تاۋەلسىزدىك جىلدارى قولىمىز جەتكەن جەتىستىك, ءبىز باعىندىرعان بەلەس از ەمەس. باستىسى جاھاندىق سىن-قاتەر قاۋپى كۇن ساناپ ارتقان الماعايىپ شاقتا ىشكى جانە سىرتقى تۇراقتىلىقتىڭ تىزگىنىن تەڭ دارەجەدە ۇستاپ قالا الدىق. بۇگىندە كەيبىر ەل ءۇشىن توڭىرەگىندەگى گەوساياسي احۋالدىڭ سالدارىنان بەلگىلى ءبىر بەلەسكە كوتەرىلۋ تۇرماق, ءوزىن مەملەكەت رەتىندە ۇستاپ قالۋدىڭ قامى ماڭىزدىراق بولىپ قالدى. ازاتتىق العانىمەن الدىمەن توقىراۋدىڭ ازابىن تارتقان ەلىمىز ەسەلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جىل وتكەن سايىن ەكونوميكاسىن نىعايتىپ, سىرتقى ساياساتتاعى تەڭگەرىمدى دە ەستەن ءبىر ءسات شىعارعان ەمەس. دەموكراتيا مەن بەيبىتشىلىككە, تۇراقتىلىق پەن اشىق ديالوگكە دەگەن ۇمتىلىسى ەلىمىزدى حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىندا ابىرويعا باستاپ كەلەدى.
جىلدىڭ باسىندا گەرمانيانىڭ «Stiftung Wissenschaft und Politik» اتتى حالىقارالىق جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ينستيتۋتى «ورتا دەرجاۆالار – حالىقارالىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى سۋبەكتىلەرى» اتتى ساراپتامالىق ماقالالار جيناعىن جارىققا شىعارعان. زەرتتەۋلەرى ونسىز دا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بەدەلدى ينستيتۋتتىڭ بۇل جولعى جيناعى الەمدىك ساراپشىلاردى كەزەكتى مارتە ەلەڭ ەتكىزدى. ويتكەنى SWP زەرتتەۋشىلەرى ماقالادا نەگىزىنەن دەرجاۆالار جونىندە ءسوز قوزعاپ, قازاقستاندى الەمدەگى ورتا دەرجاۆالاردىڭ قاتارىنا قوسىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساياسي سالماعىن ارتتىرا ءتۇستى. ەلىمىز بۇل قاتارعا الەم ساناساتىن تۇركيا, يزرايل, مىسىر, ساۋد ارابياسى, ءۇندىستان, يندونەزيا, ەفيوپيا, كەنيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, مەكسيكا جانە برازيليا سەكىلدى مەملەكەتتەرمەن يىق تىرەستىرە قوسىلىپ وتىر.
جالپى, ورتا دەرجاۆالار تىزىمىنە الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ ارەناسىندا ايتارلىقتاي ويىنشى بولا الاتىن ەلدەر عانا كىرەدى. ياعني بۇل قاتارعا كەز كەلگەن ەل وڭايلىقپەن قوسىلا المايدى. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي قورىتىندى شىعاراتىن ينستيتۋت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەگى عىلىمي ساراپتامادان ءوتىپ بارىپ, گەرمانيا بيلىگىنىڭ باتاسىن الاتىنى بار. ءبىزدى وسى تىزىمگە ەنگىزگەن عىلىمي-ساراپتامالىق ورتالىق سانالاتىن گەرمانيالىق عىلىم جانە ساياسات قورى سول ەلدىڭ ۇكىمەتىمەن, پارلامەنتىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى. وسى ورتالىق ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىمەن ەرەكشەلەنىپ, كوزگە تۇسكەن. ايتالىق, قازاقستان ەقىۇ-عا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتىپ, سيريا قاقتىعىسىنان تۋعان كەلىسسوزدەرگە دە استانا ءوزىنىڭ بەيتاراپ الاڭىن ۇسىندى.
