وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ ۇستانىمى مەن حالىقارالىق بەدەلىنە ەلەۋلى اسەر ەتكەن سىرتقى ساياساتتا ماڭىزدى وقيعالار از بولعان جوق. باستىسى بىرقاتار ماڭىزدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قۇرىلىمدارعا جاساعان توراعالىعىمىز ءساتتى اياقتالدى. بيىل دا قازاقستان وڭىردەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تۇرعىسىنان سىرتقى ساياساتتاعى وزىندىك ۇستانىمدارىن ايشىقتايتىن ماڭىزدى ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا بولماق.
جالپى, بىلتىرعى مۇددەلەر قاقتىعىسىنا تولى بولعان جاھاندىق كۇردەلى گەوساياسي احۋال جاعدايىندا ەلىمىز ءۇشىن پايدالى ديپلوماتيالىق ساياسات ۇستانۋى – قاشانعى بۇلجىماس قاعيدالاردىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى دە ىرگەلى ۇيىمداردىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, ولاردىڭ قورىتىندى جيىنى سانالاتىن ءسامميتىن ابىرويمەن وتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ەڭ باستى جەتىستىگى رەتىندە ساراپشىلار ەلىمىزدىڭ «ورتا دەرجاۆا» رەتىندە ماقۇلدانۋىن ەرەكشە ايتىپ ءجۇر. بۇل توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ جاھاندىق ۇدەرىستەردەگى ءرولىنىڭ ارتقانىن, ءارتۇرلى كوپجاقتى فورماتتا شەشىم قابىلداۋعا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىنىڭ كەڭەيگەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان ءۇشىن نەگىزگى سەرىكتەس ەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە قاتار, فرانتسيا, موڭعوليا, رەسەي, وزبەكستان, قىتاي جانە ازەربايجانعا شەتەلدىك ساپارلارىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون.
ەندى جاڭا جىلدىڭ باستى ساياسي وقيعالار تىزبەسىنە توقتالساق. وسىدان ەكى جىل بۇرىن «ورتالىق ازيا – قىتاي» ءىى ءسامميتى بيىل قازاق جەرىندە وتەتىنى شەشىلگەن. بۇل تۋرالى 2023 جىلى مامىر ايىندا قىتاي استاناسى بەيجىڭدە وتكەن ءبىرىنشى «ورتالىق ازيا – قىتاي» سامميتىنە قاتىسقان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە مالىمدەگەن ەدى. اتالعان ءسامميتتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىلارى سيان دەكلاراتسياسىنا قول قويىپ, بىرقاتار باستامانى قابىلدادى. كەلەسى سامميت 2025 جىلى قازاقستاندا وتەتىنى ناقتىلاندى.
مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە العاشقى «ورتالىق ازيا – قىتاي» ءسامميتى وتە ماڭىزدى تاريحي وقيعا ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ول بۇگىندە قىتاي الەمدىك دەرجاۆا رەتىندەگى ءوزىنىڭ مارتەبەسىن نىعايتىپ كەلە جاتقانىنا جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىنا ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەكەنىنە توقتالدى.
– قىتاي – الەمدەگى ءىرى ينۆەستور جانە جاھاندىق ەكونوميكانىڭ كوشىن باستاپ تۇرعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان قىتايمەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الەۋەتىن قىتايدىڭ وراسان زور ەكونوميكالىق قۋاتىمەن ۇشتاستىرۋ ءبىزدىڭ كوپقىرلى سەرىكتeستىگىمىزگە تىڭ سەرپىن بەرەدى. قازاقستان وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋعا دايىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
كەلەسى كەزەكتە بيىل استانا تورىندە وتەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VIII سەزىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ كەرەك. بيىل سەگىزىنشى مارتە وتكىزىلگەلى وتىرعان وسى الەمدىك ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ باسقوسۋى ءوزىنىڭ دامۋ جولىندا تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى, بىرلىك پەن ىنتىماقتى تۋ ەتىپ كەلە جاتقان قازاق ەلىنىڭ تولقۇجاتىنا اينالعان ايتۋلى الاڭ اتانعالى قاشان.
بىلتىر كۇزدە استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا سەنات سپيكەرى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن حاتشىلىقتىڭ XXII وتىرىسى وتكەن. 19 ەلدەن كەلگەن ءدىن قىزمەتكەرلەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان سول جيىندا بيىلعى قىركۇيەكتە وتكىزىلگەلى وتىرعان سەزدىڭ كۇن تاقىرىبى جان-جاقتى تالقىلاندى.
جالپى, رۋحاني كوشباسشىلار 20 جىلدان اسا ۋاقىت بويى سەزد اياسىندا كۇش بىرىكتىرىپ, دىندەر, مادەنيەتتەر جانە حالىقتار اراسىنداعى ديالوگتى دامىتۋعا, ادامزاتتى الاڭداتقان جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى دا ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ, كونفەسسيالاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا باسا ءمان بەرىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا» قاعيداتى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ نەگىزگى تىرەگىنىڭ بىرىنە اينالدى.
م.اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە جاھاندىق سىن-قاتەرلەر ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسىپ, بۇكىل الەم كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جاتىر. گەوساياسي شيەلەنىستەردىڭ سالدارىنان بەيبىت تۇرعىندار زارداپ شەگىپ, حالىقارالىق قوعامداستىق قول جەتكىزگەن قۇندىلىقتارعا نۇقسان كەلىپ وتىر.
