ۇرپاققا ىزگىلىك پەن رۋحاني قۇندىلىقتى ءسىڭىرۋ – تەك اتا-انانىڭ ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ مىندەتى. اۋەزوۆتىڭ تىلىمەن ايتقاندا, ەڭ اۋەلى – بەسىكتى تۇزەپ, سودان سوڭعى جەردە بالاباقشا مەن مەكتەپتى جانە ۋنيۆەرسيتەتتى باقىلاۋعا الساق, مۇراتىمىز ورىندالاتىنعا ۇقسايدى. ءۇستىرت قاراعاندا سولاي. ال شىنداپ كەلگەندە, اتاۋلى ماسەلە اناعۇرلىم كۇردەلى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتاي مىنبەرىندە: «اشىعىن ايتساق, قازىر جاس ۇرپاق الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تاربيە الىپ جاتىر. بالانى دۇرىس باعىتقا بۇرىپ, جول كورسەتىپ وتىرماساق, بۇل – وتە قاۋىپتى ءۇردىس», دەگەن ەدى. سوندىقتان قوعام, ۋاقىت وزگەردى دەگەنمەن, ۇلتتىق تاربيەدەن اجىراماعان ءجون.
جاستاردىڭ كوپ ۋاقىتى عالامتوردا وتەتىنىن ەسكەرسەك, ەلدىك تاربيەنى تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى ءسىڭىرۋ ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ەڭ ءبىر ءتيىمدى جولى بولماق. ماسەلەن, «Qonzhyq» ءموبيلدى قوسىمشاسىن ازىرلەگەن ايگەرىم يساتاەۆا مەن ءاليا سارسەنوۆانى وسى ورايدا ۇلگى ەتسەك بولادى. ولار بالالارعا فولكلوردى قىزىقتى فورماتتا ناسيحاتتايتىن جاڭاشىل جوبا دايىنداعان.
«بۇكىل الەم تسيفرلىق جۇيەگە كوشۋدە, ءبىز دە سوعان ىلەستىك. 250-گە جۋىق ەرتەگى, 1 700 ءان-كۇي جانە ءتۇرلى بەسىك جىرىن قوسىمشامىزعا ەنگىزدىك. ويىن فورماتىنداعى وقۋ ءبولىمى دە بار. جوبامىزدىڭ ەرەكشەلىگى – پايدالانۋشىعا ىڭعايلى ءارى قولجەتىمدى. اتا-انا «Google» مەن «YouTube-ءتى» شارلاپ, قاجەت دۇنيەنى ىزدەپ وتىرمايدى. ءبارى ءبىر جۇيەدە. قازىر قوسىمشانىڭ 150 مىڭنان اسا قولدانۋشىسى بار. دەمەك بالالار فولكلوردى وقيدى, تەك قىزىقتىرا ءبىلۋ كەرەك جانە جەلىدە قازاقي كونتەنتتى بارىنشا كوبەيتۋىمىز كەرەك», دەدى ايگەرىم يساتاەۆا.
ۇلتتىق سانانى تەك زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى عانا ەمەس, ءداستۇرلى ادىستەرمەن ۇشتاستىرۋ ماڭىزدى. ويتكەنى «تاربيە – تال بەسىكتەن». وسى جاعىنان كەلگەندە, بار سالماق اتا-اناعا تۇسەدى. سەبەبى بالا ونەگەنى ەڭ اۋەلى وتباسىندا الادى. وتباسىندا نە كوردى, نە ءتۇيدى – سونى بويىنا سىڭىرەدى. بالا تاربيەسىنىڭ مامانى ەلجاس ەرتاي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر ح, ءۇ, Z سەكىلدى «ۇرپاقتار تەورياسى» دەگەن تۇسىنىك كوپتەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. دەگەنمەن بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاربيەمىزدى تولىعىمەن جوققا شىعارمايدى.
