قۇقىق – ادامزات وركەنيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى جەتىستىگى, اجىراماس بولىگى. ادام قۇقىقتارىنىڭ باسىمدىقتارى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىندا بەلگىلەنگەن. اتا زاڭىمىز ءوزى ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قول سۇقپاۋعا كەپىلدىك بەرەدى.
ەلدەگى كەز كەلگەن ادام دۇنيەگە كەلىپ, وسى جەردىڭ ازاماتتىعىن العان كۇننەن باستاپ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا يە بولادى. ولاردان بۇل قۇقىقتى ەشكىم ايىرا المايدى, زاڭدار جانە وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋى وسىعان قاراي انىقتالادى. قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن انىقتايتىن قازىرگى ساياسي-كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار بارىسىندا ادام قۇقىعى ينستيتۋتتارى دا جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ جاتىر.
ادام قۇقىعى بالا قۇقىنان باستالادى. ءاربىر حالىق, ءار ۇلت ءوز بولاشاعىن ۇرپاعىمەن تىكەلەي بايلانىستىرادى. كەز كەلگەن مەملەكەت الەمدىك قاۋىمداستىق مۇشەسى رەتىندە بالانىڭ الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ جەكە مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, جاھاندىق ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ قاتارىنا جاتاتىنىن جاقسى بىلەدى.
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە دە بالالار قۇقىن قورعاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا سايكەس ءتيىستى قۇقىقتىق تەتىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ ساياساتى ىسكە اسىپ جاتىر.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى مەن باقىتتى بالالىق شاعى – ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق مىندەتىمىز» دەپ بالالار ءومىرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ تۋرالى ۇدايى ايتىپ كەلەدى. ءار باستاما بالالار قۇقىن قورعاۋدىڭ بىرىڭعاي ۇلتتىق ستراتەگياسىن ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. ۇلتتىق ستراتەگيامىز جاس ۇرپاق ءومىرىنىڭ زاڭدىق اياسىن كەشەندى باعالاۋدان تۋىندايدى. سونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق باستامالار وزىق الەمدىك تاجىريبە مەن ەلىمىزدىڭ تاريحي, ۇلتتىق, مادەني ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ جاسالادى. ياعني مەملەكەتىمىزدە حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى اۋقىمدى ۇلتتىق زاڭناما قالىپتاستى جانە ونىڭ نەگىزگى ينستيتۋتتارى قۇرىلىپ, اۋقىمدى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بالا قۇقىن قورعاۋعا باعىتتالعان 15 حالىقارالىق شارتقا قوسىلدى. بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانى 1994 جىلعى 8 ماۋسىمدا راتيفيكاتسيالاۋ ناتيجەسىندە ونىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى. اسىل قازىنامىز بالا قۇقىعىن رەتتەۋدەگى قۇقىقتىق جۇيەمىزدىڭ قاينار كوزدەرىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق نورماتيۆتىك قۇجاتتار ەكەنى انىق. بۇل نورمالاردى راتيفيكاتسيالاۋ, يمپلەمەنتاتسيالاۋ وتاندىق قۇقىق دامۋىنىڭ مازمۇنىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ال ىشكى مەملەكەتتىك زاڭناما تۋرالى ايتار بولساق, بالالاردىڭ قۇقىقتىق جاعدايى اتا زاڭىمىزدا, «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستە, «بالا قۇقىقتارى تۋرالى», ء«بىلىم تۋرالى» جانە باسقا دا بىرقاتار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىدە ايقىندالعان.
ەلىمىزدەگى زاڭ شىعارۋ ۇدەرىستەرى بارىسىندا بالالار قۇقىن قورعاۋدىڭ ءمانى جاڭا مازمۇنعا يە بولىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بالالار قۇقىن جان-جاقتى قورعاۋ تۋرالى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا كەيىنگى جىلدىڭ وزىندە بىرنەشە زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياعا حابارلار راسىمىنە قاتىستى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتتاما راتيفيكاتسيالاندى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارى مەملەكەتتىك وتباسى ساياساتىنىڭ قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك, ينستيتۋتسيونالدىق سەكىلدى تاعى بىرنەشە نەگىزىن جەتىلدىرۋگە سەپ بولدى. سونىمەن قاتار انا مەن بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ, ولاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قارسى باعىتتالعان ءىس-ارەكەتتەر ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ, بالاعا قارسى بۋللينگ, كيبەربۋللينگكە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋگە, سونداي-اق پروفيلاكتيكالىق جانە رەتتەۋشى تەتىكتەر كەشەنىن بەلگىلەۋگە باعىتتالدى.
وبلىستىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ, استانانىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى وڭىرلىك ۋاكىلى ۇعىمىن ەنگىزۋ جانە ونىڭ وكىلەتتىكتەرىن زاڭدىق دەڭگەيدە بەكىتۋدى دە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگاندارى شتاتى 500 ادامنان 1 350-گە بالانى قورعاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. قۇقىق بۇزۋشىلىققا بايلانىستى بىرنەشە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قىلمىستىق كودەكسكە اۋىستىرىلدى.
قازىر پارلامەنتتە: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ناگرادالار, ءبىلىم بەرۋ جانە بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ماڭىزدى زاڭ قارالىپ جاتىر. قۇجاتپەن 2027 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ ۇيىمدارىن ليتسەنزيالاۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. بۇل جاڭاشىلدىق بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كۇشەيتىپ, بالاباقشا جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرادى دەپ سەنەمىز. تاعى ءبىر جاڭاشىلدىق – جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە وقىپ جۇرگەن بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك ساناتتاعى بالالارعا تاماقتانۋعا, وقۋلىققا, مەكتەپ فورماسىن الۋعا قارجى بولۋگە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتى زاڭمەن بەكىتىلدى.
زاڭدا جەتىم بالالاردى جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى قابىلدايتىن كاسىبي وتباسى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل – بالالاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدا ومىرگە بەيىمدەلۋىنە, وتباسىلىق ورتادا ءتالىم-تاربيە الۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تەتىك. دەگەنمەن باقىتتى بالالىقتىڭ شىن وشاعى – ءوز اتا-اناسى, وتباسى. بالا تاربيەسىنە كەلگەندە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۋاتى وتباسىنىڭ شۋاعىمەن ناقتىلانادى. ءاربىر جاس وتباسىن قۇرۋعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلۋ كەرەك. جاھاندىق ۇدەرىسپەن قوعامدا وتباسىنىڭ ارالاس, تولىق ەمەس, مونوگاميا, پوليگاميا, نۋكلەار سياقتى تۇرلەرى كەزدەسە باستادى. ال ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا ەل الدىنداعى ابىرويدىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى بولاتىن ۇلگىلى اۋلەت پەن قارا شاڭىراق, جاراسىمدى جانۇيا ۇعىمدارىنىڭ ورنى ەرەكشە. قاشاندا ىنتىماعى جاراسقان, ءوزارا تاتۋ-ءتاتتى, ۇيلەسىمدى وتباسى قازاق قوعامىنىڭ قۇتى بولعان. بىراق شايقالعان شاڭىراقتار سانى ازايماي تۇر. ەڭ جاقسى كورەتىن ەكى ادامنىڭ ەكى جاققا كەتۋى بالا پسيحولوگياسىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى. ءتان جاراسى جازىلار, جان جاراسىن قايتەمىز؟ ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىق, ادامنىڭ قۇقىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ءىس-ارەكەتتەردىڭ جيىلەۋى ەلدىك مۇددەمىزگە سىن.
تاربيەلى بالا – باعىمىز, تاربيەسىز بالا – سورىمىز. بۇل ۇلكەندەرگە تاربيەنى وزىمىزدەن باستاعانىمىز ءجون بولاتىنىن ۇعىندىرا تۇسەدى. ۇيادا دۇرىس قاناتتانباعان ءتۇزۋ ۇشا الماس. «بالانى مەن تاپتىم, مەملەكەت اسىراسىن, مەكتەپ تاربيەلەسىن» دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋدىڭ ارتى ورنى تولماس زارداپقا ۇرىندىرۋى ىقتيمال. ۋاقىت وتە كەلە بالانىڭ بۇرىس جولعا تۇسكەنىنە كىمدى كىنالايمىز؟ سوندىقتان دا نەكە-وتباسى زاڭناماسىنىڭ نەگىزدەرى نەكە جانە وتباسى, اكە بولۋ, انا مەن بالا ينستيتۋتىن نىعايتۋعا نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋ, ساقتاۋ, نىعايتۋ جانە ىلگەرىلەتۋ قاعيداتتارىمەن تولىقتىرىلىپ كەلەدى.
الدا قابىلداناتىن زاڭدار دا تەحنولوگيالىق دامۋ پەن ءومىردىڭ جاڭا تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىنداي بولعانى ءجون. بالا قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالعان ماسەلەلەردى ۇزدىكسىز شەشۋ ءۇشىن قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بارلىق سالاسىنىڭ ءوزارا بىرلىگى ماڭىزدى. بۇل ءۇشىن العىشارتتار دا بار. «بالالار قۇقىعى تۋرالى كونۆەنتسيا – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بالالار كونستيتۋتسياسى» دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. سوندىقتان بالا قۇقىقتارى – جوعارى قۇندىلىق, ونى قۇرمەتتەۋ, ساقتاۋ جانە قورعاۋ بارشامىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز. ءوزارا تىعىز بايلانىس قانا بالالاردىڭ مۇددەسى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرە الماق.
ناۋرىزباي بايقاداموۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى