قۇرىشتان قۇيىلعان

بۇرىننان بىلەتىن, تالاي سۋرەتتەمە, وچەرك جاز­عان اعامىز اۋەلدە توسىرقادى. ارادا ءبىر­تالاي ۋاقىت ءوتىپ كەتكەن­نەن بولار دەپ ويلادىم. ءىشىن كوپ اشا قويمادى. جىعا تاني الماي جاتقانى تاعى بار. باسقاداي دا ءجونى بار ەكەنى سويلەسە كەلە ايقىندالا بەردى. – باۋىرىم, مەن تۋرالى كوپ جا­زىلدى. تەلەراديو حابارلار جاسالدى. پوەما دا جازدى ەركەش يبراھيم اقىن. وسى سەن شويىن مەن بولاتتى ايىرا الاسىڭ با؟ – دەپ توتەسىنەن سۇراق قويدى اعامىز. قالام ۇستاپ, كامەرا سۇيرەپ جۇرگەن كەيبىر ارىپتەستەرىمنىڭ ماسەلەنى جەتىك بىلمەي تۇرىپ-اق كوسىلتە جازىپ, كوسەمسىپ سويلەيتىنى ويعا ورالىپ, سولار ءۇشىن وسى جولى ۇيالدىم.

تالاي رەت “شويىندى بال­قىتتى, بولاتتى قورىتىپ جاتىر” دەپ جازعانداردى, سويلەگەندەردى ەستىگەنبىز, وقى­عان­بىز. امالسىزدان ايگىلى مەتال­لۋرگ اعامىزعا ماگنيت­كا كوپەر تسەحىنداعى شيحتا (مەتالل سىنىقتارى) مەن اگلوفابريكاداعى رۋدادان باستالاتىنىن, شويىن دوم­نا پەشتەرىندە قورىتىلىپ, بو­لات مارتەن مەن كونۆەرتەر­دە بالقى­تىلاتىنىن, سليابينگتە بو­لات قۇيمالار سىعىمدالىپ, پروكات تسەحتارىندا قاڭىلتىر بولىپ جۇقا­رىپ, وراما بولىپ شىعاتىنىن ايتىپ, مەتال­لۋر­گيانىڭ ءوزىم بى­لەم-اۋ دەيتىن تەح­نيكالىق كەزەڭ­دەرىن تىلگە تيەك ەتۋىمە تۋرا كەلدى. جاس كەزىمدە وسى تسەحتاردىڭ ءبارىن جاياۋ ارالاپ شىققان ەدىم. سونىڭ پايداسى ءتيدى. ارعىن اعامىز شەشىلدى. – مەن نەگىزى قارقارالىنىڭ تۋماسىمىن. ەسىمدى شالا-شار­پى بىلەتىن كەزدە, ياعني كام­پەسكەدەن كەيىن اكە-شەشەم اۋا قاشىپ, وم­بى جاققا ءوتىپ كە­تەدى. تەگىم شور اتاسىنان تارايتىن ايتىمبەت بولۋ كەرەك. قۋعىن-سۇرگىن سايابىر­لا­عان كەزدە اقمولاعا كوشىپ كەلدىك. ون ءتورت جاسىمدا جولىمبەت رۋد­نيگىندە جۇمىسشى بولدىم. سوعىس جىلدارىم وسى كەنىشتە ءوتتى. قارا جۇمىسپەن قابىرعام قاتتى, بۇعا­نام بەكىدى. تەمىرتاۋعا 1947 جىلى كەلدىم.

ەسكى قالاداعى قازاق مە­تاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ مارتەن تسە­حى­نا بولات بالقىتۋشى بولىپ ور­نا­لاستىم. بولاتتى بىردەن قايماق­شا قايناتتىم دەپ ايتا المايمىن. ەلامان بايعازيەۆ, التىنبەك دارىباەۆ سىندى اعا­لار­دىڭ ايالى الاقانىن كوردىك, اقىل-كەڭەستەرىن الدىق. ەكەۋى دە سوتسيا­ليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولدى, – دەپ ارعىن اعامىز ءبىر دەم باستى. قانىش ساتباەۆتاي دانا عا­لىمنىڭ كۇش سالۋىمەن ىسكە قو­سىلعان قازاق مەتاللۋرگيا زاۋىتى 1944 جىلى تۇڭعىش بولات ءونىمىن بەرگەنى ءمالىم. تازا شيحتامەن (مە­تالل سىنىق­تارىمەن) جۇمىس ىستەدى. بەرتىنگە دەيىن سورتتى پروكات تسەحى بولىپ تۇردى. نەگىزىنەن ارماتۋرا شىعاراتىن. وسى ارماتۋرالار ءالى كۇنگە دەيىن كەزىندە كسرو اتالعان الىپ دەرجاۆانىڭ بايقوڭىر, بام دەگەن الىپتارىنىڭ, تالاي باسقا عي­ماراتتارىنىڭ بەتون قا­بىر­عا­لارى مەن توبەلەرىن ۇستاپ تۇر­عانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ونىڭ ىشىندە ارعىن اعامىز مارتەندە بالقىتقان تالاي توننا بولات بارى ايداي اقيقات. مايدا سورتتى پروكات تسەحىندا شەگە مەن سىم دا شىعارىلدى. ار­عىن اعامىز ەسكى قالاداعى مارتەن پەشىندە قالاي بولات بالقىتقانىن كورگەم جوق. ول كەزدە تۋعان دا جوقپىز. ماگنيتكا سالىنىپ, مەتالل ءوندىرۋ تەحنولوگياسى تولىق ىسكە قو­سىلعاندا اۋىر سالماقتى, ياعني 600 توننا بولات بالقىتا الاتىن جاڭا مارتەن تسەحىنا, ارينە, ار­عىن جۇ­نىسوۆتەي تاجىريبەلى مارتەنشىلەر ىرىكتەلىپ الىندى.