ال تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق ەلىمىز باتىستىق ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جايلى جاعداي جاساپ, مۇنايدىڭ قورىن بارلاۋعا بارىنشا بيزنەس-كليمات قالىپتاستىرا الدى. ءسويتىپ, ازياداعى اشىقتىققا ۇمتىلعان العى شەپتەگى ەل ەكەنىن ايقىنداپ الدى.
«قازاقستان قويناۋىندا اقش پەن ەۋروپانىڭ قاتتى قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان باي رەسۋرستار – قازبا وتىندارى (اسىرەسە مۇناي), مەتالدار, مينەرالدار جانە سيرەك مەتالل ەلەمەنتتەرى مول. ەلدىڭ قازىرگى تاڭدا ەو ەرەكشە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعان جاسىل ەنەرگيا كوزدەرىن وندىرۋگە قاتىستى دا الەۋەتى جوعارى», دەپ جازادى اتالعان قور ساراپشىلارى.
جوعارىدا اتالعان زەرتتەۋگە قاتىسقان بىلىكتى نەمىس ماماندارى رەسمي استانانىڭ ورتا دەرجاۆالار ەلدەرىمەن ۇزەڭگىلەس بولۋعا ءۇش نەگىزگى كريتەري سەپ بولعانىن ايتىپ وتكەن. اتاپ ايتساق, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى, مەملەكەتتەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك, ەلىمىزدىڭ اۆتونوميالىق دەربەستىككە دەگەن ۇمتىلىسى ءبىزدى وسى دەڭگەيگە شىعارىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە SWP قازاقستاندى تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياساتى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن, ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ويىنشى تۇرعىسىندا وزىندىك بەت-بەدەلى بار, ءتۇرلى رەسۋرستارعا باي, سونداي-اق ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ ءبىر تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان بايىپتى ەل رەتىندە باعالايدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى مامىردا سينگاپۋرعا بارعان مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا «قازاقستان جانە ورتا دەرجاۆالاردىڭ ءرولى: قاۋىپسىزدىكتى, تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋدى ىلگەرىلەتۋ» تاقىرىبىندا سينگاپۋر 46-ءدارىسىن وقىعانى ەستە.
مەملەكەت باسشىسى سول لەكتسياسىندا قازاقستان مەن سينگاپۋر سياقتى جاڭادان پايدا بولعان ورتا دەرجاۆالاردىڭ ءرولى تۋرالى پايىمداي كەلە, جاھاندىق قاۋىپسىزدىك كوكجيەگىندە مول مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ قانا قويماي, ەداۋىر قاۋىپ تە توندىرەتىن ەلەۋلى وزگەرىستەرگە نازار اۋدارعان-دى.
– ءبىز گەوساياسي شيەلەنىستەن باستاپ, ماكروەكونوميكالىق قيىندىقتارعا دەيىنگى جانە جيىلەي تۇسكەن كليماتتىق اپاتتار سەكىلدى قانشاما داعدارىسپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ ىرگەسى جىلدام سوگىلىپ بارادى, الەمدىك دەرجاۆالار اراسىندا ءبىر-بىرىنە سەنىمسىزدىك تانىتۋ ءۇردىسى ۇدەي ءتۇستى. شاماسى, قىرعي-قاباق سوعىستان كەيىن ورناعان «بەيبىتشىلىك نەسىبەسى» تۇگەسىلۋگە جاقىن. ويتكەنى بىلتىر الەم ەلدەرىنىڭ اسكەري سالاعا جۇمساعان شىعىندارى 2,2 ترلن دوللارعا دەيىن جەتتى. بۇل – رەكوردتىق كورسەتكىش. دەمەك قارۋلانۋدىڭ جاڭا باسەكەسى باستالدى. قانشا كۇش-جىگەر جۇمسالعانىنا قاراماستان, ادامزات جاڭا اسكەري قاقتىعىستاردىڭ قۇربانىنا اينالادى. ەكسترەميزم, تەرروريزم, كيبەرنەتيكا, عارىش, جاساندى ينتەللەكت, كليماتتىڭ وزگەرۋى, جاپپاي ميگراتسيا جانە ەپيدەميا تۋىنداتقان تۇيتكىلدەر جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاعدايىن ودان سايىن ۋشىقتىرا ءتۇستى. الايدا استانا مەن سينگاپۋر دامىپ كەلە جاتقان ورتا دەرجاۆالار رەتىندە مۇنداي ءبولىنۋ مەن جىكتەلۋگە كوز جۇمىپ قاراي المايدى. قاۋىپ-قاتەر وتە زور. ەگەر شارا قابىلداماسا, تاعى ءبىر قىرعي-قاباق سوعىس زوبالاڭىنا تاپ كەلۋىمىز ابدەن مۇمكىن, – دەدى پرەزيدەنت.
