2024 جىلدىڭ سوڭىندا تەڭگە باعامى ءبىر دوللارعا شاققاندا 500 تەڭگەدەن اسىپ, قوعامدىق رەزونانس تۋدىردى. بۇل ءۇردىس بيىل دا جالعاسا ءتۇستى. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق بانك قاتاڭ شارالار ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولدى. ەڭ الدىمەن ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى ارقىلى جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالار بويىنشا قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋ باعامىنىڭ شەگىن بەلگىلەدى. ول ەندى اقش دوللارى ءۇشىن – 7 تەڭگە, ەۋرو ءۇشىن – 10 تەڭگە.
قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ مۇنداي شەشىم تەڭگەنى قۇنسىزدانۋدان قورعاپ, الىپساتارلاردىڭ تابەتىن تەجەۋى مۇمكىن دەيدى.
«بىراق مەرزىمىن ۇزارتىپ الساق, نارىقتا ەكى بۋحگالتەريا قۇرۋعا جول اشىپ الامىز. مىسالى, وزبەكستان ونداعان جىل وسى جۇيەگە باسىمدىق بەردى, الايدا قازىر باس تارتتى. سەبەبى دوللاردىڭ قارا نارىقتاعى باعاسى ەلدەگى باس بانكتىڭ باقىلاۋىنان شىعىپ كەتتى. رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ قۇبىلۋى تەڭگەگە قىسىم جاساپ جاتىر. ۇلتتىق بانكتىڭ شەكتەۋ شاراسىن كورشى ەلدەگى جاعداي تۇزەلگەنشە قولدانىستا بولاتىن ۋاقىتشا شەشىم دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. سەبەبى ۆاليۋتا نارىعىندا جاعداي وتە كۇردەلى. قازىرگى باعام جاقسى بولجام ايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەي تۇر. بۇل – ازىرگە شىداۋعا بولاتىن, بىراق كەيىن داعدارىسقا سەبەپ بولاتىن جاعداي. ءبىرىنشى كەزەكتە وسىنداي شارالاردى ۇزاق ۋاقىت پايدالانعان ەلدەردەگى كولەڭكەلى, قارا نارىقتىڭ تاۋەكەلىن قاپەرگە الۋىمىز قاجەت. ۇلتتىق بانك وسى قاۋلىسى ارقىلى قاجەت كەزدە شۇعىل شەشىم قابىلداي الاتىنىن بايقاتتى», دەيدى ساراپشى.
قاڭتاردىڭ العاشقى اپتاسىندا دوللار 528,71 تەڭگەدەن ساۋدالانعان ەدى. قازىر ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە شەتەلدىك ۆاليۋتا 529,5–530 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. ۆاليۋتا نارىعىنداعى ساۋدا كولەمى دە جىل باسىنان بەرى ەڭ ۇلكەن ناتيجە كورسەتتى. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆانىڭ پىكىرىنشە, قازىر تەڭگەگە اسەر ەتىپ وتىرعان ەكى فاكتور بار. ءبىرى – دوللاردىڭ كۇشەيۋى, ءبىرى – رۋبل ديناميكاسى.
«رەسەي ءرۋبلىنىڭ ديناميكاسى باعدار بولماۋعا ءتيىس جانە ول نارىقتىڭ شامادان تىس رەاكتسياسىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ال بۇل جەرگىلىكتى نارىقتا باعامنىڭ قالىپتاسۋىن بۇرمالاپ, ارتىق قۇبىلمالىلىققا اكەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىز نارىعى ءارتۇرلى جاعدايدا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان وسى جاعدايلاردا ءرۋبلدىڭ دوللارعا قاتىستى كۇرت اۋىتقۋى تەڭگە/دوللار ايىرباستاۋ باعامىندا كورىنبەۋى كەرەك. ويتكەنى ول ىرگەلى ەكونوميكالىق شىندىققا سايكەس كەلمەيدى», دەيدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعدايدى تۇراقتى نەگىزدە قاداعالاپ وتىراتىنى جىلدىڭ العاشقى ايىنان-اق بەلگىلى بولىپ قالدى. «ىرگەلى فاكتورلارعا نەگىزدەلمەگەن تەڭگەگە نەگىزسىز قىسىم كۇشەيگەن جاعدايدا ۇلتتىق بانك التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى ەسەبىنەن نارىقتا ۆاليۋتانى قوسىمشا ۇسىنۋدى قامتاماسىز ەتۋگە دايىن», دەپ مالىمدەگەن ەدى ءاليا مولدابەكوۆا. بۇل جەردە, ارينە, ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيانى مەڭزەپ وتىر. تاۋەلسىز ساراپشى ايدار الىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەڭگەنى قولداۋ ساياساتى ەكونوميكالىق پاكەتسىز جۇرگىزىلسە, ونى قارجىلاندىرۋعا جەتكىلىكتى قاراجات جوق بولىپ شىقسا, تەڭگەنى ودان ءارى السىرەتىپ, ينفلياتسيانى ۋشىقتىرۋى مۇمكىن. تاراتىپ ايتقاندا, تەڭگەنى قولداۋعا جۇمسالعان دوللار وتقا جاعىپ جىبەرگەن قاعازبەن بىردەي.
