«كالمار ويىنى» مەن نورۆەگ جوباسى: كىمنەن ۇلگى الامىز؟

تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا اعىنىنىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان, شەتەلدىك بيزنەس­­مەن­­­دەر­دىڭ بىزگە قىزىعۋشىلىعى بۇرىن­عىسىنشا جوعارى دەڭ­گەيدە. ساراپشى يۋري ماسانوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, كوزگە بايقال­ماي­تىن كوپ يگىلىك ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

يۋري ماسانوۆ

«شەتەلدىك كومپانيالارعا بيزنەستى تىركەۋ جانە جۇرگىزۋ ءۇشىن ءتۇرلى جەڭىلدىك پەن جاعداي جا­سال­­عان. ارنايى ەركىن ەكو­نو­ميكالىق ايماق­تار قۇرىلدى. ۇكىمەت ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋا­­شى­لىعى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى جانە ونەركاسىپ سياقتى سالالاردا شەتەلدىك ين­ۆەس­تورلارمەن بەلسەندى ىنتى­ماقتاستىق جاسايدى. سىرت كوز­گە مۇنداي وزگەرىستەر بىردەن باي­قال­ماۋى مۇمكىن, بىراق جالپى ەكونوميكالىق وسىمگە اسەر ەتەدى. شەتەلدىك ينۆەستورلار بىرتىندەپ مۇناي-گاز سالاسىنان ىعىسا باس­تادى. تابيعي رەسۋرستار باعا­سى­نىڭ تۇراقسىزدىعى ينۆەس­تورلاردى ساياساتىن وزگەرتۋگە ءماج­بۇر ەتتى. كومىرقىشقىل گازى شى­عارىلىمىن ازايتۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوز­دەرىنە كوشۋگە باسىم­دىق بەرۋ شيكىزات سەكتورىنا ينۆەستيتسيا­نى ازايتۋعا سەبەپشى بولىپ وتىر. بۇل باعىتتا ءالى دە وزگە­­رىس­تەر مەن رەفورمالار كەرەك», دەيدى ساراپشى.

باتىرحان قۇرمانسەيىت

ديپلومات, جاپونتانۋشى باتىرحان قۇرمان­سەيىتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا الدىڭعى قاتاردا.

«دەي تۇرعانمەن, دامىعان ەلدەردىڭ نارى­عىمەن دە, ينۆەس­تيتسيالىق ساياساتىمەن دە سا­لىستىرۋ ءالى ەرتە. مىسالى, جا­پونيادا ينۆەس­تي­تسيالىق قاجەتتىلىك ىشكى رەسۋرستار كومە­گىمەن تولىقتىرىلادى. ول ەلدىڭ بۇل سالا­داعى پروبلەماسى ەلدىك دەڭگەيدەن شىعىپ, عالامدىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. بىزدە ۇكى­مەت تاراپىنان جاسالۋى ءتيىس ارەكەتتەردىڭ ءبارى جاسالىپ جاتىر. ينۆەستيتسيالىق جەتىستىك – ۇكىمەتتىڭ ۇزاق جىل جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. ەندىگى ارەكەتتى كاسىپكەرلەر جال­عاستىرۋى كەرەك. ۇكىمەتتىڭ بيىك مىنبەرلەر ارقىلى ينۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى مالىمدەمەسى كەيدە تۇسىنىكسىز بولىپ كورىنەدى. ءبىز ەلدى جارنامالاۋ كەزەڭىنەن الدەقاشان ءوتىپ كەتتىك. الەمدىك دەڭگەيدەگى اگەنتتىكتەر قازاقتىڭ قاي سەگمەنتى تارتىمدى ەكەنىن, قازاقستاندا قارجى كوپ ەكەنىن, «Forbes» تىزىمىنە ىلىنگەن كاسىپ­كەر­لەر وزگە ەلگە ينۆەستيتسيا سالىپ جۇرگەنىن ءبىز ايتپاي-اق بىلەدى. «نارىق سونشالىقتى تار­تىمدى بولسا, كاسىپكەرلەرىڭىز نەگە قارجى سالمايدى» دەپ ولار بىزدەن سۇرايدى», دەيدى ب.قۇرمانسەيىت.

ونىڭ سوزىنشە, ەلدىڭ ينۆەستي­تسيالىق تارتىم­دىلىعى كاسىپ­كەر­لەردىڭ ىشكى نارىققا دەگەن كوز­قاراسىنان انىقتالادى.

