احماد يبن فادلان ءال-باعدادي – ح عاسىردا ءومىر سۇرگەن اراب ويشىلى ءارى جيھانكەزى. ونىڭ «تۇرىك, حازار, ورىس, بۇلعار ەلدەرىن سيپاتتايتىن يبن فادلان جازباسى» دەگەن ايگىلى شىعارماسى بار. بۇل ەڭبەكتە ابباسيدتەر حاليفاتىنىڭ بۇلعارياعا ەلشىلىك جىبەرۋى, ونى باستاپ بارعان يبن فادلاننىڭ ورتا ازيا مەن قازىرگى رەسەي جەرىندەگى حالىقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جونىندە جيناعان قۇندى دەرەكتەرى كەلتىرىلگەن. تاريحي قۇجات تۇرعىسىنان وتە شىنايى ءارى ماڭىزدى دەرەككوز بولعاندىقتان, قانشاما عاسىر وتسە دە تاريحشىلار ءالى كۇنگە شەيىن يبن فادلان ەڭبەگىنە سۇيەنەدى. اراب جيھانكەزى ۆيكينگتەردىڭ ءومىر سالتى تۋرالى دا كەرەمەت جازبالار قالدىرعان.
اراب ەلشىلىگىنىڭ ساپارى ساياسي جاعدايعا بايلانىستى بولدى. باستى سەبەپ, بۇلعار حانى المىش يالتۋار ۇلى جاڭادان يسلام ءدىنىن قابىلداپ, كورشى حازار ەلىنىڭ شابۋىلىنان قورعانۋ ءۇشىن اراب حاليفاتىمەن وداق قۇرىپ, ولاردان كومەك سۇرايدى. بۇلعار حانىنىڭ ءوتىنىش-تالابىنا وراي ابباسيدتەر ءحاليفى ءال-مۋقتادار ارنايى ەلشىلىك جىبەرەدى. سونىمەن قوسا قازىنادان مول اقشا بولگىزەدى. بۇل قاراجات بۇلعاريادا ۇلكەن مەشىت پەن حازارلاردىڭ شابۋىلىن تويتاراتىن قامال سالۋعا ارنالعان ەدى. ەلشىلىكتىڭ قۇرامىندا ءدىندى ۇيرەتۋشى فاكيح عالىمدار دا بولدى. ولار بۇلعار حالقىنىڭ ءدىني ساۋاتىن اشۋ ءۇشىن باردى. بىراق يبن فادلان وسى ساپاردى پايدالانىپ, وزىنە جۇكتەلگەن تىكەلەي مىندەتتەن بولەك, جول-جونەكەي كەزدەسكەن حالىقتاردىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارىن, ولار ءومىر سۇرگەن ايماقتاردىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارىن سۋرەتتەپ جازعان.
921 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا ابباسيدتەر حاليفاتىنىڭ استاناسى باعدات قالاسىنان اتتانعان ەلشىلەر پارسى, تۇرىك ەلدەرىنەن ءوتىپ بۇلعارياعا جەتەدى. ودان قايتاردا ورىس جەرى مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىن ارالايدى. شىعارمانىڭ كىرىسپەسىندە يبن فادلان بىلاي دەيدى: «بۇلعار حانى المىش يبن يالتۋار مۇمىندەر ءامىرشىسى ءال-مۋقتادارعا حات جىبەرىپتى. وندا ءدىندى تۇسىندىرەتىن, شاريعاتتى ۇيرەتەتىن كىسىلەر جىبەرۋدى, ۇلكەن مەشىت سوعىپ بەرۋدى, ەلدى يسلامعا شاقىرۋ ءۇشىن مىنبەر تۇرعىزىپ بەرۋدى, وزىنە قارسى پاتشالاردان قورعانۋ ءۇشىن مىقتى قامال سالۋىن سۇراپتى. ونىڭ ءوتىنىشى ورىندالىپ, سىي-سياپاتتى وعان تارتۋ ەتۋگە مەن تاعايىندالدىم. جانە فاكيحتەر مەن مۇعالىمدەردى باستاپ بارۋعا مەن تاڭدالدىم».
