جاساندى ينتەللەكت: زاڭ جوباسىنىڭ ماڭىزى قانداي؟

جي-ءدىڭ مۇمكىندىگى كوپ بولعانىمەن, ودان قاۋىپ-قاتەر دە جوق ەمەس. جاساندى ينتەللەكت سالاسىنىڭ رەتتەلمەۋى  جەكە دەرەكتەردىڭ ۇرلانۋى, الاياقتىقتىڭ كوبەيۋى سەكىلدى كۇردەلى ماسەلەلەرگە الىپ كەلۋى مۇمكىن. وسى قاتەرلەردى سەيىلتۋگە, سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكتىنى دۇرىس باعىتتا دامىتۋ ماقساتىندا جي تۋرالى زاڭ جوباسى قاجەت. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «Ana tili» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا اتاپ ءوتتى.

دۇنيەجۇزىندە جاساندى ينتەللەكتىنى رەتتەۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىقتى. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن ەل جي-ءدىڭ قوعامعا تيگىزەر اسەرىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ونى دامىتۋ مەن رەتتەۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تابۋعا تىرىسىپ جاتىر. وسى باعىتتا ەلىمىز دە قالىس قالماي, جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭ ازىرلەۋدى قولعا الدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساندى ينتەللەكتىنى رەتتەۋ ماسەلەسىن ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋداعى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىراتىنىن ايتقان. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, جي-ءدى شەكتەپ قانا قويماي, ونىڭ دامۋ مۇمكىندىگىن كەڭىنەن پايدالانۋ قاجەت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ «Ana tili» گازە­تىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «نەيرو­جۇيە­لەردىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز بول­عانى­مەن, ودان تۋىندايتىن قاتەرلەر دە بار. مىسالى, الاياقتار فوتوبەي­نە­جازبالار جاساپ, ادامنىڭ داۋسىن كەلتىرۋ ءۇشىن دە سونى پايدالانادى. سوندىق­تان كوپتەگەن مەملەكەت جاساندى ينتەل­لەكت تەحنولوگيالارىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن زاڭمەن رەتتەۋگە كىرىستى. ءبىزدىڭ دەپۋ­تاتتارىمىز دا جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭ ازىرلەۋ كەرەك دەپ باستاما كوتەردى. وسى ماڭىزدى جۇمىسپەن تياناقتى تۇردە, مۇقيات اينالىسۋ قاجەت. جاساندى ينتەللەكتىنى جاۋاپكەرشىلىكپەن قولدانۋ قاعيدالارىن جاساپ, ونىڭ ەتيكالىق ماسەلەلەرىن جان-جاقتى ويلاستىرۋ كەرەك. بىراق وسى سالانى رەتتەگەندە جاساندى ينتەللەكتىنى شەكتەۋگە ەمەس, كەرىسىنشە, ونى دامىتۋ جاعىنا ءمان بەرىلۋگە ءتيىس. بۇل تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزۋ وراسان زور مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. ونى قالت جىبەرمەي, يگىلىككە جاراتۋ قاجەت», دەدى.

جاساندى ينتەللەكت سالاسىن رەتتەمەسە, ول قاۋىپتى دە بولۋى مۇمكىن. سون­دىقتان جي تۋرالى زاڭ قابىلداۋ وتە ما­ڭىزدى. بىرىنشىدەن, جي جەكە دەرەك­تەرمەن جۇمىس ىستەيدى. ەگەر دەرەكتەر دۇرىس قورعالماسا, ادامداردىڭ جەكە ءومىرى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تونەدى. ەكىنشىدەن, جي-ءدىڭ جۇمىسىندا قاتەلىكتەر بولۋى مۇمكىن. كەيبىر الگوريتمدەر ادىلەتسىز شەشىمدەر قابىلداپ, ادامدارعا زيا­نىن تيگىزۋى ىقتيمال. زاڭ ارقىلى الگو­ريتمدەردىڭ ادىلدىگى مەن اشىقتىعىن قام­تاماسىز ەتۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, زاڭ تەحنولوگيالاردى تەجەۋگە ەمەس, دامىتۋعا كومەكتەسۋگە ءتيىس. جي تەحنولوگيالارى كۇن سايىن دامىپ جاتىر, سون­دىقتان زاڭ يكەمدى بولىپ, جاڭا وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋى قاجەت.