وسى مارتەن پە­شىندە اعامىز تۇڭعىش بالقىما الىپ­تى. تالاي تالاپتى, تالاي تا­لانت­تى بولات بالقىتۋشىلار جۇرگەندە, جاۋاپتى اۋىسىمدى ارەكەڭ بريگاداسىمەن ابىرويلى اتقارىپ شىققان. ابىروي اسىرۋ, سوتسياليستىك جا­رىستىڭ الدىن بەرمەۋ, سىي-قۇرمەت, ماراپات الۋ جاعىنان ا.ءجۇنىسوۆ ەش­كىمنەن كەندە بولماعانىن كوردىك. كەڭەس داۋى­رىندەگى ەڭ قۇندى ماراپات سانالاتىن لەنين وردەنىن دە الدى. – مەن ءۇشىن سونىڭ بارىنەن دە جولىمبەت رۋدنيگىندە ءجۇرىپ, بوز­بالا شاعىمدا العان “ەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالىنەن ارتىعى جوق. ەڭ­بە­گىمنىڭ باعالانعانىنا مارقاي­دىم, ماسايرادىم, مە­رەيىم ءوستى, مارتەبەم ارتتى. ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەت­پەي­دى. ارينە, ەلىمىز ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرىنا يە بولعان تۇستا – 1998 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, باۋىرىم نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنان العان “وتان” وردەنى – ءجونى بولەك ماراپات, – دەيدى اقساقال. “باۋىرىم” دەيتىن دە ءجونى بار. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى­نىڭ سوڭى مەن الپىسىنشى جىل­داردىڭ باسىندا قازاق ماگنيتكا­سى­نا رەسپۋبليكانىڭ تۇس-تۇسىنان اعىلعان قازاق جاس­تارى, ارينە, ارالارىندا ن.نا­زارباەۆ تا بار, ارعىنداي مايتالمان مەتاللۋرگكە قاراپ بوي تۇزەگەنى شىن­دىق. نۇر­سۇل­تان ءابىش­ ۇلى مۇنى ەستەلىكتە­رىندە ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. ارعىن اعامىزدىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى, توككەن تەرى, ابىروي-اتاعى كەڭەس ەلىنىڭ ەڭ جوعارعى اتاعى – سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىن الۋ­عا ابدەن لايىق ەدى ول تۇستا.

بىراق, مىڭ گرادۋس مارتەننىڭ الدىندا (پەشتە 1.500-1.600 گرادۋس) ءومىر بويى وت كوسەپ, بولاتتان بۇلاق اعىز­عان اعامىزعا بۇل اتاق بەرىل­مەدى. انىعىندا بەرمەپتى. قىراعى كگب مۇنداي جوعارعى ماراپات الاتىنداردىڭ اتا-بابا, تۇقىم-تۇياعىنا دەيىن تەكسەرىپ, تەرگەيتىنىن ەپتەپ ءىشىمىز سەزەتىن. ارعىن اعا­مىزدىڭ اتا-تەگىنەن كىلتيپان شىق­قان. اكە-شەشەسى تەگىننەن تەگىن ومبى جاققا اۋا كوشپەيدى عوي. ارداگەر اعامىز ماراپات, ناگرادا, سىيلىقتان گورى قۇرىش, بولات, شويىن جونىندەگى اڭگىمەلەرگە بەيىل تانىتتى. مەن دە سونى قالادىم. – ارعىن اعا, وسى كوكتەمدە رە­داكتسياعا سەنبىلىك وتكىزۋ ءۇشىن كۇرەك, تىرما ساتىپ العان ەدىك. كۇرەك قالدى قايىرىلىپ, تىرما قالدى مايىرىلىپ. قازىرگى مەتالل ساپاسى نە بولىپ كەتكەن؟ اعاشتان ارمەن وسال, – دەپ اعامىزدى ءوز قوتانىنا ءتان اڭگىمەگە تارتتىم. – ە, ول قىتايدىڭ مەتالى عوي. ناعىز زاۋىتتان شىققان ەمەس. وسى ءوزىمىزدىڭ مەتالل سىنىعىن ۇرلاپ-جىرلاپ, شەكارا اسىرىپ, سونى بالقىتقان بولىپ, سىرتىن اسەمدەپ, وزىمىزگە ساتىپ وتىر ەمەس پە؟ بولات بالقىتۋ – ۇلكەن ونەر. قازاقى تىلمەن ايتساق – ەت پىسىرگەن ءتارىزدى. قازان بۇرقىلداپ قايناسا, ەت قاتتى, ءدامسىز بولادى. از قايناسا, شيكى بولادى. بابىندا قايناۋ كەرەك. بولات تا سولاي. مارتەن پە­شىندە بولات قاتتى قايناسا, مەتالل ومىرىلعىش كەلەدى. از قايناسا, جاسىق كە­لەدى. بابىندا بالقىعان بولات قانا ساپالى شىعادى, – دەپ ءبىر قايىردى ارداگەر اعامىز.

