مەملەكەتتەردى بايلانىستىراتىن ترانزيتتىك ءدالىز

جاڭا ايماقتاردى جالعايتىن جولدار

قازىرگى ماقسات – ەلدەگى تران­زيتتىك دالىزدەردە 2030 جىلعا قاراي تاسىمالداۋ كولەمىن 74 ملن تونناعا جەتكىزىپ, 2,3 ەسە ارتتىرۋ. ونىڭ قاتارىندا قىتاي باعىتىنداعى جۇك اعىنىنىڭ سوڭعى 10 جىلدا 3 ەسە ۇلعايعانىن ايتساق بولادى. كورشى ەلدىڭ جالپى ترانزيت قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى 2013 جىلى 24% بولسا, قازىر 40%-عا جەتتى.

قارقىندى دامىپ جاتقان 2 وزەكتى ترانزيتتىك ءدالىز بار. ءبىرىن­شىسى – ترانسكاسپي حالىقارا­لىق كولىك باعىتى. ونىڭ بۇگىنگى وتكىزۋ قابىلەتى – 6 ملن توننا. تاسىمال كو­­لەمى سوڭعى 4 جىلدا 800 مىڭ تون­نادان 4,1 ملن تونناعا كوبەيىپ, 5 ­ەسە ارتقان. جۇك جەتكىزۋ مەرزىمى 58-60 كۇننەن 13-15 كۇنگە دەيىن قىسقار­دى. وسى ماقساتتا ازەربايجان, تۇر­كيا جانە گرۋزيا ەلىمەن بىر­گە تا­سىمالداۋدا كەزدەسەتىن كەدەر­گى­لەردى جوياتىن جول كارتاسى بەكى­تىلدى. ەندىگى مىندەت – مارشرۋت قۋا­تىن تاياۋ ارادا 10 ملن توننا­عا جەت­كىزۋ. ەكىنشى ءدالىز – سولتۇستىك-وڭتۇستىك حالىقارالىق كولىك ءدالى­زى. بۇل باعىت زور الەۋەتكە يە. جۇك­تىڭ نەگىزگى ۇلەسى رەسەيدە قالىپ­تا­سىپ, پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەرگە تاسىمالداۋعا ارنالعان. وتكىزۋ قابىلەتى – جىلىنا 10 ملن توننا. بۇگىندە رەسەي, تۇرىكمەن­ستان, يران ەلىمەن ءدالىزدى سينحروندى دامىتۋدىڭ جول كارتاسى بەكىتىلدى. ءسويتىپ, ءتۇيىسۋ ستان­­سالارىن جاڭعىرتىپ, ونىڭ وت­كىزۋ قابىلەتىن 23-تەن 33 پا­يىزعا دەيىن, ياعني 1,5 ەسە ارتتىرۋ قاراستىرىلعان. بۇدان بولەك, رە­سەي جانە تۇرىكمەنستانمەن بىرلە­سىپ بىرىڭعاي وپەراتور قۇرى­لىپ, 50%-عا دەيىن تاريفتىك جەڭىل­دىك ەنگىزىلدى. ناتيجەسىندە, باعىت­­تىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن 2 ەسە ءوسىرىپ, جىلىنا 20 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلەدى.

دالىزدەردىڭ دامۋىندا اقتاۋ مەن قۇرىق تەڭىز پورتىنىڭ ينفرا­قۇرىلىمى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل رەتتە, باسىمدى­لىق كونتەينەرلىك تاسىمالداۋ­عا بەرىلىپ وتىر. الداعى 3 جىلدا اقتاۋ پورتىنىڭ كونتەينەر وڭدەۋ قابىلەتىن 140 مىڭنان 550 مىڭ كونتەينەرگە دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. ول ءۇشىن قىتاي­لىق «ليانيۋنگان پورت» كومپانياسىمەن بىرگە كونتەينەرلىك حاب قۇرىلىسى باستالدى. وعان قوسا, گەرمانيالىق «Renus», امەريكا­لىق «Wandernet», فرانتسيا­لىق CMA CGM كومپانيالارى­مەن قوسىمشا 300 مىڭ كونتەينەرلىك تەرمينال ۇيىمداستىرۋ پىسىق­تالىپ جاتىر. قۇرىق پورتىندا كوپفۋنكتسيونالدى «سارجا» تەرمينالى قۇرىلىسى قولعا الىنعان. سونداي-اق ماڭعىستاۋدا ءوندىرىلۋى جوسپارلانعان, جاسىل سۋتەگىنى تاسىمالداۋعا ارنالعان ءتيىستى تەر­مينالدىڭ جوبالانعانىن اتاپ وتكەن ءجون.