«اقشانى اينالىمنان الىپ-سالۋ – بيزنەستىڭ ءبىر ءتۇرى. بۇل ارقىلى ەلدە ەكونوميكانى قۇرعاتىپ جىبەرۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. سىرت قاراعاندا ءبارى دۇرىس. بىراق ەشقايسىسى دامۋعا اسەر ەتپەيدى. مەنىڭشە, باستى نازار ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيىنە ەمەس, ەكونوميكانىڭ قوزعالىسىنا اۋدارىلۋى كەرەك. ءبىزدىڭ جاعدايدا ۇزاق مەرزىمدە ينتەرۆەنتسيا قولدانۋدىڭ شىعىنى كوپ جانە اسەرى دە سونشالىق ۇزاق بولمايدى», دەيدى.
قارجىگەر اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, اقشا-كرەديت ساياساتىنا دەگەن سەنىم نىعايىپ, تەڭگەنىڭ قۇبىلۋى تومەندەۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسات بارىنشا اشىق بولۋعا ءتيىس.
«حالىق سول كەزدە ۆاليۋتا نارىعىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن, تەڭگە باعامىنىڭ قايدان كەلەتىنىن, قالاي ساۋدالاناتىنىن تۇسىنەدى. بىزدە تەڭگەنى قولداۋ ساياساتىنىڭ كوپكە تۇسىنىكسىز تۇسى كوپ. ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قوردى كونۆەرتاتسيالاۋ ارقىلى كۋرستى قولدان رەتتەپ وتىر. بىراق ۇلتتىق بانك ينتەرۆەنتسياسىنىڭ قاي كەزدە جاعىمدى, قاي كەزدە جاعىمسىز اسەر ەتكەنى – ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت ءۇشىن زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ. قارجىلىق ساياساتىمىز بەن تەڭگەمىزدىڭ وزگە ۆاليۋتالارمەن قارىم-قاتىناسى ەڭ كۇردەلى جانە جۇيەلەنبەگەن. «ينتەرۆەنتسيالىق ساياسات» ءوز-ءوزىن اقتادى ما؟» دەگەن ساۋالعا نارىق جاۋاپ بەرۋگە دايىن ەمەس. سەبەبى تەڭگەگە تىرەك بولاتىن فاكتور ازىرگە ينتەرۆەنتسيامەن شەكتەلىپ تۇر», دەيدى ول.
ساراپشى مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ دوللار باعامىن شەكتەۋ تۋرالى دۇرىس شەشىم قابىلداپ وتىر.
«مۇناي باعاسى قۇلدىراعان كەزدە ەلدىڭ تولەم بالانسى بىردەن ناشارلاپ, تەڭگەنىڭ السىرەپ قالاتىنى – قالىپتى جاعداي. مۇناي باعاسى قۇبىلمالى بولىپ تۇرعان كەزدە تەڭگە باعامىنىڭ بەكىتىلۋى ۇلتتىق بانكتى ەلدىڭ ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىن «ورتەۋگە» ماجبۇرلەيدى. ءبىز مۇنى 2014–2015 جىلدارى كوردىك, ول كەزدە ۇلتتىق بانك باعامدى بەلگىلەۋ ءۇشىن 30 ملرد دوللار شىعىندادى. قاتاڭ كونترتسيكلدىك بيۋدجەتتىك ەرەجەلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن مۇناي باعاسى مەن بيۋدجەت ساياساتىنا بايلانىستى تەڭگەنىڭ قۇبىلمالىلىعى ەداۋىر ازايادى. مەنىڭشە, دامىعان قور جانە ۆاليۋتا نارىعى قالىپتاسپاعان كەزەڭدە تەڭگە باعامىن كۇشەيتۋ ءۇشىن «باسقارىلاتىن قۇبىلمالى باعام» مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەت», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى مۇرات تەمىرحانوۆ.
الماتى