اعامىزدىڭ مارتەن پەشىندە قايماقتاي قايناپ جاتقان بولاتتىڭ بابىنا كەلگەنىن كوزبەن كورىپ-اق ايىرا بەرەتىنىنە تالاي كۋا بولعان ەدىم. مارتەنشىلەر بولاتتىڭ بابىن كوزبەن مول­شەرلەسە, كونۆەرتەردە تەحنيكا كومەگىمەن شامالايدى. ارعىن اعامىز ناعىز بابىنا كەلگەن بو­لاتقا سۋىعان سوڭ سىزات تا تۇس­پەي­تىنىن ايتقان ەدى. سول راس ەكەن. سۇيەگىنە ارماتۋرا سالىنىپ قۇيى­لاتىن بۇگىنگى بەتون پليتالاردى ەكى باسىنان كرانمەن كوتەرگەندە وپى­رىلىپ كەتەتىنىنە قۇرىلىسشىلار قىنجىلعانىن ەستىگەم. وعان قا­راعاندا بۇزىلعان ۇيلەر­دەگى ەسكى پليتالار بەرىك بولاتىنىن ايتىپ, ءبىراز داۋلاسقانبىز. اڭگىمە بەلگىلى – ەسكىنى نەگە قولداناسىڭ دەگەن ءۋاج عوي بىزدىكى. – بۇگىنگىنىڭ ءبارىن مانسۇقتاۋ­دان اۋلاقپىن. دەگەنمەن, ول كەزدە مە­تالل ساپاسى قاتتى باقىلاۋدا بولاتىن. قازىرگە جاۋاپ بەرە المايمىن. بىراق, بارىنەن دە ەجەلگى ۇستالاردىڭ شەبەرلىگىن ايتساڭشى! سۇيەك پەن اعاش تۇگىلى, تەمىردى ءتىلىپ تۇسەتىن الماس قىلىش, ناركەسكەن, الداسپان سوققان بابالارىمىز ناعىز تە­مىردەن ءتۇيىن تۇيگەن شەبەرلەر عوي, – دەدى اعامىز. ويلانىپ قالدىم. ناركەس­كەن. ناردى قاق ايىرعان نەعىلعان مەتالل؟! نەعىلعان كۇش پەن ما­شىق؟! قانجىعالى بوگەنباي باتىر قىلى­شىمەن تاس شاۋىپ تۇسىرگەنىن, رايىمبەك باتىر نايزاسىن شانشى­عان جەردەن سۋ شىققانىن ەستى­گەن ەدىك.

سوندا باسقا قارۋلار­دىڭ بارلىعى – ءبىرى مايىرىلىپ, ءبىرى قايىرىلىپ, ءبىرى شورت سىنىپ كەتكەن ەكەن. يسفاھاننىڭ الماس قىلىشى, داماسكىنىڭ الداسپانى اڭىز بول­ماعانى عوي. كوك تۇركىلەر جارتى الەمدى جاۋلاعاندا سول كەزدەگى ۇستالار سوققان قايقى قىلىشتار تالاي باستى دومالاتىپ, تالاي جاۋدى قيالاي شاۋىپ, جەڭىسكە جەتكىزگەن. قازاق بابامىز ۇس­تالاردى سودان دا كيە تۇتقان. سول ۇستالاردىڭ سوڭعى تۇياعى – ارعىن اعامىز عوي دەپ وي ءتۇيدىم. قازاق ماگنيتكاسىنا تاياۋدا 50 جىل تولادى. سوندا وت كوسەپ, شوق توسەنگەن, بولاتتان بۇلاق اعىز­عان ارعىن اعامىز تاۋەلسىز قازاقستان­نىڭ جوعارى ماراپاتىنا يە بولسا, ادىلەتتى بولار ەدى. ويتكەنى ول – قۇرىش قۇيعان, قۇرىشتان قۇي­ىلعان ارعىن ءجۇنىسوۆ قوي!