كەلەسى نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى – وتاندىق فلوتتىڭ جەتىسپەۋشى­لىگى. قۇرىق – اليات قاتىناسىندا تەك ازەربايجاندىق پارومدار جۇمىس ىستەيدى. قازىر بىزگە كەمى 7 بىرلىك كەمە قاجەت. بۇل ءوندى­رىستى قالىپتاستىرۋ بويىنشا تۇر­كيالىق YDA جانە ASFAT كومپانياسى زاۋىت قۇرىلىسىن باستا­عا­لى تۇر.

وتاندىق دالىزدەرگە جۇك اعى­نىن تارتۋ ءۇشىن شەت ەلدەردىڭ جۇك جينالاتىن اۋماقتارىندا سىرتقى تەرمينالدار قالىپتاستىرى­لىپ جاتىر. ليانيۋنگان پورتى مەن سيان قالاسىنىڭ قۇرعاق پور­تىندا قازاقستان-قىتاي تەرمي­نالدارى بار. سونداي-اق گرۋزيا­نىڭ پوتي پورتىندا قازاقستان­­دىق كاسىپكەردىڭ تەرمينالى جۇمىس ىستەيدى. وڭدەۋ قابىلەتى – جىلى­نا 500 مىڭ كونتەينەر. اليات ­پور­­­تىن­دا, ماسكەۋ ماڭىنداعى سە­ليا­­تي­­نو­دا, بەلارۋستاعى سۆيس­لوچ ستان­سا­سىندا, تاشكەنت­تە­گى تەر­مي­­نال­دار­دىڭ قۇرىلىسى ­پى­سىق­تال­دى. قۇرى­لىس جۇمىستا­رى كەلەسى جىلى باستا­لادى. جال­پى قۋات­تى­لىعى جىلىنا 1 ملن 200 مىڭ كون­تەينەردى قۇرايدى. ال­دا­عى ۋاقىتتا رۋمىنيانىڭ كون­ستانتسا, ماجارستاننىڭ بۋدا­پەشت, قىتايدىڭ ءۇرىمشى قالا­سىندا بىرلەسكەن تەرمينالدار ۇيىمداستىرىلادى. ناتيجە­سىن­دە, سىرتقى تەرمينالدار قۋاتى 5 ەسە وسەدى. بۇل باستى جۇك قا­لىپ­تاستىرۋشى ەلدەردەن جۇكتى ­وتان­دىق دالىزدەرگە تارتۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

