالىق جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ تۋرالى ساۋالىن جولدادى. ال دەپۋتات سەرىك ەگىزباەۆ ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆ پەن ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆكە اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ بويىنشا شارۋالاردىڭ قارىزىن تولەۋ تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى. «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى مۇرات ەرگەشباەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ نازارىنا كۇرىش شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن دامىتۋ باعىتىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى جەتكىزدى.