ماعاۋيا سەمباي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. جالىندا جانىلعان جان ا.ءجۇنىسوۆتىڭ شەبەرلىگى جايلى كوپ نارسەنى ايتۋعا بولادى. الايدا ماڭىزى بۇدان دا كەم ەمەس تاعى ءبىر نارسە – وسىناۋ قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ جەكە باسىنا ءتان وزىنە تاپسىرىلعان ىسكە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى, وعان مەملەكەتتىك تۇرعىدان قاراۋى بولىپ تابىلادى. ن.ءا.نازارباەۆ.

اسىلىن ارداق تۇتقان حالىق قاشاندا جاقسىسىنىڭ ابىرويىن اسىرىپ, اتاعىن اسقاقتاتا بىلەدى ەمەس پە. بۇكىل قازاقستان اتىنا تالاي جىل قانىق, قالىڭ جۇرتقا سىرتتاي تانىس ادامداردىڭ ءبىرى ارعىن ءجۇنىسوۆ اقساقال. بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان بايىرعى مەتاللۋرگ ەڭبەگى مەن ءومىرى – قازاقستان مانيتكاسى­نىڭ شەجىرەسىمەن تىعىز ۇشتاسقان ونەگەلى جول. جارتى عاسىر بويىندا مارتەن پەشى الدىندا وت اۋىزدىقتاپ, بولات بالقىتۋدان تايماعان مۇنداي ازامات بۇل سالا بويىنشا الەمدە سيرەك دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. توزىمدىلىك پەن قايسارلىققا جەتكىنشەك كەزىنەن توسەلگەن جاننىڭ جەتپىسكە جەتكەنشە سۇيىكتى كاسىبىنەن قول ۇزبەۋى قايتالانباس قۇبىلىس رەتىندە تەمىرتاۋ عانا ەمەس, ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى ءىز ەكەنى انىق. ارعىن اعا اتى اتالسا, سوعىس جىلدارىندا ىرگە كوتەرگەن قازاق مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىنان باستالعان قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىندا الىسقا جاڭعىرىققان جاسامپاز ىستەردىڭ ىستىق لەبى ەسەدى, ەرەن ەڭبەكتەر ءدۇبىرى قۇلاققا شالىنادى.

اعا تولقىن مەتاللۋرگتەردىڭ الىپتىڭ كەمەلدەنگەن تىنىسىمەن بىرگە بيىكتەگەن بەينەلەرى كوز الدىنا كەلەدى. سولاردىڭ الدىڭعى شوعىرىندا ەلامان بايعازيەۆ, التىنبەك دارىباەۆ سىندى تارلاندار جارقىراسا, وسى ارىپتەستەرىنەن جاسى ءسال كىشى بولسا دا ارەكەڭ ءۇشىن ولار ۇلى ۇستازدارى سانالادى. ال ارعىن اعانىڭ ءوزىن سونداي كورەتىن شاكىرتتەرى قانشاما. بۇل كىسى ومىرىندەگى قيىندىقتاردى كوپ اۋىزعا الا قويمايدى. ال سوعىس ءورتى ءورشىپ تۇرعان كەزگە بالعىن بالالىق شاقتارى تاپ بولعان بارلىق تۇرعىلاستارىنداي ول وڭاي بولماعان. 14-دە شاحتاعا تۇسكەن جەتكىنشەكتىڭ بۇدان كەيىنگى ۇزاق ەڭبەك جولى اۋىردىڭ استىندا وتەدى. نەبارى 18 جاسىندا توسىنە تاعىلعان “ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن” مەدالى –جاستايىنان جانكەشتى جۇمىسقا تاباندىلىقتىڭ, ادالدىقتىڭ العاشقى ايعاعى. ءورشىل ورەننىڭ بيىككە شىرقار الدىنداعى قانات قومداسى وسىنداي بولعان ەدى. باقىتىنا قاراي تاعدىر تەمىرتاۋعا باستادى. قۇرىش قالا تالابىن قاناتتاندىردى, قايراتىن جانىدى. سورتتى پروكات وندىرىسىنە قاراستى №2 مارتەن تسەحىندا شيحتاشى بولۋدان باستالعان ءىس بولات بالقىتۋشىلار قاتارىنا اكەلىپ قوستى. اۋەلدە 100 توننالىق مارتەن پەشىندە ەڭبەك ەتكەن سوڭ, سۇلتان كاكەنوۆ, تولەپبەرگەن سالىمباەۆ سياقتى قاتارلاس ارىپتەستەرىمەن بىرگە 600 توننالىق اۋىر سالماقتى پەشكە اۋىستى. وندا وتتەگىن پايدالانۋ ارقى­لى بالقىما الۋدىڭ ۇدەرىسىن 20-25 پايىزعا جىلدام­داتۋعا ۇلەس قوسىلدى. ءسويتىپ جوسپارعا قوسىمشا مىڭداعان توننا مەتالل الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىلىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتىنىڭ ارتۋىنا ۇلكەن ىقپال جاسالدى.

