جونىندا بارىس جورتقان ارشاتى اۋىلى – التايدىڭ قيىر قۋىسىندا. ودان ءارى اۋىل جوق. ارايلاپ اتقان كۇننىڭ شاپاعى دا اۋەلى وسىناۋ ەلدى مەكەنگە تۇسەدى. دەمەك ۇلان-عايىر اتىراپتى الىپ جاتقان قازاقتىڭ جەرى ارشاتىدان باستالادى. تۇنەۋگۇنى تاۋتەكەنىڭ تۇياق تىقىرى قۇلاق تۇبىنەن ەستىلەتىن جۇماق مەكەنگە جولىمىز اياق استى ءتۇستى. ايتپەسە, قاقاعان قىستا نەمىز بار؟ تاۋ-تاستى, اسىرەسە جازدىڭ جايما شۋاعىندا ارالاۋعا ىنتىقپىز عوي. سارشا تامىزعا دەيىن توپىرلاپ جاتاتىن تۋريستەر دە مىناۋ ايازدا التايعا اياق باسپايدى. تابيعاتتىڭ قىس ءىشى اق كۇمىستەنىپ قۇلپىرىپ تۇراتىنىن بىلسە, كوك تايعاق, اق بورانعا قاراماس تا ەدى.
بەرەلگە بۇرىلماستان, قازانى وتتان تۇسپەيتىن, ايرانداي ۇيىعان ارشاتىعا تۋرا تارتتىق. كۇرە جولدان ون ءتورت-اق شاقىرىم قاشىقتاعى اۋىل. اسفالتى جوق دەمەسە, جولى ءتاپ-ءتاۋىر. جۇيىتكىپ كەلەمىز. قوس قاپتالىمىز قارمەن كومكەرىلگەن جاسىل شىرشا, جالت-جۇلت ەتكەن اپپاق قايىڭ. ساپارعا اياقاستى شىققانداعى تۇپكى ويىمىز, فوتوتۇزاققا توپىرلاتىپ بارىس ءتۇسىرىپ جۇرگەن كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرىمەن قاۋقىلداسىپ قايتۋ ەدى. توپىرلاتىپ دەپ وتىرعانىم, وتكەن اپتادا عانا بۇركىت شىڭىنىڭ سىلەمىندە قار قابىلانى قىلاڭ بەرسە, كۇنى كەشە ارشاتىنىڭ سارىبەتىندە تۇزاققا تاعى ءىلبىس ىلىنگەن. فوتوساندىقتىڭ ءتۇسىرۋى وڭاي دا, ونى تاۋ باسىنداعى تاعىلاردىڭ جىمىنا قۇرۋ – اۋرەنىڭ اۋرەسى. دەسە دە, تاۋتەكە جايلايتىن شاپشىما شىڭدارعا ورمانشىلار اپپاراتتارىن ارقالاپ اپارىپ, قۇرادى. ودان كەيىن ونى ۇنەمى تەكسەرىپ وتىرادى. جادى كارتاسىن ءار اشقان سايىن قارت التايدىڭ بۇككەن سىرىن اشقىسى كەلەدى.
بۇقتىرمانىڭ وڭ اڭعارىنا وتتىك تە, ارشاتى اۋىلىنىڭ ورتاڭعى كوشەسىنەن شىعا كەلدىك. ورتاڭعى دەيمىن, بۇل اۋىلدا جالعىز-اق كوشە. 62 ءتۇتىن قالعان. حالىق سانى – ءۇش جۇزگە جەتەر-جەتپەس. مەكتەبىندەگى بالا دا جىلدان-جىلعا ازايىپ, 41-گە ءتۇسىپتى. قيىر قۋىستا جاتقان سوڭ دا شىعار, بۇل جاق كاسىپكەرلىككە قولايسىزداۋ. جازدىڭ كۇنى عانا بيە بايلاپ, ناپاقا ايىراتىندار بار. اۋىلداعى تۇراقتى جۇمىس – مەكتەپ پەن ۇلتتىق پاركتە عانا. تۋريزم دەيتىندەي, ارشاتىعا ارا-تۇرا عانا دەمالۋشى كەلەدى. ەرتەگىدەگىدەي سۇلۋ كورىنىستى كورسە, بىلسە, بالكىم كوپتىڭ اڭسارى اۋار.
