شىعىستا «قۋانىش دەگەن – رۋح ساۋلىعى, بۇل سەزىم نەعۇرلىم كوبىرەك بولعان سايىن كەڭىستىكتەن قۋاتتى سوعۇرلىم كوبىرەك تارتادى» دەگەن تۇسىنىك بار. البىرت شاعىندا وقۋعا دەن قويىپ, جىگىت شاعىندا ارمانداعان اسۋلارىنا بەتتەپ, وتىزدا وردا بۇزىپ, قىرىقتا قامال العان بۇل ادامدى جەتىسۋ وڭىرىندە كوش باسىندا جۇرگەندەر جاقسى بىلەدى.
الماتىداعى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن اگرونوم ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك اياقتايدى. مۇنان كەيىن تۋعان اۋىلىنا ورالىپ ء«ۇشارال» كەڭشارىنىڭ قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى جونىندەگى ينجەنەرىنەن «ىنتالى» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورىنا دەيىن ساتىلاپ كوتەرىلگەن. وسىندا ءبىرىنشى بولىپ شارۋاشىلىق ەسەپ-ءتاسىل ەنگىزىلدى. جاڭاشىل باسشىنىڭ ويلاعانى ورىندالىپ, از ۋاقىتتا «ىنتالى» وزگە شارۋاشىلىقتاردان وق بويى وزىق كورىندى. اۋدان باسشىلارى جاس ماماننىڭ ىسكەرلىگىنە ريزا بولىپ, الاكول اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا ۇسىنعانى سوندىقتان.
1985 جىلدان باستاپ پارتيا جانە مەملەكەتتىك اتقارۋشى ورگانداردا جاۋاپتى قىزمەتتەرگە ارالاسقان تۇرسىنباي شانتۋ ۇلى جاس تا بولسا بىلىكتىلىگىمەن توڭىرەگىنە تانىلىپ, قازاقستان كومپارتياسى تالدىقورعان وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ينسپەكتورى, قاراتال اۋداندىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
قاراتالدا اتقارۋ كوميتەتىن باسقارىپ جۇرگەن جىلدارى قابىلداۋىنا اۋداننىڭ بەدەلدى اقساقالدارى كەلىپ, ەسكەلدى, بالپىق بابالارىنىڭ باسىنا تاس قويىپ, كەسەنەلەرىن جاڭعىرتۋ تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالعانى بار. ولاردىڭ ۇسىنىسىن ورىندى دەپ ساناپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىن قۇلاعدار ەتەدى. باسشى اقساقالدار ۇسىنىسىن اياقسىز قالدىرعاندى ءجون كورەدى. تۇرسىنباي شانتۋ ۇلى ءبىرىنشى باسشىنىڭ كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىنا كەتكەنىن پايدالانىپ, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ سەسسياسىندا بابالاردىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا قور قۇرۋعا شەشىم قابىلدايدى. كەيىن وسى قور قارجىسى كوپشىلىكتىڭ قولداۋىمەن ەسەلەنىپ, كونە كەسەنەلەر جاڭعىرتىلىپ قانا قويماي, بابا مۇرالارى جارىققا شىعا باستادى.
قاراتالدان سوڭ مەملەكەتتىك م ۇلىك جونىندەگى تالدىقورعان ايماقتىق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, جاڭا ەكونوميكالىق قۇرىلىمداردى قولداۋ جانە مونوپوليالىق قىزمەت جونىندەگى تالدىقورعان وبلىستىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پرەزيدەنت اپپاراتى جانە مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باس ينسپەكتورى, تالدىقورعان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, باعا جانە مونوپولياعا قارسى ساياسات جونىندەگى كوميتەتتىڭ تالدىقورعان وبلىسى بويىنشا توراعاسى, بورلىتوبە, الاكول, سارقان اۋداندارىنىڭ اكىمى بولىپ قىزمەت ىستەدى. كەيىنگى جىلدارى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمدارىندا بولعان ول قازىر «گاز» شارۋاشىلىعىنىڭ ارنايى جيناقتاۋ-جوندەۋ باسقارماسى» جشس-ىن باسقارىپ كەلەدى.