«مىسالى, پەداگوگيكادا تىكەلەي تاربيە جانە جاناما تاربيە دەگەن ەكى ءتۇرلى ۇعىم بار. ءبىرىنشىسى, بالانىڭ ايىبىن بەتىنە باسا وتىرىپ تاربيەلەۋ دەگەن ءسوز. قازىر وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ اتا-انالاردىڭ كوبىسى, وسى ءادىستى قولدانادى. ال نەگىزىنەن پەداگوگيكادا ۇسىنىلاتىن ءادىس ول – جاناما تاربيە. مۇندا بالا ءوزىنىڭ تاربيەلەنىپ جاتقانىن ءتىپتى سەزبەۋى كەرەك. ياعني ونىڭ ەشقانداي جەكە باسىنا شابۋىل جاساماي, ايىبىن بەتىنە باسپاي, جاي عانا ءبىر اڭگىمە ايتا وتىرىپ, ءتۇسىندىرۋ دەگەن ءسوز. ەندى قاراپ تۇرساق, ءبىزدىڭ ەرتەگىلەرىمىز, ماقال-ماتەلدەرىمىز, قيسسا-داستاندارىمىز, ءبارى-ءبارى – جاناما تاربيەنىڭ وزىق ۇلگىسى. شىعارماداعى كەيىپكەرلەرگە قاراپ, بالا بوي تۇزەيدى, جاماننان جيرەنىپ, جاقسىدان ۇلگى الادى. سوندىقتان وسى سەكىلدى بالا تاربيەسىندە قۇنىن جوعالتپايتىن ادىستەردى قولدانعان ءجون. بىراق ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار دەمەكشى, كەيبىر تۇسىنىكتەر مەن تىيىمداردى قازىرگى تاڭدا قايتا قاراستىرۋ كەرەك. سونىڭ ءبىرى – تۇڭعىش بالانىڭ اتا-اجەگە بەرىلۋى. بۇرىنعى وتباسى قۇرىلىمىندا ءبىر اۋلەت ءبىر اۋىلدا تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بالا رەسمي تۇردە اتا-اجەنىڭ بالاسى دەپ اتالعانىمەن, ول ءوزىنىڭ اكە-شەشەسىنەن الشاقتاپ كەتپەيتىن ەدى. ال قازىر جاھاندانعان داۋىردە اتا-اجە ءبىر جاقتا, اكە-شەشە باسقا جاقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ارالارىندا ۇلكەن اراقاشىقتىق بار. بۇنىڭ ءبارى اناسىنىڭ مەيىرىمىنە قانباي قالۋ, تۋعان اكەسىنىڭ جىلۋىن كورمەي ءوسۋ دەگەن سەكىلدى ماسەلەلەردى تۋىنداتادى. كەيىن اتا-اجە و دۇنيەلىك بولعاندا بالا ەكى ورتادا قالادى. ويتكەنى ءوزىنىڭ اكە-شەشەسىمەن ەموتسيونالدى بايلانىس ورناماعان. بۇل – بالاعا پسيحولوگيالىق سوققى. ودان بولەك, قازاق قوعامىندا ءجيى بايقالاتىن «ۇل بالا جىلامايدى» دەگەن سەكىلدى ۇعىمداردى توزىعى جەتكەن تۇسىنىكتەر قاتارىنا جاتقىزامىن», دەيدى ە.ەرتاي ۇلى.
ءيا, بالا وتباسىندا تاربيەلەنىپ, مەكتەپتە قالىپتاسادى. ول جاقتاعى ءبىلىم جۇيەسى, ارالاساتىن ورتاسى وقۋشىنىڭ نەگىزىن قالايدى. وسى ورايدا مەكتەپ تاربيەسى ۇلتتىق تاربيەمەن قالاي ۇشتاسىپ جاتىر دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايتىنى راس. ءبىز بۇعان جاۋاپ تابۋ ءۇشىن استانا قالاسىنداعى س.ماۋلەنوۆ اتىنداعى №37 مەكتەپ ديرەكتورى گۇلجان دارىبايقىزىن سوزگە تارتتىق.