ارينە, جەتىستىك جولى قاشاندا باتىل قادامداردان تۇرادى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ادىلەتتى قازاقستان جولىمەن العا قادام باسىپ كەلە جاتقان ەلىمىز جاۋاپتى ديپلوماتيانىڭ قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن قاتاڭ ساقتاۋعا بەيىلدى ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. سول سەبەپتى دە سينگاپۋردىڭ ءداستۇرلى 46-ءدارىسىنىڭ مىنبەرىن پايدالانىپ, ەلىمىزدىڭ بەرىك ۇستانىمدارىن جەتكىزدى.
– بارلىق سىرتقى سەرىكتەستەرىمىز استانانىڭ قانداي ۇستانىمدا ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان ءبىزدى سەنىمدى ارىپتەس سانايدى. ءبىز «جاھاندانۋدى جاقتايتىن قازاقستان» رەتىندە بۇكىل الەممەن اشىق قارىم-قاتىناس جاساۋدى جالعاستىرا بەرەمىز. بۇل – ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باعدارى. تۇراقسىزدىق ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان جاڭا داۋىردە تەك وسىلاي عانا جەتىستىككە جەتە الامىز, – دەدى پرەزيدەنت.
ال وتاندىق ساياساتتانۋشى اسەل نازاربەتوۆا گەرمانيانىڭ سىرتقى ساياساتىندا ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ قابىلداۋىنا ىقپال ەتەتىن بەدەلدى ينستيتۋتتىڭ ەلىمىزگە قاتىستى وسىنداي قورىتىندى شىعارۋى ۇلكەن جاڭالىق ەكەنىن جەتكىزدى.
– اتالعان 12 ەل – ءار ايماقتا, اركەلكى دەڭگەيدە دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر. وسى ەلدەردى ىرىكتەگەندە گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, دەموگرافيا, ەكونوميكا, اسكەري الەۋەتى جانە ساياسي حاريزماسى سىندى نەگىزگى كريتەريگە باسىمدىق بەرگەن. وعان قوسا بۇل ەلدەردىڭ حالىقارالىق, ايماقتىق ءرولى دە تارازىعا تارتىلعان. بۇل رەتتە جوعارىدا ايتقان تالاپتار بويىنشا قازاقستاندى زەرتتەۋ نىساناسىنا العان ساراپشى ءوزىنىڭ ماماندانعان باعىتىمەن سيپاتتاما بەرگەن. بۇل تالداۋدى نە ءۇشىن جۇرگىزگەن دەگەن سۇراققا كەلسەك, ورتا دەرجاۆالى ەلدەرمەن گەرمانيا ارمەن قاراي قالاي جۇمىس جۇرگىزەدى, قاي باعىتتاعى قارىم-قاتىناسقا باسىمدىق بەرەدى دەگەن ماسەلەلەردى ناقتىلاعان. گەرمانياعا بۇل ەلدەرمەن بايلانىس جاساۋدىڭ پايدالى جاقتارى مەن كەرەعار تۇستارىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ الۋ دا ماقسات بولعان.