– بۇگىندە ءبىزدى تاياۋ شىعىستاعى احۋال الاڭداتىپ وتىر. وسى ورايدا تاراپتاردى بەيبىت تۇرعىنداردىڭ قۇربان بولۋىنان, جاعدايدىڭ ودان ءارى ۋشىعۋىنان ساقتانۋ ءۇشىن كۇش قولدانۋدان باس تارتۋعا شاقىرامىز. مۇنداي احۋال كەدەيلىك, تەڭسىزدىك جانە كليماتتىق داعدارىس سياقتى سىن-قاتەرلەردى كۇشەيتە تۇسەتىنى بەلگىلى. وسىنداي پروبلەمالاردى ازايتۋ جانە ەڭسەرۋ ءۇشىن بارلىق سىندارلى كۇشتىڭ الەۋەتىن بىرىكتىرۋدىڭ ءمانى زور. بۇل رەتتە رۋحاني ديپلوماتيانىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون, – دەدى سەزد حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى.
بيىل قازاقستان توراعالىق ەتەتىن تاعى ءبىر ىرگەلى ۇيىم – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى. 1985 جىلى العاشقى ءۇش قۇرىلتايشىسى – يران يسلام رەسپۋبليكاسى, پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسى جانە تۇركيانىڭ يزمير كەلىسىمشارتى بويىنشا قۇرىلعان ۇكىمەتارالىق ايماقتىق ۇيىمىنا قازاقستان 1992 جىلى مۇشە بولدى. سول جىلى ۇيىم قىزمەتى جاڭا جەتى مەملەكەتتىڭ قازاقستان, ازەربايجان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان, اۋعانستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستاننىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى بەلسەندى تۇردە دامىدى.
10 مۇشەسى, ءبىر باقىلاۋشىسى بار بۇل ەكونوميكالىق ۇيىمنىڭ باستى ماقساتى – مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, الداعى ساۋداعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن كەدەرگىلەردى جويۋ جانە ىشكى ايماقتىق ساۋدانى كوتەرۋ; ەىۇ ايماعىنىڭ الەمدىك ساۋدادا ماڭىزىن ارتتىرۋ, مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسىن الەمدىك ەكونوميكاعا ينتەگراتسيالاۋ, ەكونوميكالىق جەكەشەلەندىرۋ جانە ليبەراليزاتسيالاۋ, حالىقارالىق جانە ايماقتىق ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستى ورناتۋ.
مىنە, وسى ورتالىق ازيانىڭ, تاياۋ شىعىستىڭ جانە وڭتۇستىك كاۆكازدىڭ 10 ەلىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتۋدى كوزدەگەن ۇيىمنىڭ تىزگىنى بيىل قازاقستاننىڭ قولىنا تيەدى. بۇل ماسەلە بىلتىر 4 جەلتوقساندا يراننىڭ مەشحەد قالاسىندا وتكەن ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 28-وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىندە كەڭىنەن تالقىلاندى. جيىنعا ەلىمىز اتىنان قاتىسقان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇرات نۇرتىلەۋ ءوز سوزىندە 2025 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىمعا توراعالىقتى قابىلدايتىنىن, ونى «وڭىرلىك كولىك بايلانىسى مەن تۇراقتى دامۋدى ىلگەرىلەتۋ» ۇرانىمەن وتكىزەتىنىن مالىمدەدى.
قازاق تاراپى ەىۇ مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي ترانزيتتىك-كولىك باعىتتارىن دامىتۋ, جوعارى جىلدامدىقتى جۇك پويىزدارىن ىسكە قوسۋ, تسيفرلىق ترانزيتتىك جۇيەنى قۇرۋ جانە ءوڭىر ىشىندەگى ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ورتاق مىندەتتەردى شەشۋ ماقساتىندا ەىۇ مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمى اراسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ۇسىنىلدى.
بۇدان بولەك, بيىل ەلىمىزدە «Global Logistics Alliance» ءسامميتى وتكەلى وتىر. ءتيىستى مەموراندۋمعا بىلتىر 2 شىلدەدە «Kazakh Tourism» ۇك» اق باسقارما توراعاسى قايرات سادۋاقاسوۆ پەن «Global Logistic Alliance» پرەزيدەنتى گرەيس سان قول قويعان.
قازاقستاندا وتەتىن جاھاندىق لوگيستيكالىق اليانس سامميتىنە الەمدىك لوگيستيكالىق قاۋىمداستىقتىڭ اتىنان كەم دەگەندە 500 دەلەگات قاتىسادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. بۇل وسى سالاداعى يننوۆاتسيانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتپەك.
«Global Logistics Alliance» (GLA) – 170 ەلدەن 7000-نان استام لوگيستيكالىق كومپانيالاردى بىرىكتىرەتىن دۇنيەجۇزىلىك جەلى.
بىلتىر ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك كورەيا ىنتىماقتاستىعى بويىنشا سەۋل فورۋمى ءسامميتىن 2025 جىلى وتكىزۋ تۋرالى دا شەشىم قابىلدانعان. ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇنداي ۇسىنىسىن بىلتىر 5 قاراشادا سەۋلدە وتكەن «ورتالىق ازيا – كورەيا رەسپۋبليكاسى» 17-ىنتىماقتاستىق فورۋمىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇرات نۇرتىلەۋ جەتكىزگەن. ول سول جولعى فورۋمدا قازاقستان ازيادان ەۋروپاعا جۇكتەردى قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن بەلسەندى تۇردە دامىتىپ جاتقانىن ايتتى. سونداي ورتالىق ازيا قازاقستان ارقىلى ازيا مەن ەۋروپانى بايلانىستىرا الاتىن ماڭىزدى لوگيستيكالىق حابقا اينالىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.