1 401 كم تەمىرجول جوندەلدى

تاسىمالدىڭ ۇزدىكسىز جانە ما­گيسترالدىق تەمىرجولدار­دىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ ماقساتىن­دا 2029 جىلعا دەيىن 11 مىڭ شا­قىرىم تە­مىرجول ۋچاسكەسىنە جوندەۋ جۇرگىزىلمەك. ونىڭ ­2 800 شا­قىرىمىندا ءتيىستى جۇمىس اياق­تالدى. جالپى ۇزىندىعى ­5 مىڭ شاقىرىم بولاتىن جاڭا جانە ەكىنشى جول قۇرىلىسى, ­2 مىڭ 600 شاقىرىم اۆتوبلوكيروۆ­كا­نى ەنگىزۋ مەن 184 ستانسانى جاڭ­عىرتۋ جوسپارلانعان. دوس­تىق – مويىنتى تەمىرجول تەلىمىن­دەگى ەكىنشى جول مەن الماتى اينال­ما جولى قۇرىلىسىنىڭ ­75%-ى سالىنىپ بىتكەن. سونداي-اق داربازا – ماقتاارال جانە باق­تى – اياگوز جەلىلەرىنىڭ قۇرىلى­سى باستال­­دى. قىتاي باعىتىن­داعى تەمىر­جول وت­كىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ وتكىزۋ مۇم­كىندىگى 28 ملن توننا بولسا, بيىلعى سۇرانىس 30 ملن تون­نانى قۇرا­دى. بۇل رەتتە, جۇكتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان كولەمىن قامتاما­سىز ەتۋ ماقساتىندا وتكىزۋ پۋنكتتەرى­نىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن باقتى – اياگوز جاڭا تەمىرجولىن ىسكە اسى­رۋ باستالدى. ول جىلىنا قوسىم­شا ­20 ملن توننا جۇك وتكىزۋ مۇم­كىن­دىگىن بەرەدى.

التىنكول ستانساسى جاڭعى­رىپ بولعاندا, ونىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ­12-دەن 21 ملن تونناعا دەيىن ۇل­عايتادى. دوستىق – مويىنتى ۋچاس­كەسىندە قابىلداۋ-جونەلتۋ پارك­تەرى مەن تەرمينالدىق ينفرا­قۇ­رىلىمدى كەڭەيتۋ جۇمىسى جۇر­گىزىلىپ جاتىر. بۇل ستانسانىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن جىلىنا 16-دان 35 ملن تونناعا ارتتىرادى. ناتيجەسىن­دە, قازاقستان مەن قىتاي ارا­سىن­داعى تەمىرجول پۋنكتتەرى­­­نىڭ قۋا­تى 2,5 ەسە كوبەيىپ, 76 ملن تون­­­­ناعا جەتەدى. جاڭا باعدار­دىڭ ءبىرى – مۋلتيمودالدىق باعىت­تار­دى قالىپتاستىرۋ. بۇل جوبادا قىتايمەن شەكارادا ءتورتىن­­شى تە­مىرجول وتكىزۋ پۋنكتىن اشىپ, تۇ­عىل ەلدى مەكەنىنە دەيىن 120 كم تەمىرجول جانە سول جەردە وزەن پورتىن سالۋ جوسپارلانعان. جو­با ەرتىستەن ءارى قاراي وب وزە­نى ارقىلى سولتۇستىك تەڭىز­دەر­گە شى­عىپ, قىتاي مەن رەسەي ارا­سىن­­دا قازاقستان اۋماعىنان وتەتىن جاڭا مۋلتيمودالدى ترانزيتتىك ءدالىز­دى قالىپتاستىرادى. تاسىمال­­داۋ كولەمى – جىلىنا 2 ملن 500 مىڭ توننا.

اۆتوكولىك تاسىمالى ارتىپ كەلەدى

اۆتوكولىكپەن تاسىمالداۋ جىل­دان-جىلعا ەسەلەپ ءوسىپ كەلەدى. بىل­تىر ترانزيت 40%-عا, ال يمپورت/ەكسپورت 20%-عا ۇلعايدى. اسىرەسە قىتايمەن تاسىمال قارقىنى وتە جوعارى. وتكەن جىلى يمپورت/ەكسپورت 2 جارىم ەسە, ترانزيت 2 ەسە ۇلعايىپ, تيىسىنشە 1,8 جانە 2,2 ملن توننانى قۇراسا, بيىل 9 ايدا وسى كورسەتكىشتەر تاعى دا 59 جانە 67 %-عا وسكەن.

كورشى ەلدەر دە ترانزيت الە­ۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءتيىس­تى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا كى­رىس­كەن. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەل ار­قى­لى وتەتىن قوسىمشا 3 مارشرۋت العا شىعىپ تۇر. ءبىرىنشى – باتۋمي – ۆارنا – كونستانتسا ار­قىلى سۋ جولى, ەكىنشى – باكۋ, گرۋ­زيا ارقى­لى تۇركياعا شىعا­تىن مۋلتي-­مودالدى جول, ءۇشىنشى – تۇرىك­مەن­ستان – يران – تۇركيا ارقىلى ەۋروپاعا شىعاتىن قۇر­لىق جولى.