«قازىر الەمدىك ينۆەس­تي­­تسيا­لىق ساياساتتا ۇلكەن وزگەرىستەر بو­لىپ جاتىر. كاسىپكەرلەرىمىز زاۋىت اشىپ, ونىڭ اكتسياسىن قور بيرجاسىنا شىعارسىن نەمەسە الەمدىك دەڭگەيدەگى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ اكتسيا­­سىن ساتىپ الىپ, ولاردىڭ قازاق نارىعىنا بەت بۇرۋىنا ىق­پال ەتسىن. ءبىز وسىنداي تەتىك­تەر ارقىلى عانا الەمدىك ينۆەس­تي­­­تسيالىق ساياساتتىڭ با­عى­تى­مەن ينتەگراتسيالانا الا­مىز. قازىر قازاق نارىعىندا شيكىزات سەگمەنتىنەن وزگە يگەرىل­مەگەن نۇكتەلەر وتە كوپ. كاسىپ­كەرلەر وسى باعىتتى يگەرىپ, ونىڭ تيىم­­­­­دىلىگىن دالەلدەسە عانا ين­ۆەس­­تورلار ەلگە كەلەدى», دەيدى ب.قۇرمانسەيىت.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق تەك شيكىزات, ەنەرگەتيكا, IT سەكتورىندا عانا ەمەس, ويىن-ساۋىق سالاسىندا دا اكتيۆتەردى گەنەراتسيالايدى. ءبىر جىل بۇرىن «Netflix» كومپانياسى الداعى ءتورت جىلدا وڭتۇستىك كورەيا كينو­يندۋسترياسىنا 2,5 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەتتى ەكەنىن جاريالادى. جاھاندىق حيتكە اينالعان «كالمار ويى­نى» سەريالىن 130 ملن-نان استام ادام كورگەننەن كەيىن ين­ۆەستورلار كورەيالىق كونتەنت وندىرۋشىلەردىڭ اكتسيا­لا­رىنداعى الەۋەتتى كوردى. مەم­لە­كەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ ايتۋىن­شا, كينونى ينۆەس­تي­تسيا­لاۋ تاۋەكەلدەردى ارتاراپ­تان­دى­رۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى.

دوسحان جولجاقسىنوۆ

«كينويندۋستريا ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمسىز دەگەن كوز­قا­راستان ارىلۋ كەرەك. ءبىز ءۇشىن بۇل سالا مەملەكەتتىڭ اقشاسىنا الا­قان جايىپ وتىرعان سەگمەنت بولسا, دامىعان ەلدەر ءۇشىن – بيزنەس, الەمگە ءوزىڭدى تانىتۋعا اپاراتىن كوپىر. كينويندۋستريانى دامىتۋ الەمدىك ارەناداعى مادەني بەدەلىمىزدى ارتتىرىپ قانا قوي­ماي, ارالاس سالالاردىڭ دا ءوسۋىن ىنتالاندىرادى. مەملەكەت نا­رىق­تىڭ بۇل سەگمەنتىنە 51ح49 پايىزدىق بولماشى باسىم ۇلەس­پەن كىرىپ, نارىقتاعى ءوز ورنىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. بۇل فورمۋلا نارىقتىڭ وسى سەگ­مەن­تىنىڭ «قانىن قىزدىرادى», اۋديتو­ريانىڭ وزىنە قاجەت با­عىت­تى نارىق جولىمەن تاڭ­داۋى­­نا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى د.جولجاقسىنوۆ.

مىسالى, نورۆەگيانىڭ كينو­ون­دىرىستى قولداۋعا باعىت­تال­عان ارنايى باعدار­لاماسى – «Norwegian Film Production Incentive» – قازىر حالىقارالىق كينوپروديۋسەرلەر ءۇشىن تارتىمدى قۇرالعا اينالعان. باع­دار­لاما نورۆەگيادا تۇسى­­­رىلگەن فيلمدەر مەن سەريالداردىڭ وندىرىس­تىك شىعىنىنىڭ 25%-ىن قايتارىپ بەرەدى. جوبا تيىم­دى­لىگىن دالەلدەگەن. بىرىن­شى­دەن, ەلدىڭ تاڭعاجايىپ تابيعاتى – تاۋلارى, فوردتارى مەن سول­تۇستىك شۇعىلاسى كارتينادا كو­رى­نىس تاۋىپ, نورۆەگيانى ەرەكشە تۋريستىك باعىت رەتىندە تانىتىپ جاتىر. مىسالى, «No Time to Die» (دجەيمس بوند) جانە «Mission: Impossible – Fallout» فيلمدەرى وسى ەلدە تۇسىرىلگەن. ناتي­­جەسىندە, نورۆەگياعا تۋريس­تەر اعىنى ارتىپ, جەرگىلىكتى ەكونوميكاعا ەلەۋلى پايدا ءتۇستى. ەكىنشىدەن, باعدارلاما جەرگى­لىكتى مامانداردى جۇمىسقا تارتىپ, كينووندىرىستىڭ ينفرا­قۇرىلىمىن دامىتادى. جەرگى­لىكتى كومپانيالار تەحنيكامەن, قىزمەت كورسەتۋمەن اينالىسادى, بۇل ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنا دا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرەدى.

ينۆەستيتسيالاردىڭ پايدا­لى­لىعىن مۋل­­تيپ­ليكاتيۆتىك اسەرى بويىنشا باعالاۋ قاجەت دەگەن پىكىردى ەكونوميست مارات ابدۋراحمانوۆ تا قولدايدى.

«دامىعان ءبىر سالانىڭ بىرنە­شە باعىتتى قاتار دامىتۋى – نارىق زاڭى. مىسالى, كينوين­دۋس­تريا دامىسا جەڭىل ونەر­كاسىپتىڭ تىنىسى اشىلادى. وكى­نىشكە قاراي, شيكىزاتتىق ەمەس سەگمەنتكە قۇيىلعان قارجى شي­­­كى­زات سەگمەنتىنە سالىنعان سا­لىم­داردان بىرنەشە ەسە تومەن», دەيدى ساراپشى.

الماتى