ەلىمىزدە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. جۋىردا ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا وسىنداي قىلمىس جاساعانى ءۇشىن سوتتالعانداردىڭ جاريا ءتىزىلىمى جاسالاتىنى بەلگىلى بولدى. جالپى, ەل بولاشاعىنا قاۋىپ توندىرەتىن وسى كەلەڭسىزدىكپەن كۇرەستىڭ وڭىردە جۇزەگە اسۋ بارىسىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنت باسشىسى قۋانىش احمەتقاليەۆتەن بىلگەن ەدىك.
– قۋانىش جۇماعالي ۇلى, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ءبىزدىڭ قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تامىرلانىپ كەتۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
– ەڭ الدىمەن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تارالۋىنا قۇقىقتىق سانانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سەبەپ بولىپ وتىر دەر ەدىم. ەگەر بيزنەس تە, باسقا سالا دا اشىق بولىپ, قوعامدىق باقىلاۋ ءتيىمدى تۇردە جۇزەگە اسقاندا ماسەلە مۇنشالىقتى تەرەڭدەمەس ەدى. وسى كۇنى مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا دا بۇل باعىتتا ءتۇرلى ءىس-شارا, اكتسيالار وتكىزىپ كەلەمىز. مۇنداعى ماقسات – جاس ۇرپاق بويىنا قوعامداعى وسى كەسەلدى جۇقتىرماۋ, ولاردىڭ زاڭ مەن ادىلدىككە, بيلىككە دەگەن سەنىمىنە سىزات تۇسىرمەۋ.
سىبايلاس جەمقورلىق دەگەندە ەل الدىمەن پاراقورلىق دەرتىمەن ءجيى بەتپە-بەت كەلەتىنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. قازىر بايقاساڭىز, ەكىنىڭ ءبىرى دامىعان ەلدەردەگى يگىلىكتەر تۋرالى ساعاتتاپ ايتۋعا قۇمار. ال ولار وسىنداي دارەجەگە زاڭ مەن ءتارتىپتى ساقتاۋ ارقىلى جەتكەنىن ەسكە الا بەرمەيمىز. بۇل مەملەكەتتەر تۇرعىندارىنىڭ كەز كەلگەنى پارا بەرۋ مەن پارا الۋدىڭ جولىن كەسۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزى سانايدى. ەلىمىزدىڭ بۇل باعىتتاعى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعى مەملەكەتتىك اپپارات پەن بيزنەس-قوعامداستىق وكىلدەرى, قاراپايىم تۇرعىندار بويىندا وسىنداي مىنەز-ق ۇلىق قالىپتاستىرۋعا ارنالىپ وتىر. سوندا عانا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى باستامالارىمىز جەمىستى بولماق.
– جeمقورلىقسىز قوعامدى قaلىپتaستىرۋ مaقسaتىندa دeپaرتaمeنت تaراپىنaن قaندaي ارەكەتتەر جaسaلىپ جaتىر؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنىڭ 2022–2026 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى» بەكىتىلگەن. تۇجىرىمدامادا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتىندە ساتىپ الۋ مەن بيۋدجەت ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ, قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ سەكىلدى ءتۇيىندى مىندەتتەر مەن جۇيەلى شارالار قامتىلعان.
بۇل باعىتتاعى ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ ءبىرى پاراساتتى قوعام قالىپتاستىرۋ بولىپ وتىر. ويتكەنى سانا مەن مورالدىق قاعيداتتاردى وزگەرتپەي, ىندەتتى جويۋ مۇمكىن ەمەس. جىل باسىنان بەرى جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى سالا وكىلدەرىنە 300-دەن اسا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 22 مىڭ تىڭداۋشى قامتىلدى. ءموبيلدى توپ مۇشەلەرى وبلىس اۋداندارىن قامتيتىن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, كوپبالالى انالارعا الەۋمەتتىك كومەك الۋ, ازاماتتارعا جۇمىسقا ورنالاسۋ, ەلدى مەكەندەر اۋماقتارىن اباتتاندىرۋ, گاز جۇرگىزۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر مەن سۋبسيديالار الۋ, جەرگىلىكتى جولداردىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتىلدى.
بىلتىردان باستاۋ العان «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۆولونتەرلىك» جوباسى اياسىندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالىندا ۆولونتەرلەردىڭ كومەگىمەن ۇنەمدەلگەن قاراجات كولەمى 350 ملن تەڭگە بولدى.
– وبلىستa جeمقورلىق فaكتiلeرi قاي سالادا كوبىرەك كەزدەسەدى؟
– دەپارتامەنتتىڭ قىزمەتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جاعدايىن كوتەرۋگە, وبلىس تۇرعىندارىن تولعاندىراتىن جۇيەلى پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعاندىقتان نەگىزگى باعدار رەتىندە «سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ كارتاسى» ازىرلەندى. ونداعى قۇقىقتىق ستاتيستيكاعا جۇگىنەتىن بولساق, وڭىرىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى ءبىلىم سالاسىندا ازايماي تۇرعانى بايقالادى. كەيىنگى ءۇش جىلدا وسى سالادا 57 قىلمىستىق ءىس تىركەلدى.
جاڭاقورعان اۋداندىق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە 2020-2022 جىلدار ارالىعىندا مەكتەپ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقى مەن باسقا دا تولەمدەرى زاڭسىز ەسەپتەلگەنى انىقتالدى. ءتىپتى ولاردىڭ اراسىندا سالادا جۇمىس ىستەمەيتىن جاندار دا كەزدەستى. وسىلايشا,1 ملرد تەڭگە كولەمىندە بيۋدجەت قاراجاتى قولدى بولعان. بۇل ءىس بويىنشا 349 ملن تەڭگە وتەلىپ, 62,5 ملن تەڭگە كولەمىندە م ۇلىكتەرى تاركىلەندى. اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى مەن باس ەسەپشىسى 8 جىل مەرزىمگە سوتتالىپ, ولارعا مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەۋ قۇقىعىنان 5 جىل مەرزىمگە دەيىن ايىرۋ جازاسى تاعايىندالدى. سونىمەن قاتار سوت ۇكىمىمەن وسى بولىمگە قاراستى مەكتەپتەردەگى 24 باس ەسەپشىگە قارجى نارىعى مەن قارجى ۇيىمدارىن باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ سالاسىندا 5 جىل مەرزىمگە لاۋازىمداردى اتقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋ جازاسى بەرىلدى.
كوپتەگەن جىمقىرۋ فاكتىسى انىقتالىپ, كىنالىلەر جاۋاپقا تارتىلىپ جاتسا دا سالادا جەمقورلىق فاكتىلەرى ءالى دە جالعاسىپ وتىر. سوندىقتان دا تۋرا جولدان تايقۋعا سەبەپ بولاتىن جاعدايلاردى تەرەڭىرەك تالداۋ ءۇشىن قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى جانە مەملەكەتتىك ورگاندار ماماندارىن جۇمىلدىرا وتىرىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى پىسىقتاپ جاتىرمىز.
ءبىز قىلمىس ىستەگەن جاندى جازالاۋدان بۇرىن زاڭعا قايشى ارەكەتتى بولدىرماۋعا مۇددەلىمىز. وسى جولدا ءتۇرلى ادىستەرگە جۇگىنەمىز. بىلتىر قالاداعى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ باسشىلىعى مەن قىزمەتكەرلەرى ن.بەكەجانوۆ اتىنداعى وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا «تەندەرگە تۇسكەن كەلىنشەك» اتتى سپەكتاكل كورەرمەنى بولدى. زاڭنان اتتاپ, سىبايلاس جەمقورلىققا بارعانداردىڭ تەمىر توردىڭ ار جاعىنداعى تىرشىلىگىن كورسەتۋ ءۇشىن ەكى رەت مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن ەسەپشىلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە ەكسكۋرسيالار ۇيىمداستىردىق. كەشە عانا وزدەرىمەن ارىپتەس اتانىپ, بۇگىن زاڭنان اتتاپ جازا وتەپ جاتقان جاننىڭ اڭگىمەسى بارعاندارعا اسەر ەتتى دەگەن ويدامىز.