اعىنداتىپ كەلىپ, ورمانشىلىقتىڭ الدىنا توقتادىق. بارا جاتقاندىعىمىزدى كاتونقاراعاي ۇلتتىق پاركىنىڭ باسشىلىعىنا, جانۋارلاردى قورعاۋ جانە ءوندىرۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ەرىك قاسىموۆقا كۇنى بۇرىن ايتقانبىز. ماقساتىمىزدى دا ايقىنداعانبىز: اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسساق, بارىس باققان باتىرلاردىڭ اڭگىمەلەرىن ءتۇرتىپ الساق دەپ... جينالىستىڭ ۇستىنەن تۇستىك. 85 مىڭ 967 گەكتار القاپتى الىپ جاتقان ارشاتى ورمانشىلىعىن قىزعىشتاي قورىپ جۇرگەن ينسپەكتورلار باسشىلىق تاپسىرماسىن قۇپ الىپ, تارقاسىپ جاتىر ەكەن. ءبىز ورمانشى جومارت امانباەۆتىڭ باستاۋىمەن ءبىر ساعاتتىق جەردەگى فوتوتۇزاقتى باقىلاپ قايتۋعا بەكىندىك. سىرتتا ساۋىرى قىراۋلانعان اتتار دايىن تۇر ەدى. شۋ-شۋلەپ, كۇنشىعىستى ماڭدايعا الدىق. اۋىلدىڭ اناۋ باسىنا شىعا بەرە تورى دونەن تىزگىندەگەن اقساقالمەن جاپا-تارماعاي امانداسىپ جاتىرمىز. توپتاعى ينسپەكتورلاردىڭ ءبىرى وسى كىسى توتەسىنەن قىتايعا, قاناسقا بارىپ كەلگەن دەپ قالدى. بۇل كۇندە ىرگەدەگى ەلگە توتە جولدى بىلەتىندەر ىلەۋ دە بىرەۋ شىعار. قىزىلداردىڭ قىلىشى جالاڭداپ تۇرعان ۋاقىتتا عوي, اۋىل-اۋىل قوپارىلا تاۋ تاسالاپ, التاي اسقان.
– قاي جىلى بارىپ ەدىڭىز؟ – دەپ قياق مۇرتىن اق شالعان اقساقالمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا قاتارلاستىم.
– 2001 جىلى ۇلتتىق پارككە جۇمىسقا كىرسەم, 2010 جىلى بولۋى كەرەك, اتپەن باردىق قىتاي جاققا. زاستاۆانىڭ كومانديرىنە جول باستاپ بارعام. تاعى بەس-التى سارباز ىلەستى. انە, اناۋ ماڭدايداعى تاۋدى اينالا جول بار. سودان استىق. ول جولدى ەرتەدە اكەم كورسەتكەن, – دەدى دە, اسىعىستاۋ جەلە جونەلدى.
تاۋ بوكتەرىنە قۇرىلعان فوتواپپاراتقا قاراي سىڭار سوقپاق جاتىر. زەڭگىر كوككە قادالا وسكەن شىرشالارعا شالقالاي قاراپ قىزىقتاپ كەلەمىز. مەڭىرەۋ ورماننىڭ كەي-كەي تۇستارىنا كۇن ساۋلەسىن شاشىپ تۇر. ءيا, بۇل اۋىلدا دا قىستا كۇن قىسقا. جازدا عوي, ءتۇن اۋا تاڭ سىز بەرەدى. ءار-ءار جەردەن جورتا باسقان تۇلكى مەن قورقا قاشقان قوياننىڭ ىزدەرىن بايقادىق. ۇلتتىق پارك قۇرىلىپ, اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالىنعالى مۇنداي ىزدەر كوبەيگەن. اسىرەسە قورسىلداعان قاباننىڭ تۇقىمى كوبەيىپ بارادى.
– قاباننىڭ ءبىر پايداسى بولسا, مىڭ زيانى بار, – دەپ داۋىستادى ارتىنا قايىرىلا بەرگەن ورمانشى. – بۇلار تۇمسىعىمەن جەر قوپارىپ, شاشىلعان اعاش تۇقىمدارىنىڭ تامىرلانۋىنا سەپ بولادى. ورمان قورى مولايادى. بىراق قۇستاردىڭ جۇمىرتقاسىن, ەلىكتىڭ لاعىن قورەك قىلادى. سونىڭ كەسىرىنەن قۇستار ازايىپ بارا جاتىر ما دەيمىن. وزدەرى تەز كوبەيەدى. مىنا جىنىستىڭ ءىشى تولعان قابان, – دەدى جومارت امانباەۆ اتى بۇلاققا باس قويا بەرگەندە.
مولدىرەپ, تاۋ بۇلاعى اعىپ جاتىر. جانۋار بەتىنە قاتقان قابىرشىق مۇزدى تۇمسىعىمەن تۇرتە جارىپ, سۋ ءىشتى. تىزگىندى تارتا تەپسىنىپ ەدىك, اۋىزدىقتارىن قارش-قارش شايناپ, ەرىنشەكتەنە جىلجىدى.
– يت-قۇسىڭ دا مازا بەرمەي تۇر, – دەپ جالعادى اڭگىمەسىن ورمانشى امانباەۆ. – قاسقىر اتۋعا رۇقسات بەرىلگەنىمەن, ليميت كاتون جاققا جەتپەي قالىپتى. كۇندە ءبىر مالدى تارتىپ كەتىپ جاتىر.
