نەمىس عالىمى روبەرت كيندلەردىڭ «ستاليندىك كوشپەلىلەر» كىتابى – زەرتتەۋشىنىڭ سانجىلدىق ىزدەنىسىنىڭ جەمىسى. اتالعان كىتاپتى قازاق تىلىنە جازۋشى وتەن احمەت اۋدارىپ, «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كوردى. ۇلتىمىزدىڭ 1917–1950 جىلدار ارالىعىنداعى قوعامدىق جاعدايىن بايان ەتەتىن عىلىمي ەڭبەكتى جارىققا شىعارۋ ءۇشىن عالىم قازاقستان مەن رەسەيدىڭ, باسقا دا ەلدەردىڭ ارحيۆىنە بارىپ, تىڭ دەرەكتەر جيناپتى. ءبىز اۆتورمەن شاعىن سۇحبات قۇرعان ەدىك.
– «ستاليندىك كوشپەلىلەر» كىتابىن جازۋ بارىسىندا قانداي تاريحي قۇجاتتارعا سۇيەندىڭىز؟
– وسى ەڭبەكتى جازۋ ءۇشىن قازاقستان مۇراعاتتارىنىڭ (مەملەكەتتىك ارحيۆ جانە پرەزيدەنتتىك ارحيۆ) قۇجاتتارىن, سونداي-اق رەسەيدىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتىك جانە پارتيالىق مۇراعاتتارىنداعى ماتەريالداردى پايدالاندىم. وڭىرلىك جانە ورتالىق دەڭگەيدەگى قۇجاتتاردى سالىستىرا وتىرىپ, 1931–1933 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرى مەن ونىڭ قالاي وربىگەنىن تەرەڭىرەك جانە جان-جاقتى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك الدىم. سونىڭ ناتيجەسىندە وسى كىتاپ جازىلدى.
– مۇنداي كىتاپ جازۋ يدەياسى قالاي پايدا بولدى؟
– قازاقستان تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم وسى تاقىرىپقا ارنالعان كىتاپتار مەن ماقالالاردى وقىعاننان كەيىن ارتا ءتۇستى. سول كەزدە باتىس ەۋروپادا بۇل تاقىرىپ بويىنشا عىلىمي ەڭبەكتەر وتە سيرەك ەدى. مەن بۇل كىتاپتى الدىمەن نەمىس تىلىندە جازدىم. اتالعان ەڭبەك 2014 جىلى جارىق كوردى. سول ۋاقىتتان بەرى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە دە كوپ مۇمكىندىك جاسالدى. وسى تاقىرىپتا كوپتەگەن ماڭىزدى ەڭبەك جاريالاندى. ولاردىڭ ىشىندە امەريكالىق تاريحشى سارا كامەروننىڭ «اشتىق جايلاعان دالا» اتتى كىتابى دا بار, ول دا كەيىننەن قازاق تىلىنە اۋدارىلدى.
– ءسىز قازاق دالاسىنداعى اشارشىلىق تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىڭىز. شەتەلدىك عالىمدار ءبىزدىڭ ەلدەگى اشارشىلىققا قانداي باعا بەرەدى؟
– بايقاۋىمشا, قازىر اشارشىلىق تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇرت قازاقستانداعى اشارشىلىق – ستاليندىك تاريحتىڭ جالپى كورىنىسىندەگى جانە قازاق تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعا ەكەنىن تۇسىنە باستادى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل تاقىرىپ ىزىمەن ءالى دە كوپتەگەن زەرتتەۋ جازىلادى, كوپتەگەن تاريحي فاكتى جارىققا شىعادى.
– قازاق تاريحى – كۇردەلى تاريح. ونىڭ زەرتتەلمەگەن تۇستارى جەتەرلىك. وسىنداي جاعدايدا شەتەلدىك عالىمداردىڭ پىكىرلەرى مەن ادال كوزقاراستارى بىزگە اۋاداي قاجەت. قۇجاتتىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى شارتى قانداي دەپ ويلايسىز؟
– ەڭ ماڭىزدىسى – ارحيۆتەردەن تابىلعان دەرەكتەرگە اشىق كوزقاراسپەن قاراۋ جانە ءوزىڭنىڭ باستاپقى گيپوتەزاعا قايشى كەلەتىن مالىمەتتەردى دە قابىلداۋ. تاريحشى ءوزىنىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتقان ماسەلەسىنە ادال جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس.
– «ستاليندىك كوشپەلىلەر» اتتى كىتابىڭىز جارىق كورگەننەن كەيىن عالىمدار مەن تاريحشىلار قانداي پىكىر ءبىلدىردى؟
– ارىپتەستەرىمنىڭ جالپى پىكىرى وڭ بولدى. ارينە, كەز كەلگەن عىلىمي جۇمىس تالقىلانۋى جانە سىنالۋى مۇمكىن. شىندىعىندا, سىندارلى سىن – عىلىمي ەڭبەكتىڭ ەڭ جاقسى قابىلدانۋى, ويتكەنى ول وتكەندى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. سوندىقتان جۇمىسىم بويىنشا قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمنىڭ سىندارلى پىكىرلەرىن اسىعا كۇتەمىن.
– ورتالىق ازيا, ونىڭ ىشىندە قازاقستان تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرىڭىزدى بولاشاقتا جالعاستىرۋ جوسپارىڭىز بار ما؟
– ءيا. قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنداعى ارىپتەستەرىممەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا نيەتتىمىن. سونىمەن قاتار باتىس اۋديتورياسىنا ارنالعان قازاقستاننىڭ جالپى تاريحى تۋرالى كىتاپ جازۋدى جوسپارلاپ ءجۇرمىن. قازاق تاريحىنىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىسىنە ارنالعان مامانداندىرىلعان زەرتتەۋلەر بار, بىراق تولىق شولۋ جوق. بۇل مەنىڭ كەلەسى زەرتتەۋ جوبالارىمنىڭ ءبىرى دەپ ايتا الامىن.
اڭگىمەلەسكەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»