اگەنتتىك پەن وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بيۋدجەت قاراجاتىن جوسپارلاۋ جانە يگەرۋدە جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن جويۋعا باعىتتالعان كەشەندى ءىس-شارالار اتقارىپ, قولدانىستاعى بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇيەلەرى نەگىزىندە جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن جوياتىن تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلدى. جوبا شەڭبەرىندە بيۋدجەتتىك وتىنىمدەردى قالىپتاستىرۋدى تولىق اۆتوماتتاندىرۋ, كونتينگەنتتى ەسەپكە الۋ جانە قىزمەتكەرلەردىڭ ساباققا قاتىسۋىن باقىلاۋ, اۆانستاردى نەگىزسىز تولەۋگە توسقاۋىل قويۋ تەتىكتەرى جانە قازىناشىلىق مالىمەتتەردى ەسەپكە الۋ جۇيەلەرىمەن سالىستىرۋ سىناقتان ءساتتى ءوتتى. تولەم قۇجاتتارىنا قول قويۋدا ۇيىم باسشىسىنىڭ بەت بيومەترياسىن پايدالانۋ, سونداي-اق ولاردى شيفرلاۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالدى.
اگەنتتىك ۇكىمەتكە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا بۋحگالتەرلىك ەسەپكە الۋ جۇيەلەرىنىڭ مىندەتتى پارامەترلەرى مەن تەحنيكالىق سيپاتتامالارىن بىرىزدەندىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جولداپ, ول قولداۋ تاپتى. وسىعان سايكەس وقۋ-اعارتۋ, قارجى مينيسترلىكتەرىنە جانە ايماقتىق اكىمدىكتەرگە ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلدى.
– سىبايلاس جەمقورلىق دەرەگى تۋرالى حابارلاعان ازاماتتارعا قانداي مولشەردە سىياقى بەرىلەدى؟ ولار تۋرالى مالىمەت قۇپيا ساقتالىپ, قولداۋ جاسالىپ جاتىر ما؟
– سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى حابارلاپ, قوعام ءۇشىن قاۋىپتى قۇبىلىستىڭ جولى كەسۋگە جاردەم بەرگەن جانداردى قورعاۋ شارالارى كۇشەيتىلدى. سونىمەن قاتار سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىسى تۋرالى حابارلاعان نەمەسە وزگەشە تۇردە جاردەم كورسەتكەن ادامداردى كوتەرمەلەۋ قاعيدالارى قابىلداندى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە جاردەمدەسكەن تۇلعالاردى كوتەرمەلەۋ ماقساتىندا جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى حابارلاعان ازاماتقا سوت شەشىمىنەن كەيىن قارجىلاي سىياقى بەرىلەدى. ءبىزدىڭ وڭىردە ءۇش جىلدا وسىنداي دەرەكتەردى حابارلاعان ازاماتتارعا جالپى 3 ملن تەڭگەدەن اسا سىياقى بەرىلدى.
قانداي دا ءبىر جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىسى تۋرالى اقپارات بىلگەن ازاماتتار اگەنتتىكتىڭ تاۋلىك بويى تەگىن قىزمەت ەتەتىن «1424» ساll-ورتالىعىنا قوڭىراۋ شالۋىنا بولادى. وندا حابارلاسۋشىنىڭ جەكە اقپاراتى قۇپيا ساقتالىپ, بەرىلگەن ءتۇرلى اقپاراتتار مەن ارىز-شاعىمدار, ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر وپەراتورلار ارقىلى قابىلدانادى.
جەمقورلىققا قارسى كۇرەس – قۇقىق قورعاۋ نەمەسە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ عانا مىندەتى ەمەس, ءبارىمىزدىڭ ورتاق بورىشىمىز. ەل ەرتەڭىن ويلاعان بارلىق ازامات بۇل ىسكە ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىن.
اڭگىمەلەسكەن –
مۇرات جەتپىسباي,
«Egemen Qazaqstan»