تۇرسىنباي عالينوۆتى بورلىتوبە اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان 1995 جىلدان بەرى بىلەمىن. جەتپىس جىل كەڭەس وكىمەتىنە ەتى ولگەن پارمەنسىز پارلامەنتتى, دارمەنسىز ۇكىمەتتى, قاۋقارسىز قوعامدى, ءالجۋاز زاڭدى كوردىك. بالاباقشالار جابىلدى, كىتاپحانالار ق ۇلىپتالدى, رۋحانياتىمىز قۇلدىرادى. ميلليونداعان مال باسى, مىڭداعان تەحنيكامىز كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. وسىنداي ءولىارادا ونسىز دا كەجەگەسى كەيىن كەتىپ بارا جاتقان اۋداندى باسقارۋ وڭاي ەمەس-ءتى. وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلىندە دىردەكتەگەن جۇرتقا پانا بولۋعا تىرىستى.
اۋدان تىزگىنىن جاڭادان العاندا قاراۋىنداعىلارىن «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋمەن» ۇستايتىنى تالاي اڭگىمەگە ارقاۋ بولاتىن. بەرگەن تاپسىرمانىڭ مۇقيات ورىندالۋىن قاداعالاۋسىز قالدىرمايتىن. ەڭبەك ادامدارىنىڭ حال-جاعدايلارىن ءبىلىپ, ءىستى ىلگەرىلەتۋدەگى بىلگىرلىگىن كوز كورگەندەر ءالى كۇنگە ايتادى.
بورلىتوبە اۋدانى ەكونوميكاسىنىڭ اۋقىمدى بولىگى لەپسى مەتالل بۇيىمدارى زاۋىتىنىڭ ونىمىنە قاتىستى بولاتىن. تۇرسىنباي اۋدان تىزگىنىن العاندا سوناۋ قىرقىنشى جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان زاۋىت شيكىزاتتىڭ, جانار-جاعار مايدىڭ جوقتىعىنان شاتقاياقتاپ تۇردى. اۋدان باسشىسى بىلىكتى ماماندارمەن اقىلداسىپ, قاراعاندىمەن بايلانىس جاساپ, زاۋىت تسەحتارىنا ازدى-كوپتى جان ءبىتىردى. كەيىنگى باسشىلىق وسى تىزگىننەن ايىرىلىپ قالدى.
تۇرسىنباي عالينوۆتىڭ كەزىندە قاراشىعان وڭىرىندەگى كوكونىس, باقشا داقىلدارىن ءوسىرۋ ءۇردىسىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا پلاتينا قۇرىلىسى قولعا الىندى. قاجەتتى جۇمىستار قۋاتتى تەحنيكالاردىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلا باستاعان كەزدە اكىم ورىنتاعى باسقا ازاماتقا بۇيىرىپ, جۇمىس جالعاسىن تاپپادى. سونىمەن قاتار اۋدان ورتالىعى لەپسىدە مەشىت سالۋعا دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن قىزىل كىرپىش جەتكىزىلىپ, ىرگەتاسى قالانىپ, قابىرعاسى كوتەرىلە باستاعانىنا دا كۋا بولعانبىز. باستاماشى باسشى قىزمەت اۋىستىرعان سوڭ وسىناۋ شاراپاتتى ءىس تە اياقسىز قالدى.
1996 جىلى تۇرسىنباي اعامىز ءوزى تۋىپ-وسكەن الاكول اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالدى. وسى اۋداندا جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىن ماماندىعىنا ساي ەڭبەك جولىن باستاپ, شارۋاشىلىق باسقارعان تاجىريبەلى ازامات ايدىندى الاكولدىڭ ادىمىن اشۋعا ءبىر ادامداي ەڭبەك ءسىڭىردى. اۋدانعا تۇڭعىش پرەزيدەنت جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە اۋدان باسشىسى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى كوتەردى. دوستىق كەنتىنە سۋ تارتۋ, كەدەندىك باقىلاۋ جۇمىستارىن, كەدەندىك باج سالىعىن جۇيەگە كەلتىرۋ, ءۇشارال-اقتوعاي ارالىعىنا جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ جۇزەگە اسىرىلعانى كوپكە ايان. سونداي-اق ەل قورعانى قابانباي باتىرعا اۋدان اۋماعىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتۋ ءۇشىن قور قۇرىلىپ, اكىم باستاماسىمەن ەلدىڭ اتىن شىعارعان ەر ەسىمىن ۇلىقتاۋ جۇزەگە اسىپ جاتتى. سونداي-اق شەكارالاس اۋدان اكىمدەرىنىڭ قاتارىندا قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى شەكارانى بەكىتۋگە تىكەلەي قاتىسقانىن اعامىز اڭگىمەسىنە ارقاۋ ەتىپ وتىرادى.