الەم ەلدەرى – اقش, ەۋرو­وداق, قىتاي – جي سالا­سىن زاڭ­مەن رەتتەپ, ونىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ولار جي-ءدى دامىتىپ قانا قوي­ماي, ونى جاۋاپكەرشىلىكپەن پاي­دالانۋ جولدارىن دا زەرتتەپ جا­تىر. امەريكا جاساندى ين­تەل­لەكت سالاسىندا جاھاندىق كوش­باس­شىعا اينالدى. بۇل ەلدە جي-ءدى دا­مىتۋعا ءارى قولدانۋعا كوپ مۇم­كىندىك قاراستىرىلعان. اقش-تا جاساندى ين­تەللەكتىنى رەتتەۋ ناقتى سالالارعا با­عىتتالعان. اتاپ ايتساق, دەرەكتەردى قور­عاۋ, ەتيكالىق ستاندارت­تاردى ساق­تاۋ, الگوريتمدەردىڭ اشىق­تىعى تۋرالى زاڭدار قابىلدانعان. فە­دە­­رال­دىق دەڭگەيدە جي-ءدىڭ قاۋىپتى ىستەر­گە قول­دانىلۋىنا توسقاۋىل قويۋ­عا جاۋاپ­كەرشىلىك شارالارى قاراس­تى­رىلىپ, جەكە سەكتوردىڭ تەحنولوگيانى دامىتۋدى جالعاستىرۋىنا جاعداي جاسالىپ جاتىر. اقش زاڭناماسى جي-ءدى ين­نوۆاتسياعا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى رە­تىندە قاراستىرىپ, ونىڭ دامۋىن­داعى جەكە كومپانيالاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ­عا دەن قويىپ وتىر. ال ەۋرووداق 2021 جىلى «جاساندى ينتەللەكت اكتىسىن» ۇسىندى. وندا جي تەحنولوگيالارىن قولد­انۋ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنە قاراي توپ­تاستىرىلعان. قاۋىپسىز تەحنولوگيالار ەركىن قولدانىسقا ەنگىزىلسە, قاۋىپتى دەپ ەسەپتەلەتىن باعدارلامالارعا قاتاڭ شەكتەۋلەر قويىلادى. زاڭدا جي-ءدىڭ ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن بۇزباۋىن, دەرەكتەردىڭ قۇپيالىلىعىن ساقتاۋدى, الگوريتمدەردىڭ ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەلگەن. بۇل ءتاسىل جي تەحنولوگيالارىن رەتتەۋدە ادام قۇقىق­تا­رى مەن قاۋىپسىزدىگىنە باسىمدىق بەرە­دى. قىتاي بولسا, جاسان­دى ينتەللەكتى­نى دا­مىتۋدا مەم­لەكەتتىك با­قىلاۋدى كۇشەيتۋگە ءمان بەرەدى. بۇل ەلدە جي قول­دانۋ سالاسىن ناق­تى رەت­تەيتىن بىر­نەشە زاڭنامالىق اكت قابىلدانعان. قىتاي ۇكىمەتى جي-ءدى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نى­عايتۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ, ەكونوميكانى تسيفر­لاندىرۋ قۇرالى رەتىندە قاراستىرادى. سونىمەن قاتار قىتايدا الگوريتمدەردىڭ ادام قۇقىقتارىنا زيان كەلتىرمەۋى, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قاتاڭ تالاپتار ەنگىزىلگەن. جي-ءدىڭ مەملەكەتتىك جانە اسكەري سالادا قولدانىلۋى دا ەرەكشە نازارعا الىنعان.

شەتەل تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, جي-ءدى زاڭمەن رەتتەۋ كەزىندە ءار ەل وزىنە ءتان باسىمدىقتارعا سۇيەنەدى. اقش ين­نو­ۆاتسياعا مۇمكىندىك بەرەتىن يكەمدى زاڭ­داردى قولداسا, ەۋرووداق جي-ءدىڭ قاۋىپ­سىزدىگى مەن ادام قۇقىقتارىن قور­عاۋ­عا ەرەكشە نازار اۋدارادى. ال قىتاي تەحنولوگيانى ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋعا پايدالانادى.

ەلىمىزدە «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. تسيفر­لىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەرو­عارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى جاسلان ما­ديەۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى ۇزدىك الەم­دىك تاجىريبەلەرگە نەگىزدەلگەن. وندا جي تەحنولوگيالارىنىڭ ەتيكا­لىق قولدانىلۋى, مەملەكەتتىك رەتتەۋ, جي نىساندارىنىڭ جىكتەلۋى, ستاندارتتاۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى قاراستىرىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا زاڭ جوباسى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن كەلىسىلگەن. بۇل زاڭ جي-ءدى جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قولدانۋدى قامتاماسىز ەتىپ, ونىڭ الەۋەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان. زاڭ قابىلدانعان سوڭ, جي سالاسىنداعى ستارتاپتار مەن كومپانيالارعا قولايلى جاعداي جاسالىپ, وتاندىق تەحنولوگيا مۇمكىندىگى ارتادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل زاڭنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جي-ءدى شەكتەۋدىڭ ورنىنا ونى دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. زاڭعا 2025 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قول قويىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

«جاساندى ينتەللەكت ماسەلەلەرى بو­يىنشا زاڭ جوباسى ءبىر توپ دەپۋتاتتار­دىڭ باستاماسىمەن ازىرلەندى. ونىڭ باس­تى ماقساتى – وسى سالانى رەتتەۋ, قول­داۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن زاڭناما­لىق نەگىزدە­مە بەرۋ. بۇل سالانىڭ كۇن سايىن وزگەرۋىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭ جوباسىنداعى نورمالاردى جۇمساق ءارى يكەمدى بولىپ ازىرلەدىك. الەمنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرى جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋدى باستى باسىمدىقتار رەتىندە كورىپ, بارلىق كۇشىن ونى دامىتۋعا سالىپ وتىر. بىرنەشە اپتا بۇرىن ەۋروپالىق وداق تا وسى سالانى رەت­تەۋ ءۇشىن ارنايى زاڭ­دى قا­بىلدادى. باس­قا مەملەكەتتەر دە ءتيىستى جۇمىس جۇر­گىزۋدە. مەملە­كەت باس­شىسى جاسان­دى ينتەللەكتىنى دا­مى­تۋدى تىكەلەي ءوز با­قىلاۋىنا ال­عانى دا, بۇل ما­سەلەنىڭ ەلىمىزدىڭ با­سەكەگە قا­بى­لەت­ت­ىلىگى ءۇشىن قان­شا­لىقتى ما­ڭىز­­دى ەكەنىن كور­­­سەتەدى. جا­سان­دى ينتەللەكت الەمدى وز­گەرتەدى», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعام­بەتوۆ.