سالىق كودەكسىنىڭ جاڭالىعى كوپ

2025 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن قۇجاتقا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, قابىل­دانادى. جەكە تابىس سالىعىنىڭ سارا­لان­­عان مولشەرلەمەلەرىن ەنگىزۋگە, بانك­تەر مەن كريپتوبيرجالار ءۇشىن جاڭا فيس­كالدىق ساياساتقا, اكىمشىلەندىرۋدى تسيفر­لاندىرۋ جانە باسقالارىنا قاتىستى وزگەرىستەر كوپ. سالىق كودەك­سىنىڭ جالپى كولەمى 2001 جىلدان بەرى ءۇش ەسە وسكەنى وسىعان دەيىن اي­تىل­عان. ەندى ساراپشىلار توبى جاڭا ەرە­جەلەردىڭ جيىنتىعىن نەعۇرلىم قارا­پايىم ءارى تۇسىنىكتى ەتىپ جاساۋدى جوس­پارلاپ وتىر.

بيىل ماۋسىم ايىندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى «اشىق نقا» پورتالىندا جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىن جاريالادى. قۇجاتتا كودەكس سالىق سالۋدىڭ نەگىز قۇراۋشى قاعيداتتارىن بەلگىلەيتىنى, سالىقتاردى جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردى بەلگىلەۋ, ەنگىزۋ, وزگەرتۋ, ولاردىڭ كۇشىن جويۋ, ەسەپتەۋ مەن تولەۋ ءتارتىبى جونىندەگى بيلىك قاتىناستارىن, سونداي-اق سالىقتىق مىندەتتەمەنى ورىنداۋعا بايلانىستى مەملەكەت پەن سالىق تولەۋشى اراسىنداعى قاتىناس­تاردى رەتتەيتىنى ايتىلدى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىمنىڭ ايتۋىنشا, باستى باعىت قايتا-قايتا وزگەرىس ەنگىزىلمەيتىن تۇراقتى زاڭ قابىلداۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس. «ەلىمىزدە 2 ميلليونعا جۋىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى بار. جاڭا سالىق كا­سىپ­كەرلەردى اشىق جۇمىس ىستەۋگە جانە تۇراقتى سالىق تولەۋگە داعدىلاندىرۋى قاجەت. زاڭداعى باستى وي – سالىق تولەۋ, ونى تولە­­مەۋدەن ارزان بولۋى كەرەك», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

ادىلەت مينيسترلىگى زاڭناما ينستي­تۋ­تىنىڭ ستاتيستيكالىق تالداۋ دەرەك­تەرىنە سۇيەنسەك, 2009 جىلدان باستاپ سالىق كودەكسىنە 130 وزگەرىس پەن تو­لىق­تىرۋ ەنگىزىلگەن ەكەن. 2018 جىلعى قاڭتاردا كۇشىنە ەنگەن سالىق كودەكسىندە ءبىر­شاما جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. بىرىندە تالاپ كۇشەيتىلسە, بىرىندە كەرىسىنشە, جۇمسارىپتى. ال بۇل جولعى وزگەرىستەر, ەكونوميست الماس چۋ­كين­نىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشىپ, ۇلت­تىق قوردان اقشا الۋدى توقتاتاتىن با­عىت­تا­رعا كوبىرەك نازار اۋدارىلىپ وتىر. «بىزگە سالىق كودەكسىنىڭ جاڭا رەداكتسيا­سى مىندەتتى تۇردە قا­جەت. وزگە­رىس­تەر قوعامنىڭ تۇراقتى ەكە­نىن سەزىنۋ ءۇشىن كەرەك. وزگەرىستەردى ەنگىزۋ ءۇشىن دە, الىپ تاستاۋ ءۇشىن دە جاۋاپ­كەر­شىلىك بولۋعا ءتيىس. سول كەزدە عانا وزگەرىستەردىڭ باعاسى بار ەكەنىن جانە وزگەرىستەردىڭ كۇشىن جويۋدىڭ دا باعاسى بار ەكەنى سەزىلەدى», دەيدى ساراپشى.

قارجى مينيسترلىگىنىڭ رەسمي دە­رەك­تەرى بويىنشا, 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا كىرىستەر 5,6 ترلن تەڭگەنى قۇرادى, بۇل جوسپاردان 20%-عا از, ال شىعىستار 10,7 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى, بۇل جوسپاردان 95%-عا جوعارى. بيۋدجەت تاپشىلىعى شامامەن 50%-عا جەتتى. بيۋدجەت الشاقتىعى سالىقتىڭ از جينالۋىنان وسۋدە, ال سالىق جوسپارلارىنىڭ ورىندالماۋى ققس جانە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىمەن بايلانىستى.

الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, بىزدە سالىقتى كوتەرۋ ارقىلى تابىستى كو­تە­رۋ­دەن وزگە جول جوق. جالعىز ءبىز ەمەس, الەم وسى باعىتتى قۇپ كورىپ وتىر. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, سالىق ساياساتىنىڭ فيسكالدى جانە ەكو­نو­ميكالىق قىرى بار. ۇكىمەتتىڭ ەكو­نو­ميكالىق بلوگى ءۇشىن العاشقىسى وڭ­تايلى. ەگەر كەلەر جىلدىڭ بيۋدجەتىنە 25 تريلليون تەڭگە كەرەك بولسا, قارجى مينيسترلىگى مەن ەكونوميكا مينيسترلىگى مۇنى ءماجىلىس الدىندا 25 ترلن جيناۋ ءۇشىن سالىق مولشەرلەمەسىنىڭ ەكى-ءۇش نۇسقاسىنىڭ ءبىرىن تاڭداپ الۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتۋى قاجەت. «ال پارلامەنتتىڭ مىندەتى – سول ءۇش نۇسقانىڭ ءبىرىن تاڭداۋ. ءبىزدىڭ بيۋدجەت ءۇشىن ءۇش جاڭا تابىس كوزى بار: ونىڭ ەكەۋى – پايداعا سالىناتىن سالىق, ادامداردىڭ تابىسىنا سالىناتىن سالىق, ءۇشىنشىسى قوسىمشا قۇن سالىعى. كتس ينۆەستيتسيانىڭ باستى كوزى. پايدا ەسەبىنەن نەگىزىنەن كاسىپورىندار دامىپ كەلەدى. ال ەكىنشى باعىتتا بيزنەس كولەڭكەگە كەتىپ قالمايتىنداي دەڭگەيدە كوتەرۋگە بولادى. ەكونوميكاعا زيانىن تيگىزبەۋدىڭ جالعىز شەشىمى – ققس-تى ەڭ بولماعاندا 16%-عا دەيىن كوتەرۋ. ءبىز كەلەر جىلعا قاجەت سالىق مولشەرىن وسىنداي جۇيەمەن شىعارۋعا بولادى», دەيدى ا.چۋكين.

كەزىندە قور نارىعىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت باعالى قاعازداردان الىناتىن تابىستارعا سالىق سالۋدى الىپ تاستادى. ءبىر جاعىنان, بۇل قور نارىعىن ايتارلىقتاي جاقسى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2024 جىلدىڭ باسىنان باستاپ بانكتەر مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردان الىنعان تابىسقا سالىق تولەۋگە مىندەتتەلەدى.

قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىم­داس­تىعى توراعاسى ەلەنا باحمۋتوۆانىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار بويىنشا سالىق ەنگىزۋ بانكتەردىڭ پايداسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار. «بىرىنشىدەن, نارىقتىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىن ساقتاۋ ءۇشىن اتاۋلى كىرىستىلىك بارلىق مبق بويىنشا وزگەرەدى. ەكىنشىدەن, ەگەر 2023 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى بانكتەردىڭ جالپى پايىزدىق كىرىستەرىنىڭ قۇرىلىمىنا قارايتىن بولساق, وندا بارلىق باعالى قاعازدار بويىنشا سىياقى الۋعا بايلانىستى كىرىستەر شامامەن 20%-دى قۇرايدى. 70%-دان استامى – كليەنتتەرمەن وپەراتسيالار بويىنشا پايىزدىق كىرىستەر. بۇل رەتتە بانكتەردىڭ جيىنتىق بالانسىندا باعالى قاعازدار 11,2 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى», دەيدى ققق كەڭەسىنىڭ باسشىسى.

جاڭا سالىق كودەكسىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ءۇشىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ (كتس) ستاۆكاسى 2025 جىلدان باستاپ ەنگىزىلۋگە ءتيىس, رەتتەۋشى ساياسات جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك قۇجاتقا سايكەس, 20%-دان 25%-عا دەيىن ارتتىرۋ ۇسىنىلادى. «كتس مولشەرلەمەلەرىن سارالاۋ: 25% – بانك سەكتورىنا; 20% – جالپى بەلگىلەنگەن مولشەرلەمە; 10% – اۋىلشارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە, قارجىلىق ليزينگكە, الەۋمەتتىك سالاعا ء(بىلىم, مەديتسينا, دەنساۋلىق ساقتاۋ)», – دەلىنگەن قوعامدىق تالقىلاۋعا جاريالانعان قۇجاتتا.