بۇل شاقتا ارعىن ءجۇنىسوۆ كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەتاللۋرگى اتاعىن يەلەنگەن ءتىس قاققان بولات بالقىتۋشى بولاتىن. “ارعىن ءجۇنىسوۆ, سۇلتان كاكەنوۆ, ۆلاديمير كيزين... ولار اۋىر ەڭبەك جولدارىن قازاقستان ماگ­نيت­كاسىنىڭ مارتەنىنەن باستادى. ءسويتىپ مەتاللۋرگ­تەردىڭ بۇگىنگى جاڭا بۋىنى جالعاستىرىپ وتىرعان جەدەل بالقىتۋشىلاردىڭ داڭقتى ەڭبەك ءداستۇرىنىڭ ىرگەسىن قالادى”, دەپ ەلباسى جوعارى باعا بەرگەندەي ۋكرايندىق ارىپتەستەرىمەن تاجىريبە ءبولىسۋ, جارىسقا ءتۇسۋ اتاق-داڭقىن ودان سايىن الىسقا شارىقتاتتى. “ايدا ايال جوق, جىلدا جىلىك جوق” دەلىنگەندەي, مىنە, سودان بەرى دە اتتاي قىرىق بەس جىل ارتتا قالىپتى. زەينەتكەرلىككە الدەقاشان شىققانىنا قاراماستان, 1998 جىلعا دەيىن, ياعني جەتپىسكە كەلگەنشە وندىرىستەن قول ۇزبەي, جاستاردى ماماندىققا باۋلۋمەن بولدى. ءار جىلدىڭ ءوز بەدەرى, ءار ايدىڭ ءوز ايشىعى بار. قالىپتاسىپ, كەمەلدەنۋ جولى ءوزىنىڭ ءتول زاۋىتىنىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى ايگىلى بولات بالقىتۋشى­نىڭ ءبىر كەزدەگى ەڭبەك ونەگەسى, ءجۇرىپ وتكەن داڭقتى جولى تاريحقا اينالىپ بارا جاتقان كەشەگى كۇندەردىڭ جارقىن بەتتەرىن بەينەلەيدى. سوعان تىكەلەي كۋاگەر پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ “ستالنوي پروفيل كازاحستانا” كىتابىندا ول جايلى: “...بىردە كومبيناتتىڭ پارتيا كوميتەتىنە №2 مارتەن پەشىندە ۇلگى بالقىما وتكىزۋ ماسەلەسىمەن ءجۇنىسوۆ كەلدى. بۇل ماسەلە دەرەۋ قولداۋ تابا قويعان جوق. پارتكوم مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا “ۇلگى بالقىما ۇلگىسىز بولىپ شىقسا شە؟” دەگەن كۇمان تۋىندادى. – جوق! – دەپ كەسىپ ايتتى ارعىن. – ءبىزدىڭ ماقساتىمىز قوسىمشا مۇمكىندىكتەر مەن رەزەرۆتەردى انىقتاۋ, ولقى تۇستاردى ناقتى تابۋ, ءسويتىپ بريگادانىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ قولىنان نە كەلەتىنىن وزىمىزگە جانە باسقالارعا كورسەتۋ.