كولىكتىڭ باسقا تۇرلەرىمەن سا­لىستىرعاندا ەڭ جوعارى تاسىمال ءوسىمىن اۆتوكولىك كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان اۆتوموبيل ءترانزيتىن ءارى قاراي دامىتۋ باستى باعىت­تىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن سالا­داعى اكىمشىلىك شارالاردى ءتيىمدى رەتتەۋ مەن ينفراقۇرىلىم­دى جاقسارتۋ ماڭىزدى. ماسەلەن, ­بيىل قىتاي, وزبەكستاننان تاسى­­مال ءۇشىن بەرىلەتىن شەتەلدىك رۇقسات بلانكىلەرى تولىقتاي ەلەكتروندى فورماتقا ءوتتى. ناتيجەسىندە, رەيس سانى وزبەكستانمەن, 6 مىڭ­نان 36 مىڭعا, قىتاي­مەن 113-تەن 230 مىڭعا دەيىن وسكەن. ءسويتىپ شەتەلدىك بلانكىلەردى قول­دانۋ ۇردىسىندەگى ادامي فاكتور تو­لىق الىنىپ تاستالىپ, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلى تۇبەگەيلى جو­يىلدى.

وتكەن جىلى سيان قالاسىندا قول قويىلعان كەلىسىم نەگىزىندە وتاندىق اۆتوكولىكتەر قىتايدىڭ ىشكى ايماقتارىنا, ال قىتايلىق كولىكتەر قۇرىق پورتىنا دەيىن جۇكتەردى جەتكىزۋگە نەمەسە ترانزيتپەن وتۋگە مۇمكىندىك الدى. «نۇر جولى» وتكەلىنىڭ جۇمىس ۋاقى­تى تاۋلىك بويىنا اۋىستىرىلدى, قالعان 5 وتكەل ۋاقىتى 2 ساعاتقا ۇزارتىلدى. تۇرىكمەنستانمەن قول قويىلعان كەلىسىمشارتقا ساي­كەس, وسى ەل ارقىلى تاسىمالداردى رۇقساتسىز جۇزەگە اسىرۋعا قول جەتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە, قى­تايدان ەۋروپاعا, قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران – تۇركيا ارقىلى جۇكتەردى كەدەرگىسىز تاسۋ ءدالىزىن ودان ءارى دامىتۋعا ىقپالىن تيگىزەدى.

بيىل ەلىمىزدە 12 مىڭ كم جول جوندەۋدەن ءوتتى. 2030 جىلعا دەيىن قىزىلوردا – اقتوبە جولىن 4 جو­لاقتىعا اۋىستىرۋ, سونداي-اق سارى­اعاشتىڭ ءبىرىنشى ساناتتاعى اينالما جولىن سالۋ جوسپارلانعان. قال­باتاۋ – مايقاپشاعايدى رەكونسترۋكتسيالاۋ, قاراعاندىدان بوعاز اۋىلىنا دەيىنگى جولدى ورتاشا جوندەۋ ءجۇرىپ جاتىر. 2025 جىلى قاراعاندى – جەزقازعان اۆتوجولىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇمىسى باستالادى. ناتيجەسىندە, قازىرگى باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي دا­لىزىنە بالامالى جاڭا مارشرۋت قالىپتاسادى. ۇزاقتىعى 736 كم بولاتىن بەينەۋ مەن سەكسەۋىل اراسىن جالعايتىن جاڭا جول سالىنادى. قۇرىلىسى 2027 جىلى باستالادى. بۇل اقتاۋ مەن قۇرىق پورتىنا جانە تۇرىكمەنستانعا ­باراتىن جولدى 900 كم-گە قىسقار­تىپ, وڭتۇستىك پەن باتىس ءوڭىرى­نىڭ بايلانىسىن ارتتىرادى.