– تارتىپ كەتسە, بۇل دا قاسقىردىڭ تۋعان جەرى, ءوزىنىڭ اۋماعى, – دەپ ءازىل ارالاستىرا سويلەدى جانۋارلاردى قورعاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەرىك قاسىموۆ.
ءازىل دە ەمەس. التايدىڭ اڭ-قۇسىن قورعاۋ تىكەلەي مىندەتتەرى. قاسقىر تۇگىلى قارساق اۋلاۋعا بولمايدى دەپ مەملەكەت بەكىتىپ بەردى مە, ولار قورعايدى. تاۋ ىشىندە اياڭداپ كەلە جاتىپ, اۋىلداعى اڭكوس اعايىننىڭ «ادام دا تابيعاتتىڭ ءبىر بولىگى. ادام دا جىرتقىش» دەگەن ءسوزى ەسكە ءتۇستى. ايتپاعى, جىرتقىش اڭدار ادامي فاكتورسىز رەتتەلمەيدى دەگەنى. سوندىقتان قاسقىر, قابان, ايۋ سەكىلدى ازۋلى اڭدى بەلگىلى مولشەردە اۋلاۋعا رۇقسات بەرۋ كەرەك شىعار. باعانا ورمانشىلاردىڭ كونتورىنان شىعىپ بارا جاتىپ, كۇزدەگى ساناققا كوز جۇگىرتىپ ەدىم, جيىرمادان استام ءتۇرلى اڭدى ەسەپكە الىپتى. قورالى, سارىبەت شاتقالدارىنان قار بارىسىنىڭ جەتەۋى بار كورىنەدى. ولاردىڭ نەگىزگى قورەگى – تاۋتەكە 700 باسقا تاياۋ. كۇدىر جۇزدەن اسادى. ەڭ كوبى ەلىك ەكەن: 311 باس ورمانشىلىق اۋماعىندا ءجۇر.
قاراعايلى, قايىڭدى ورماندى ارالاي كەلىپ, فوتوتۇزاق قۇرىلعان الاڭعا جەتىپ, ات بايلادىق. قۇرىلعىنىڭ قارسى الدىندا ءتۇز تۇياقتىلارىنا ارنالعان ناۋا قويىلعان. وعان ورمانشىلار جەم-ءشوبىن سالىپ, قايىڭ بۇرلەرىن بايلاعان. اندا-ساندا تۇز سەبەدى.
– وسىدان ەكى جىل بۇرىن ايۋ زەرتتەيتىن ماماندار كەلگەن. قورالى شاتقالىندا شاتىر تىگىپ, نەشە كۇن جاتتى. سونداعى تاڭعالعاندارى, ءبىر عانا ماڭنان بەس ايۋ كورىپتى. بىرەۋى قوس قونجىعىمەن جۇرسە, ەكەۋى ءسال ءور جاعىنان قورباڭداعان. ايۋدىڭ توپتاسىپ جۇرەتىنى وتە سيرەك كەزدەسەدى, – دەيدى جومارت امانباەۆ.
كوزگە تۇسە بەرمەيتىن بارىستى دا العاش فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىپ, التايدىڭ شىڭدارىندا مەكەندەيتىنىن دالەلدەگەن وسى ازاماتتار. ءاۋ باستا ينسپەكتورلار قار بارىسىن كادىمگى قول فوتواپپاراتىنا تارتقان. سۋرەت ساپاسىز بولعانىمەن, تابيعات جاناشىرلارى ءۇشىن بۇل ۇلكەن جاڭالىق ەدى. كونەنىڭ كوزىن كورگەندەردەن ەستىگەنىم, ەرتەدە ارشاتىنىڭ اڭشىلارى قاقپانعا تۇسكەن ءىلبىستى اتقا وڭگەرىپ, اۋىلعا دا الىپ كەلگەن. ودان بەرى قاي زامان؟ قازىر بارىس قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىندا, قورىقشىلاردىڭ قورعاۋىندا. اڭگىمە بارىستىڭ تاقىرىبىنا ويىسقاندا ءبارىمىز ارشاتى اۋماعىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن ينسپەكتور ماناربەك وماروۆتىڭ اڭگىمەسىنە ۇيىدىق.