مۇنداي بۇلتارتپاس دالەلمەن كەلىسۋگە تۋرا كەلدى. ءارى سوڭىنان وكىنبەدىك تە. ءجۇنىسوۆتىڭ بريگاداسى جوسپارلانعان بالقىمانى مەجەلى ۋاقىتقا جەتكىزبەي ورىندادى. تولىق سالماقتى بولات بەس ساعات جيىرما مينوتتە, ءۇش ساعاتقا جىلدام بالقىتىلدى. بۇل رەكوردتىق كورسەتكىشكە تەڭ-ءتىن” دەپ جازعانداي, ارەكەڭ كەيىندە زاپوروجەلىك ايگىلى ارىپتەستەرى نيكولاي ۋجۆانى دا قىزىقتىرعان بىرلەسە بالقىما الۋدىڭ تاماشا باستامالارىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ تانىلدى. مەتاللۋرگتەر بىلەتىندەي, وندىرىستە ماماندىققا ىسىلۋ, تاجىريبە جيناقتاۋ, ۇيرەنۋ ءجونى ءبىر بولەك. ارنايى ءبىلىمى بولماسا دا سالانىڭ مايتالمانى بولۋىنا سول جول باستاعان ارەكەڭ-ءدى. مارتەنشىلەردىڭ بۇگىنگى ۇلكەن توبى وزدەرىن ا.ءجۇنىسوۆتىڭ الدىنان وتكەن شاكىرتتەرى ەكەنىن ماقتان تۇتادى. بولات بالقىتۋدىڭ جۇنىسوۆتىك قىر-سىرىن مەڭگەرگەن اندرەي رافيكوۆ, ۆلاديمير افاناسەنكو, فانيل حۋساينوۆ, يۆان رالدۋگيندەر ەسىمدەرى ۇستازدارىمەن قوسا جارقىرادى. ءىزباسارلارىنىڭ الدى ءوز وكشەسىن باسىپ قالعان ارەكەڭنىڭ “مەتاللۋرگتىڭ ەڭ ۇزدىك قاسيەتى ءوزىنىڭ عانا جاقسى بولات بالقىتۋىندا ەمەس, كومەكشىلەرىن دە بىرەگەي بالقىتۋشى دەڭگەيىنە كوتەرە بىلۋىندە” دەگەن ءسوزى تالىمگەرلەر بەرىك ۇستاناتىن قاعيدا. اقمولا تۇبىنەن اعاسى كابيردىڭ جەتەكتەۋىمەن كەلگەن ءجاسوسپىرىمنىڭ جۇرەككە تۇيگەن ماقساتى ەل قاتا­رىنا قوسىلۋ ەدى. سوعان جول اشقان ورتا ودان دا بيىككە سامعاتتى. سول ۇيا ىستىق تابى وتباسىنا دا تارادى. ۇلكەن ۇلى ساپار اكە جولىن قۋىپ, ءبىر تسەحتا يىق تىرەس­تىرە جۇمىس ىستەدى. جالپى جۇنىسوۆتەر اۋلەتى شەتى­نەن مەتاللۋرگ.قىزى كۇلاش ينجەنەر-مەحانيك بولسا, ورتانشىسى گۇلسىم لابورانت, ودان كەيىنگىلەرىنىڭ كاسىبى دە وسى الىپ ماگنيتكا تىنىسىمەن تامىرلاس.

جاراتىلىسىندا كوكىرەگى جۇيرىك, ەل, جەر تاريحىنا جەتىك, اڭگىمەشىل ارەكەڭنىڭ وسى قاسيەتتەرى ارقىلى ايتۋلى تۇلعالارمەن ەتەنە ارالاس-قۇرالاس بولعاندىعىن ءوزى ايتا قويماسا كوپشىلىك بىلە قويمايدى. م.اۋەزوۆ, ز.شاشكين, ە.يبراھيم سىندى اقىن-جازۋشىلارمەن اراداعى قارىم-قاتىناستىڭ ءار ساتتەرى نار اقساقال جادىندا. 1955 جىلى ماسكەۋدە وتكەن بەيبىتشىلىكتى جاقتاۋشىلاردىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك بەسىنشى كونفەرەنتسياسىندا كەزدەسكەن ايگىلى ءسوز زەرگەرى مۇحتار اۋەزوۆ بىردەن باۋىر تارتىپ, تەمىرتاۋ, مەتاللۋرگتەر جايلى سىر سۋىرتپاقتاۋىن سۇيسىنە ايتار اڭگىمەسى. 1997 جىلى مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى جارتى عاسىرلىق ەڭبەك وتىلىنە وراي ەلباسىنىڭ ءوز قولىمەن كەۋدەسىنە “وتان” وردەنىن قاداعانى ومىرىندەگى ىستىق ءسات. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنايى قۇتتىقتاۋ حات جولداپ, وندا “...قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ بايىرعى بولات بالقىتۋشىسى, ءسىز قازاقستان مەتاللۋرگياسىنىڭ كوزى ءتىرى سيمۆولى بولىپ تابىلاسىز, ءسىزدىڭ قاجىرلى ەڭبەگىڭىز بەن دانا ءسوزىڭىزدىڭ ارقاسىندا بۇتىندەي ءبىر سالا كوتەرىلدى جانە وسى سالا ماماندارىنىڭ بىرنەشە بۋىنى تاربيەلەندى” دەلىنۋى ەڭبەك, ءومىر جولىن ايعاقتار باعا.