جيھانكەز ءجۇرىپ وتكەن ايماقتاردىڭ جەر-سۋ اتتارىن كونە اتاۋلارىمەن اتايدى. ماسەلەن, ناحراۋان, حامادان, حورەزم, جورجانيا, ياعني قازىرگى ۇرگەنىش, تاعى سول سەكىلدى. سونىڭ ىشىندە بۇحاراعا تابان تىرەگەندە ول اۋماقتىڭ قولداناتىن اقشالارىن ادەمىلەپ سيپاتتاپ بەرەدى.
«بۇحارادا الۋان ءتۇرلى ديرحامدار كوردىم. عيتريفيا دەپ اتالاتىنى بار ەكەن. تازا مىس نەمەسە سارى مىستان سوعىلعان. بىراق قۇنى جوق. ءجۇزى ءبىر كۇمىس ديرحامعا تەڭ. ۇيلەردى ساتىپ الۋعا وسى اقشا جۇمسالادى. سونداي-اق ولاردا تاعى ديرحام ءتۇرى بار. ونىڭ قىرىق داناسى ءبىر بادانيققا (ەسكى مونەتا) تەڭ. سامارقانديا دەيتىن ديرحامدى دا كەزىكتىردىم. التى سامارقانديا قۇنى ءبىر بادانيكتى قۇرايدى».
پارسى ەلدەرىن ارتقا تاستاعان جيھانكەز باستاعان ەلشىلىك تۇرىكتەردىڭ جەرىنە قادام باسادى. يبن فادلان ءوز ەڭبەگىندە تۇرىكتەر تۋرالى ارنايى تاراۋ ارناپ, ولاردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى مەن سالت-داستۇرلەرى جايىندا كوپتەگەن قىزىقتى دەرەكتەر كەلتىرەدى. مىناۋ سونىڭ ءبىرى.
«وعىز دەگەن اتپەن بەلگىلى تۇرىكتەردىڭ ءبىر تايپاسىنا كەز بولدىق. ولار كوشپەلىلەر ەكەن. ۇيلەرى جۇننەن جاسالعان. ءبىر ورىندا تۇراقتامايدى. ءار جەردە كوشىپ-قونىپ جۇرەدى. مۇنداي اۋىر تۇرمىستان وزدەرىنىڭ ءابىرجىپ جۇرەتىنىن بايقادىم. سونىمەن بىرگە اللاعا سىيىناتىن بىردە-ءبىر ءدىن ۇستانبايدى. ەشنارسەگە قۇلشىلىق قىلمايدى. بىراق ۇلكەندەرىن يەم دەپ اتايدى. قانداي ماسەلە بولسىن ءبىرىنشى سولارمەن اقىلداسىپ الادى. ۋا ءىستىڭ يەسى, مەن ءبىر امال قىلايىن دەپ جاتىر ەدىم دەيدى. دەي تۇرعانمەن ءبىر ورتاق ىسكە كەلىسىپ, سونى اتقارۋعا ءبارى اقىلداسسا, اراسىنان وڭباعان بىرەۋى شىعىپ دەم اراسىندا ب ۇلىك شىعارا كەتەدى».