بۇل رەتتە ۇكىمەت سالىق سالىناتىن قىزمەتتەر قۇنىنىڭ ايىرماشىلىعىن بانكتەر ءوز كىرىستەرى ەسەبىنەن جابادى دەپ ۇمىتتەنەدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, «قارجى سەكتورىندا قازىر كوپتەگەن جە­ڭىل­دىكتەر بار. ال سول جەڭىلدىكتەر كۇرت قىس­قارتىلسا, بۇل ەشكىمگە ۇناماي­دى».

ەكونوميست, تسەنتركرەديتبانكىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى عالىم حۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ققس, جەكە تۇلعالارعا بەرگەن نەسيەسى ارقىلى وتەلەدى. «ققس جاناما سالىق بولعاندىقتان, كليەنتتىڭ موينى­نا تۇسەدى. بانكتەر قىزمەت قۇنىنا ققس قوسادى جانە تيىسىنشە ونى كليەنت تولەيدى. جەكە تۇلعالار ققس سوڭعى تولەۋشىلەرى بولادى. زاڭدى تۇلعالارعا ققس ەنگىزۋ اسەر ەتپەيدى, سەبەبى ولار قىزمەت كورسەتۋ نەمەسە تاۋار ساتۋ كەزىندەگى تىزبەك بويىنشا ونى قۇنعا قوسادى, سوندىقتان ءىس جۇزىندە بۇل ققس-تى ءبارىبىر جەكە تۇلعا تولەيدى» دەيدى ع.حۇسايىنوۆ.

قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلى ۋران پايدالى قازباسىن وندىرۋگە سالىناتىن (پقوس) سالىق قازىرگى 6 پايىزدان 9 پايىزعا دەيىن ارتادى. ال 2026 جىلعى 1 قاڭتاردان جىلدىق ءوندىرىس كولەمى مەن ۋراننىڭ ورتاشا باعاسىنا بايلانىستى سارالانعان مول­شەرلەمە ەنگىزىلدى. ەندى مۇنداي سا­لىقتى ەلدەگى كومىر, تەمىر ءتارىزدى اسا ءىرى كەن ورىندارىن يگەرىپ وتىرعان ينۆەس­تورلارعا سالۋدى قولعا الۋ كەرەك.

GAMS قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى دانيار تەمىرباەۆتىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە بولشەك ينۆەستيتسيالار يندۋسترياسى قالىپتاستى. بيىلعى شىلدە ايىنىڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا KASE جانە AIX بيرجالارىنىڭ دەپوزيتاريلەرىندە 4,6 ملن جەكە ين­ۆەس­تي­تسيالىق شوت تىركەلگەن, ونىڭ ىشىندە شامامەن 2,8 ملن KASE ورتا­لىق دەپوزيتاريىندە جانە 1,8 ملن AIX-تە تىركەلگەن. ينۆەستيتسيالىق شوتتار سانىنىڭ ءوسۋى مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن بايلانىستى. وكىلدىك ءتىزىمنىڭ 70% – مەملەكەت قاتىساتىن كومپانيالار. QAMS نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ 90% ءوز سالىقتارىن دەربەس دەكلاراتسيالاي الادى دەپ بولجايدى. قولدانىستاعى سالىق كودەكسىنە سايكەس ينۆەستور-رەزيدەنتتەر بيرجالىق وپەراتسيالاردان تۇسكەن تابىستارعا سالىناتىن سالىقتىڭ 10%-ىن تولەۋگە مىندەتتى (الىنعان ديۆيدەندتەر جانە باعالى قاعازدار قۇنىنىڭ ءوسىمى), ال رەزيدەنت ەمەستەر ءۇشىن ستاۆكا 15%-دى قۇرايدى. الايدا رەزيدەنتتەر ءۇشىن دە, شەتەلدىك ينۆەستورلارعا دا كوپتەگەن سالىق جەڭىلدىكتەرى بار. KASE-دەگى ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋشىلارعا جەڭىلدىكتەر كودەكستە بەكىتىلگەن. قۇن وسiمiنە سالىق, ەگەر زاڭدى تۇلعالاردىڭ نەمەسە رەزيدەنت ەمەستەردiڭ مامiلەلەرi اشىق ساۋدا-ساتتىقتان تىس جۇرگiزiلگەن جاعدايدا عانا الىنادى. بيرجادا ساتىلاتىن مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارعا كەلەتىن بولساق, ءتىپتى بۇل شارت قولدانىل­ماي­دى. «جاڭا سالىق كودەكسى اياسىندا ينۆەستورلار ءۇشىن بىرىڭعاي جەڭىلدىكتەر پاكەتىن ەنگىزۋگە ۇكىمەت تە مۇددەلى. قازاق جەرىنەن تابىس تاۋىپ جۇرگەن شەتەلدىكتەردى دە سالىق كودەكسىمەن ينتەگراتسيالايتىن كەز كەلدى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

الماتى