“ەڭبەك دەگەن بايلىق بار, ەرىنبەگەن جەتەدى” دەيدى دانا حالقىمىز. ارعىن اعا ءوزىنىڭ ەڭبەك سۇيگىشتىگىمەن سول بايلىققا جەتىپ, باقىتقا بولەنگەن ادام. كىندىگىنەن تاراعان بەس ۇرپاقتان سەگىز نەمەرە, ءۇش شوبەرە ءسۇيىپ, سولاردىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعان قادىرلى قاريا ەل بىرلىگىن, تىنىشتىعىن تىلەيدى. “جالىننىڭ ارعىماعى ارعىن اعا” دەپ اقىن ەركەش يبراھيم جىر ارناعانداي, ارەكەڭ مارتەن پەشىندە شىڭدالعان بولاتتاي تىڭ, شيراق قالپىندا. قازاقتان شىققان العاشقى مەتاللۋرگتەردىڭ كوزى تەمىرتاۋلىقتارعا ءاردايىم ىستىق كورىنەدى. ايقىن نەسىپباي,  امانجول اقىن, جۋرناليست.

ارعىن ءجۇنىسوۆ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆقا تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى لەنتاسىن تاپسىرۋدا. ءتورتىنشى بيىكتىك (حامسا-حرونيكا)

1. تۇعىرلى تەمىرتاۋ جەلبىرەپ كوكتە بايراعى, جازيرا دالام جاينادى. عالام مەن جەردى جالعاعان, اتاجۇرت – عارىش ايلاعى. ارقانىڭ ىستىق اياسى, جاسىل باق ونىڭ ساياسى. بەتپاقتى كەزىپ بولدىرىپ, بۇلاققا ءمولدىر تاياشى. ويى مەن قىرىن ارالاپ, ءسۇيسىنىپ قارا سارالاپ. تۋعانداي بولىپ كەتەدى بار ادام جانە بار الاپ. ەتەنە مۇندا ەل مەن ەر, جەرۇيىق وسى سەن كورەر. كەزدەسەر اقىن ارقالى, كەزدەسەر ويشىل كەمەڭگەر. عارىشكەر باتىر وسىندا, وسىندا كەنشى دوسىم دا. وسىندا ديقان, قۇرىشكەر, تورگە شىق, تورلەت, توسىلما. اعىلىپ جاستار تۇس-تۇستان, وتجۇرەكتەرى ۇعىسقان. باتىرداي الىپ تەمىرتاۋ – سومدالعان بولات, قۇرىشتان. جايناتىپ قازاق دالاسىن, قاناتتاندىرعان ەلباسىن. وتانداس ارداق تۇتادى كوشباسشى ۇستاحاناسىن! جىرلايمىن اتاجۇرتىمدى, ازاتتىق العان ۇلتىمدى. ەگەمەن بولعان ەركىن ەل كەلەشەگىنە ۇمتىلدى.

2. 75-تەگى جۇزدەسۋ قىران سالماس وڭايعا ۇياسىن دا, ۇياسى ونىڭ قۇزداردىڭ قياسىندا. قىران تۇسپەس ولجانىڭ جەڭىلىنە, جاراتىلسىن ول نارسە قۇي اسىلدان. قازاقستان ماگنيتكاسى – جىر, ءان, اڭىز, ۇتىلمايدى ول جاققا بارعان ۇل, قىز. مۇندا ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتار – جەرگە قونباس ايتۋلى قىران ناعىز. 75-تە تانىستىم سول جاندارمەن, ۋاقىتتان زىمىراپ وزعاندارمەن. كوزىندە – ۇشقىن, وت-جالىن – جۇرەگىندە, اكە كورىپ, شەتىنەن وق جونعان ەر… كوڭىل كوكتىڭ تالاسىپ كۇمبەزىمەن, العان انە قاراتىپ كۇندى وزىنە. بيىكتىكتى كوكسەگەن تاس تۇلەكتەر, كوز سۇزەدى دالانىڭ گۇل توسىنە. ءبىر اسۋدان شىقتى ولار ءبىر اسۋعا, شىن ساپارلار ءتيىس قوي ۇلاسۋعا. الىندى عوي ءتورتىنشى بيىكتىك تە, كەزى كەلدى ەندى ءبىر سىر اشۋعا… القيسسا, 1975 جىلى قاراعاندى مەتال­لۋرگيا كومبيناتىنىڭ № 4 دومنا پەشى ىسكە قوسىلدى. ونى بولات بالقىتۋشىلار ءتورتىنشى بيىكتىك دەپ اتادى. مەن سول جىلى كومبينات پارتكومى­نىڭ حاتشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا بارىپ جولىعىپ, اقىل-كەڭەس الدىم. ءالى ەسىمدە, ۇلكەن باسىمەن توردەن بەرى وزىپ, كەڭ ماڭدايى جارقىراپ ىلتي­پاتپەن قارسى الدى. بۇل كەزدە №2 اگلو­فابريكانىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان ەدى…

3. دومنا پەشىنىڭ الدىندا ءتورتىنشى بيىكتىك. ول – سەنسىڭ, دومنام سۇيىكتى! ءبىز سەنىڭ ەڭسەڭدى كوتەردىك, تۇرسا دا شىجىپ كۇن, قۇيىپ كۇن… بىزدەر دە سەنىمەن بىرگە وستىك, الىپ بوپ, ادام بوپ ۇندەستىك ارۋلار بىزدەرگە گۇل سىيلاپ, اقىندار بىزگە ارناپ جىر ەستى. سىمشا ءيىپ بولاتتى, تەمىردى, ەتتىك ءبىز ەڭبەكتى كوڭىلدى. سىي ەتىپ بەرمەدى ەشكىم دە, ءوزىمىز جاسادىق ءومىردى!