– مەن بالامىن ول كەزدە. شاقاباي جايلاۋى. بىرەۋ قويعا بارىس شاپتى دەپ ايقاي سالدى. ورە تۇرەگەلدىك. قوي ورالباي جۇرتتىڭ باس جاعىنداعى الاڭدا جۇرگەن. بارىس بەتتىڭ ورتاسىمەن شاعىلعا قاراي كەتىپ قالدى. كوزدەن عايىپ بولعانشا قاراپ تۇردىق. ەكىنشى كورگەنىم, بەرتىن. اسكەردەن كەلگەن سوڭ اڭشىلارعا جول باستاپ بارىپ, جاقىننان كەزدەستىردىم. قارنى جەر سىزىپ جۇرە المايدى. تەكەگە تويىپ العان. تاعى بىردە تىك شاعىلدا تاۋتەكەنى كوتەرىپ اكەتىپ بارا جاتقانى كوزگە ءتۇستى. كەيىن جوعالىپ كەتتى. امبەسىندە اڭدىعان دا جوقپىز. 2014 جىلى عوي, فوتوتۇزاققا ءتۇسىرىپ, بارىستىڭ بارىن الەمگە ايگىلەدىك. وي قۋانعانىمىزدى-اي. ەكراننان سۋرەتىن كورىپ, بيلەپ ءجۇرمىز. بالەم بار عوي, مىناۋ سارىبەت دەگەن جەرگە كيە قونعان. تاۋەشكىلەر كوكتەمدە اۋىپ, كۇزدە قايتا كەلەدى. بارىس ىزىندە جۇرەدى. جۇمباق قۇبىلىس, – دەپ تاڭدانادى ماناربەك وماروۆ.
تاۋەشكىلەردىڭ سارىبەتتى مەكەندەيتىنى, كۇنگەي, كوكتەمى ەرتە شىعادى. ءار-ءار جەرى قورا سەكىلدى تاس قورشاۋ. ەشكىنىڭ تولدەۋىنە وتە قولايلى. ءاي, بىراق تابيعات قاتال. كوكتە قيقۋلاپ جۇرەتىن بۇركىت ەشكىلەردىڭ تولدەگەن ۋاقىتىن اڭدي ۇشىپ, قوزىقالارىن ىلە جونەلەدى ەكەن. بارىس بولسا, باعىپ ءجۇرىپ, قارتايعان تەكەگە عانا ءتىس باتىرادى.
ەتەككە تۇسكەندە فوتوتۇزاقتىڭ جادى كارتاسىن الا كەتكەن جومارت امانباەۆ, ۇيىنە جەتە سالا كومپيۋتەرگە سالىپ تەكسەرگەن. ءبىز دە قىزىقتاپ, ماڭايىنا ۇيىستىق. نار تاۋەكەلگە بەل بۋاتىن ويىنعا كىرىپ كەتكەندەي كۇيدە بولادى ەكەنسىڭ. كولبەڭ ەتىپ اڭ وتسە ەكەن دەپ تىلەيسىڭ. قىبىر ەتكەن تىرشىلىك بايقاماساڭ, قاپ دەپ, كەلەسى فايلدى اشاسىڭ. كەزەكتى بەينە. بۇتا-قاراعاندى جاپىرىپ, قابان شوشقا شىقتى. قورس-قورس ەتىپ, ناۋانىڭ ماڭايىن تىمىسكىلەدى. بىرەۋ ەمەس, بىرنەشەۋ. تاپ بۇلاي قاپتاسا, التايدا قۇستان قۇس قالمايتىن سياقتى. جەم-ءشوپ سالىنعان بۇل ماڭعا اندا-ساندا ەلىك تە تۇسەدى ەكەن.
ايرانداي ۇيىعان ارشاتى. ءبىز بىلگەندە, بۇل اۋىلدىڭ ادامدارى وتە ۇيىمشىل. تەنتەگىن تەزگە سالاتىن ۇلكەندەرى بار, ۇلكەندى سىيلاپ تۇراتىن جاستارى بار. جاستار دەيمىز, اۋىلدان جاستاردىڭ كەتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. كۇنى ەرتەڭ تاۋ-تاستى جاياۋ كەزىپ, اياقتان توزىپ جۇرگەن ورمانشىلاردىڭ ورنىن باساتىن مامان تابىلماي قالۋى ابدەن مۇمكىن. بارا-بارا جۇماق مەكەن جەتىم قالماسا يگى. تۋريزم دەپ الاشاپقىن بولىپ جۇرگەنىمىزبەن, ونى دامىتۋدىڭ جولى قايسى؟ ءبىر قۋانارلىعى, تۇكپىردەگى بۇل اۋىل اۋىزسۋعا دا, ينتەرنەتكە دە قول جەتكىزگەن. كەلەسى جىلى ون ءتورت شاقىرىمعا اسفالت توسەلۋى مۇمكىن. ارشاتىعا جەتە بەرىستە بۇعى شارۋاشىلىعىنىڭ دا قولعا الىنىپ جاتقانىن ەستىدىك. ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان ەلدىڭ ەڭسەسى ءاماندا بيىك بولسىن دەپ كەشكىسىن كەرى قايتقانبىز.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى,
ارشاتى اۋىلى