«مەكتەبىمىزدەگى «ۇلتتىق قۇندىلىقتار» الاڭى ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ياعني وقۋشىلار ءۇزىلىس كەزىندە توعىزقۇمالاق, بەس اسىق سياقتى ۇلتتىق ويىنداردى ويناپ, دومبىرادا كۇي شەرتىپ, ۇلتتىق كيىمدەرمەن, تاعامدارمەن تانىسۋعا, قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورىپ, ساناعا سىڭىرۋلەرىنە جاعداي جاسالعان. مەكتەپ دالىزىندە ورنالاسقان وسى ايماقتا بالالار ءبىر-بىرىمەن ەمەن-جارقىن ارالاسىپ, جاقىن تانىسىپ كەتەتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز. «پايدالى 10 مينۋت» جوباسىندا قازاق اندەرى ناسيحاتتالىپ, وقۋشىلار قازاق كۇيشىلەرىنىڭ شىعارماسىمەن تانىسادى», دەيدى گۇلجان دارىبايقىزى.
قازىر «ۇلتتىق قۇندىلىقتى دارىپتەۋ كەرەك» دەپ ۇرانداتىپ سويلەيتىندەر كوپ. بىراق ءسوز بەن ءىستى ءبىر ارناعا توعىستىرعانداردىڭ قاتارى از. سولاردىڭ ءبىرى – «قارا شاڭىراق» ۇلتتىق تاربيە بەرۋ مەكتەبىنىڭ جەتەكشىسى تۇرار ساتتارقىزى.
«بۇگىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جاندانىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە قازاقتىلدى ۇيىمداردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. تەك ەسەپ ءۇشىن, كوزبوياۋشىلىق ءۇشىن ەمەس, ناقتى ناتيجەگە جۇمىس ىستەسە دەيمىن. كوك تۋدى جەلبىرەتىپ, چەللەندج جاساپ, سۋرەتكە تۇسكەننەن, پاتريوتيزم ويانبايدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ۇلتتىق قۇندىلىقتار دارىپتەلەتىن ءىس-شارالار ارقىلى ۇلت رۋحىن وياتىپ, ءسوز بەن ءىستى ءبىر ارناعا توعىستىرۋ. وسى جىلدى قورىتىندىلايتىن بولساق, ەلوردا بالاباقشالارىندا «بالاڭدى قازاقشا وقىت» اتتى اتا-انالارمەن رۋحاني-تانىمدىق كەزدەسۋلەر, مەكتەپتەردە «ۇلاعاتتى ۇرپاق», جوعارى وقۋ ورىندارىندا «Qazaq alemi» اتتى جۇزدەسۋلەر ۇيىمداستىردىق. جاس وتباسىلار اراسىندا «قازاعىمنىڭ داستۇرلەرى-اي», ستۋدەنتتەر اراسىندا «شاشباۋلىم» تانىمدىق-ەتنوگرافيالىق سايىسىن وتكىزدىك. سونداي-اق بەلگىلى ەتنوديزاينەر تىلەك سۇلتاننىڭ «كيەلى كيمەشەك» اتتى جەكە كورمەسىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تۇڭعىش رەت ۇلتتىق مۋزەيدە وتكىزىپ, قازاق قۇندىلىعىن ۇلىقتاپ, ۇلت رۋحىن اسقاقتاتتىق. مىنە, ءدال وسىنداي تاعىلىمدى ءىس-شارالار ارقىلى ءبىز جاس ۇرپاقتى ۇلتىمىزدىڭ اسىل مۇراسىمەن تانىستىرىپ, ولاردىڭ بويىنا ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەنىڭ ءدانىن ەگەمىز. ءاربىر وتباسىندا سالت-ءداستۇرىمىز دارىپتەلسە, بالا ونى كۇندە كورىپ, ءوز بولمىسىنا ءسىڭىرىپ وسەدى», دەيدى ت.ساتتارقىزى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راقىمجان تۇرىسبەكتىڭ ايتۋىنشا, تاربيە ءىسى – ەلدىك مۇددەنىڭ قاينار كوزى. ۇلت رۋحانياتىنىڭ ماقتانىش-شامشىراقتارى قالدىرعان دانالىق ويلار مەن سىرلى ءسوز مايەگىنەن دە ەلدىك مۇددە, ءداستۇر مەن دۇنيەتانىم, ءتالىم-تاربيە ارنالارى ايقىن اڭعارىلادى.
«الاش ارداعى ج.ايماۋىت ۇلى «ۇلتتى ءسۇيۋ» اتتى كوسەمسوزىندە: «...ۇلتىن شىن ءسۇيىپ, ايانباي قىزمەت قىلعان ازاماتى كوپ جۇرت كۇشتى, ونەرلى, ءبىلىمدى جۇرت بولىپ, كۇرەستە تەڭ ءتۇسىپ, باسقالارعا ءوزىن ەلەتىپ وتىر. ۇلتى ءۇشىن قۇرمەت قىلماي, باس قامىن ويلاپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ەلى ارتتا قالىپ وتىر... قارا حالىقتىڭ مادەنيەتتى بولۋىنان, مادەنيەتتى كىسىنىڭ قازاق بولۋى قيىن, بالاسىنا وسى باستان ۇلت رۋحىن ءسىڭىرىپ, قازاق ومىرىنە جاقىنداتىپ تاربيەلەۋ كەرەك», دەپ ۇلت پەن ۇرپاق ءمانىن ءجىتى ايقىندايدى. الايدا وسى كۇنى اۋىل ءومىرى مەن قالا تىرشىلىگىندە – تاريحي سانا مەن ءتالىم-تاربيە باعىتتارىنداعى جۇمىستار جۇيەسىندە بىرىزدىلىك بايقالا بەرمەيدى. اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەڭىل قابىلدايتىنى, جاڭاشىل كوزقاراس, ەڭبەكقورلىق پەن پاتريوتتىق سەزىمنىڭ تومەندىگى ءجىتى كورىنىس بەرەدى. سمارتفونعا تاۋەلدىلىك ارتتى. وقۋ ۇدەرىسى تومەندەدى. كىتاپ, گازەت-جۋرنال وقىلمايدى. قىسقاسى, ادام فاكتورىنا قاجەتتى دامۋ ۇردىستەرىنە كولەڭكە ءتۇسىرىپ كەلەدى. «ۇلتتى ءسۇيۋ» ميسسياسى كوڭىلدەن شىعا بەرمەيدى. وسى ورايدا, ۇلتتىق سانا – وزەكتى ارنا, ەلدىك تاربيە – قۇندىلىقتار قاينارى ەكەندىگى ويعا ورالادى. اعارتۋشىلىق باعىت پەن پاسسيونارلىق رۋح – ۇلت ازاتتىعى, ەركىن ەل دامۋىنىڭ جارقىن جولى. جۇرت ءىسى, ۇرپاق بولاشاعى, مادەني-رۋحاني ارنالار – ۇلتتىق سانا مەن تاربيە وزەگىن قۇرايدى. ونىڭ ءمانىسى: «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» ء(ال-فارابي), «ادامزاتقا قىزمەت ەتپەيتىن ءبىلىم – قاتەرلى» (سوفوكل), ء«ومىر ۇزاقتىعىمەن ولشەنبەيدى, مازمۇنىمەن ولشەنەدى» (سەنەكا) سەكىلدى ءومىر-تاجىريبەدەن الىنعان قاعيداتتى ويلار مەن تولعانىستار جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارتتىرادى. ەندەشە, تاريحي ساناسى اشىق, تاربيەسى تولىق ۇرپاق – ەل مەرەيى, ۇلت جەمىسى», دەيدى راقىمجان تۇرىسبەك.