قازاقستان بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن اندرەا شميتتس دەگەن دوكتوردى جاقسى تانيمىن. ول سوناۋ 90-جىلداردىڭ سوڭى, 2000 جىلداردىڭ باسىنان ءبىزدىڭ ەل تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. مەن ءوزىمنىڭ ساياساتتانۋشى رەتىندەگى تاقىرىپتىق باعىتىممەن ۇندەس بولعاندىقتان 2000 جىلدان بەرگى باتىستىق, سونىڭ ىشىندە دوكتور ءشميتتستىڭ دە ەڭبەكتەرىنە كوز جۇگىرتىپ تۇرامىن. ياعني مەن اتالعان عالىمنىڭ سول جىلدارداعى ەلىمىزگە بەرگەن باعاسى مەن قازىرگى پىكىرىنىڭ اراسىنداعى ۇلكەن ايىرماشىلىقتى كورىپ تۇرمىن. ايتالىق, شميتتس 2000 جىلداردىڭ باسىندا وتە كوپ سىني پىكىر ايتقان, ياعني قازاقستاننىڭ دامۋ دەڭگەيىنە كوپ قىزىعۋشىلىق تانىتا قويماعان بولسا, قازىرگى تاڭدا ول كوزقاراسى الدەقايدا وزگەرگەن, – دەيدى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى الماتى وكىلدىگىنىڭ باسشىسى, بەلگىلى ساياساتتانۋشى ءا.نازاربەتوۆا.
حالىقارالىق تاجىريبەگە زەر سالساق, ءاربىر مەملەكەتتىڭ وسىنداي زەرتتەۋ ورتالىقتارى, ينستيتۋتتارى بار. ولار ەل بيلىگىنە دامۋدىڭ باعىت-باعدارىن بەرىپ وتىرادى. سەنات دەپۋتاتى, حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى عالياسقار سارىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, نەمىستەردىڭ عىلىم جانە ساياسات قورى عىلىم مەن ساياساتقا بارىنشا كوڭىل بولەدى. ال عىلىمنىڭ دامۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكانىڭ العا باسۋى العىشارت بولادى.
– بۇل زەرتتەۋدە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى, ينفراقۇرىلىمى, بيزنەستىڭ تيىمدىلىگى ماسەلەلەرى دە قاراستىرىلعان. سودان كەيىن ءاربىر مەملەكەتتىڭ گەوساياسي ورنىن انىقتاعان. سوعان بايلانىستى بولاشاقتا ورتا ازيادا كىم كوشباسشى بولادى دەگەن سۇراقتى دا جان-جاقتى سارالاعان. سول سەبەپتى نەمىس زەرتتەۋشىلەرى وڭىردەگى كوشباسشى ەل رەتىندە ءبىزدىڭ ەلدى تاڭداۋى كەزدەيسوق ەمەس. ەندى قازاقستان بۇلارعا نەندەي ماقساتتا كەرەك بولىپ وتىر؟ قازاقستان بولاشاقتا, اسىرەسە ۋكراينا مەن رەسەيدە بولىپ جاتقان جاعدايعا بايلانىستى باتىسقا گاز-مۇناي تاسىمالدايتىن بىردەن-ءبىر ەل رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. ەگەر ءبىز ترانسكاسپي كولىك ءدالىزىن دامىتا الساق, بۇل ەۋروپاعا اشىلعان ۇلكەن ەسىك بولعالى تۇر, – دەيدى سەناتور.
قالاي دەگەنمەن ەلىمىزدىڭ مۇنداي دەڭگەيدە مويىندالىپ, ورتا ازيا, ءتىپتى بۇرىنعى بۇرىنعىكەڭەستىك ەلدەر اراسىنان العاش بولىپ تۇركيا, ءۇندىستان, برازيليا, مىسىر, مەكسيكا سىندى ءىرى مەملەكەتتەرمەن ساياسي مارتەبەسى جاعىنان تەڭەسۋى – ايرىقشا جەتىستىك. ءبىرتالاي ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ وتىرعان وڭىردەگى گەوساياسي احۋال, اسكەري قاقتىعىستاردى ەسكەرسەك, تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىققا بەت بۇرعان قازاقستان ەۋروپانىڭ سەنىمىنە سىنالاپ كىرىپ جاتقانى قۋانتارلىق جاعداي.