4. اعالار مەن مۇراگەرلەر قىران دەگەن قاشاندا بيىكتەردە, ەلمەن بىرگە ماڭگىلىك سۇيىكتى ەر دە. ارعىن اعا* ءتورتىنشى اسۋدى الىپ, اتقارىپ ءجۇر مىندەتتى جىگىتتەرمەن. قۇرىشكەردىڭ كوپ مۇندا مۇراگەرى, وزا شاپقان ەڭبەكتىڭ قۇلاگەرى. سىرتتان شولىپ سۇيكەكتەپ جازا سالماي, وزدەرىنەن بارلىعىن سۇرا كەلىپ… مۇراگەرلەر – ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى, ۇشتاسىپتى ءبارىنىڭ تىلەكتەرى. ءجۇزى بولەك بولعانمەن كورەر كوزگە, بىرگە سوققان دۇرسىلدەپ جۇرەكتەرى. جىگىتتەردىڭ ءبىرى دوس, ءبىرى تۋىس, مۇمكىن سونىڭ ىشىندە ءجۇر ءىنىڭىز. باۋىر باستى مەيرام سىزدىقوۆتى, لاتىش ۇلى دينيۋس يرينيۋس. مۇراگەردىڭ بىرەۋى – دارىباەۆ, ونى كورسەڭ, قالاسىڭ ءبىر مارقايىپ. ۆاحتادا – ادام-يۋسۋپوۆ, نابيبۋلين, دارىپتەۋگە وسىنىڭ ءبارى لايىق. كەزەگى كەپ ءسوز بەردىم جاس قىرانعا, ءجوندى-ءجونسىز بەكەرگە ساستىرام با؟ ءسوز العاندا قابدوللا رامازانوۆ, جاس داۋرەننىڭ جان سىرىن اشتىرام دا… – قاس شىندىقتى جاساۋ ءۇشىن تۋعانبىز, ءبىر ەرلىككە بەلدى بەكەم بۋعانبىز. بىلە بىلسەڭ, اپپاق-اپپاق ارمانبىز, كەرەك دەسەڭ, ساۋىق-سايران, دۋمانبىز. جاندارمىز ءبىز قۇرىشتاي بوپ شىنىققان, ىقپايتۇعىن سۋىقتاردان, ىستىقتان. شارىقتايمىز قاناتىمەن قيالدىڭ, اينالدىرىپ ەرتەگىنى شىندىققا!.. جۇمىس ىستەپ جىگەرمەنەن جالىندى, تالاي اسۋ ءبىر-ەكى ايدا الىندى. دومنانىڭ ورتتەي ىستىق جۇرەگى – شويىن قۇيۋ اۋلاسى دا سالىندى. قاس شىندىقتى جاساۋ ءۇشىن تۋعانبىز, ءبىر ەرلىككە بەلدى بەكەم بۋعانبىز. ارناسى كەڭ جاسامپازدىق سەزىممەن, اسقاق-اسقاق ارمانداردى قۋعانبىز!

5. عارىشپەن تىلدەسۋ اياقتايىن ەندى مەن تولعاۋىمدى, وڭاي ەمەس قۋانتۋ مول قاۋىمدى. ىلەسكىم بار جىلدامدىق عاسىرىنا, جەك كورەمىن نەمكەتتى مارعاۋ ءۇندى… كۇننەن كۇنگە كەڭەيىپ قيال كوگى, تاسقىن-شابىت ىزدەيدى قۇيار كولىن. “ساليۋت-4”** پەن ءتورتىنشى دومنانىڭ داستان ەتتىم كوسموستىق ديالوگىن… قۇرىش كەنتى – مەكەنى مەرەيلى ەردىڭ, الاۋ پەشتىڭ تۇتاتقان ورتتەي دەمىن. لاپىلداعان وت-جالىن ورداسىن مەن ۇستاحاناسى دەپ بىلەم پرومەتەيدىڭ. جاس تۇلەكتەر توپجارعان لەكتەرىندە, جاسامپازدىق ەڭبەكتىڭ شەپتەرىندە. ەلباسى دا وسىندا قاناتتانىپ, قۇرىشكەردىڭ شىڭدالعان مەكتەبىندە!