ارينە يبن فادلان تۇرىكتەردىڭ مىنەز-قۇلقىن يسلام مادەنيەتىمەن سالىستىرا وتىرىپ, ولاردىڭ كوپ ارەكەتىنەن قاراما-قايشىلىقتى, دورەكىلىكتى بايقاعانىمەن ەڭبەگىنىڭ كوپ جەرىندە تۇرىك حالقىن ماقتاپ وتەدى. اسىرەسە تۇرىكتەردىڭ ادالدىعىن ءسوز قىلادى. ەگەر مۇسىلمان ەلىنىڭ ءبىر جولاۋشىسى تۇرىكتەرگە كەزىكسە سىي-قۇرمەتكە بولەنەتىن بولعان. كوبىنەسە تۇرىكتەر مۇسىلمان ساۋداگەرلەردى قورعاۋىنا الىپ وتىرعان. ەگەر قاپەلىمدە ساۋداگەر قايتىس بولسا, ونىڭ دۇنيە-مۇلكىنە تيىسپەيدى, كەرۋەندى مۇسىلمەن ەلىنە دەيىن باستاپ, مارقۇم ساۋداگەردىڭ دوسىنا نەمەسە تۋىسىنا تابىستاپ كەتەدى. مىنە, وسىلايشا, يبن فادلان تۇرىكتەردىڭ ادال قاسيەتىن ەرەكشە تولعانىسپەن باياندايدى. سونىمەن بىرگە ءوز جازباسىندا اراب جيھانكەزى تاعى ءبىر تۇرىك تايپالارى پەچەنەگتەر مەن باشقۇرتتار جايىندا دا ءبىراز قىزىقتى جايتتاردى تولعايدى.
ءبىر جىلداي ۋاقىتتى العان ۇزاق ساپار جازباسىندا يبن فادلان دىتتەگەن جەرىنە جەتكەندەرى, ماقساتتارىنىڭ ورىندالعانى تۋرالى ايتادى.
«بۇلعار جەرىنە جەتۋگە ءبىر كۇن, ءبىر ءتۇن قالعاندا حان قول استىنداعى ءتورت باسشىسى مەن باۋىرلارىن, ۇلدارىن ءبىزدى كۇتىپ الۋعا جىبەردى. ءسويتىپ, ولار ءبىزدى جاقسى قارسى الدى. وزدەرىمەن بىرگە نان مەن ەت الا كەلىپتى. ءبارىمىز بىرگە حان ورداسىنا بەتتەدىك. شامامەن ەكى فارساح (ون شاقىرىمنان استام) جەر جۇرگەنىمىزدە حاننىڭ ءوزى ءبىزدى قارسى الماق بوپ الدىمىزدان شىقتى. كەلە جاتقانىمىزدى كورگەندە اتىنان ءتۇسىپ, ماڭدايىمەن اللاعا ساجدە جاسادى. قالتاسىندا ديرحامدار بار ەكەن. سودان بىزگە شاشۋ شاشتى. كەيىن شاتىر تىگىپ, ءبىز سوندا قوندىق» دەيدى جيھانكەز.
وكىنىشكە قاراي, ابباسيدتەر حاليفاتى جىبەرگەن ەلشىلىك بۇلعار ەلىنىڭ استاناسىنا جەتكەنىمەن ساياسي تۇرعىدا كوزدەلگەن ماقساتتار سول كۇيى ورىندالماي قالادى. وعان سول داۋىردە ورىن العان بىرنەشە سەبەپتەر كەدەرگى كەلتىرىپتى.
جالپى, يبن فادلاننىڭ قايدا, قاشان تۋعانى, قايتىس بولعان جىلدارى بەلگىسىز. ارابشا اعىلا سويلەپ, شەشەندىك ونەردىڭ ءسولىن تامىزا جازسا دا كەيبىر دەرەكتەردە ول اراب ەمەس, پارسى دەلىنەدى. بىراق بۇل بولجامداردىڭ ەشقايسىسىندا ناقتى دالەل جوق. سونىمەن بىرگە جيھانكەزدىڭ ۇلى ساپارى كۇنى كەشەگە دەيىن جالپاق جۇرتقا بەلگىسىز بولىپ كەلدى. كەيىنگى اراب گەوگرافتارىنىڭ ەڭبەگىندە تام-تۇمداپ قانا ايتىلىپ قالاتىن. بۇل وقيعانى ايگىلى ەتۋگە 1924 جىلى جيھانكەزدىڭ تۇپنۇسقا ەڭبەگىنىڭ يراننىڭ مەشحەد قالاسىنان تابىلۋى سەبەپشى بولدى.
شىمكەنت