ءبىزدىڭ بۋىننىڭ «وبلىس, اۋدانداردى ءبىر-بىرىنە قوسساق, بايىپ شىعا كەلەدى» دەپ جاعاسىن تۇزەپ, ەتەگىن قىمتاپ كەلە جاتقان قالىڭ ەلدى ساپىرىلىستىرىپ جىبەرگەن جىلداردى باستان وتكەرگەنى بۇگىندە تاريحقا اينالدى. وسى ەكسپەريمەنتتەن تولىمدى ناتيجە شىقپاعانى كوپكە ايان. بيلىك شەشىم قابىلداردا وزدەرىمەن ساناسپاعان شەرمەندە جۇرت ءوز جەرىندە شەتقاقپاي بولىپ قالدى. ءبىر پاراق انىقتاما ءۇشىن شالعايداعى ەلدەن اۋدان ورتالىعىنا جەتۋ كوپشىلىككە مۇڭ بولدى. بورلىتوبە اۋدانى تاراپ, سارقان اۋدانىنا قىزمەت بابىمەن اۋىسقان ءبىز اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدى دە, ءبىز بىلەتىن تۇرسىنباي عالينوۆتىڭ 1998 جىلى ىرىلەنگەن اۋدانعا باسشى بولىپ كەلگەنىن دە كوزىمىز كوردى. الىمدى دا شالىمدى ءىس-قيمىلى ارقىلى اۋدان تىنىسىنا وزگەرىس ەنگىزۋگە ۇمتىلعان اكىمنىڭ جەكەمەنشىككە نەگىزدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعىن ىدىراتپاي, ءونىمدى ەسەلەۋگە ۇمتىلعان تالپىنىسى تەككە كەتكەن جوق. شارۋا قوجالىقتارىن قولداۋ ماقساتىندا وبلىستىق «كازسەلحوزتەحنيكا» بىرلەستىگىنەن «دجون-دير» ماركالى امەريكالىق 30 كومباين جەتكىزىلىپ, سول ءبىر جىلداردى ديقاندار ناتيجەلى اياقتاپ, قامباعا ءدان تولدى. بۇعان دەيىن اقسۋ اۋدانىنا بەرىلىپ كەتكەن قاراشىعان اۋىلدىق وكرۋگىن وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن سارقان اۋدانىنىڭ قۇرامىنا قايتارىپ, شالعايدا قالعان شاراسىز ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋدى ويلاستىردى.
سارقان اۋدانىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان كەزدە تۇرسىنباي شانتۋ ۇلى اۋىل اكىمدەرىنىڭ, ۋچاسكەلىك پوليتسيا وكىلدەرىنىڭ اۋىل تۇرعىندارى الدىنداعى ەسەپ بەرۋىن جۇمىس تارتىبىنە ەنگىزدى. كەيىننەن ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك رەسپۋبليكا بويىنشا قولعا الىنعانىن اعامىزدىڭ كورەگەندىگى دەمەسكە لاجىمىز جوق.
مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جەمىستى جىلدارىنىڭ ايعاعىنداي وڭىرىندە «قۇرمەت» وردەنى جارقىرادى. ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن الماتى وبلىسىنىڭ, تالدىقورعان قالاسىنىڭ, قاراتال, الاكول, سارقان, ەسكەلدى اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تابيعي مونوپوليالارعا قارسى قىزمەتىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى.
ەلدىك مۇددە, ۇلت نامىسىن ويلايتىن اقساقالدارىمىزدىڭ ساپى نىعايا بەرگەي.
جومارت يگىمان,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى