جاڭگىر حان جانە ماحامبەتتىڭ ولەڭى

تاريحشى عالىمداردىڭ «قازاق حان­دىعى تاريحى: قۇرىلۋى, ورلەۋى, قۇل­دىراۋى» اتتى ەڭ­بەگىندە: «بوكەي ورداسى تاريحىندا جاڭگىر حاننىڭ بيلىك ەتكەن كەزەڭى نە­عۇرلىم ەلەۋلى ءىز قالدىردى. جاڭگىر حان ءوز زامانىنىڭ اسقان ءبىلىمدى, وزىق ويلى رەفورماتورى بولدى», دەپ جازىل­عان. مۇنى مويىنداۋدىڭ ءوزى – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن قول جەتكەن جەتىستىك. كەڭەس زامانىندا حاندار تۋرالى جاق­سى ءسوز ايتقىزبايتىن. مويىنداساڭ دا, مويىنداماساڭ دا, ءار ءداۋىردىڭ كيگى­زەر ءوز كەپەشى بار-اۋ. ساناڭا ابدەن شەگەلەپ تاستاعان سوڭ, باسقاشا ويلاۋعا مۇرشا دا بولمادى. ايتا الاتىندار «حالىق جاۋى» اتانىپ, اتىلىپ كەتكەن. بىراق ءار ءداۋىردىڭ ءاليحانى, احمەتى, مىرجاقىپ پەن حالەلى, از بولسا دا, ولارمەن ۇزەڭگىلەس مىقتى اعا بۋىن بولدى. ءار زاماننىڭ «سۇرقىلتايلارى» دا بار. سۇرقىلتاي تەك حان سارايىن­دا عانا بولمايدى. زاماننىڭ جەلى قا­لاي سوقسا, سونى اندەتەتىن پەندەلەر كەز­دەسپەي قويماي­دى. وسىنداي ءومىر تول­قىندارىندا ماحام­بەت جاڭگىرگە «حان ەمەس­سىڭ, قاسقىرسىڭ» ­دەپ ايتتى دەگەن ەكى شۋ­ماق ساناعا ءسىڭىرىل­دى. ەندى تاۋەلسىز ەل­دىڭ ازاماتى رەتىندە ويلان­ساق, 1836–1838 جىلدارداعى كوتەرى­لىس كەزىندە شىق­قان ولەڭدەردەن باسقا حانعا ءدال وسىلاي ايتۋدىڭ ءمانىن اشاتىن جاعداي, نەگىز بار ما؟ جاڭگىر حان ۇرىس كەزىندە ماحامبەت ەكەۋى بەتتەسكەن دەۋگە كەلمەيدى. سوندىقتان وسى ەكى شۋماقتىڭ وزىنە جاڭا كوزقاراس كەرەك.

ءبىزدىڭ زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا, «حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ» دەگەن ولەڭ ماحامبەتتىڭ ءتول تۋىندىسى ەمەس. دالەل رەتىندە 1908 جىلعى «مۇرات اقىننىڭ عۇمار قازيۇعىلىنا ايتقانى», 1910 جىلعى «شايىر, ياكي قازاق اقىندارى­نىڭ باستى جىرلارىندا» جانە ىعىل­مان شورەك ۇلى ايتۋىنان جازىپ الىپ, 1925 جىلى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى جا­ريالاعان ماحامبەت شىعارمالارى­نىڭ اراسىندا «حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ» جوق. بۇل باسىلىمدارعا كەڭەستىك يدەو­لو­گيا­نىڭ سالقىنى تيمەگەن. حالەل دوس­مۇحامەد ۇلىنىڭ ءوزى 1925 جىلى ىعىل­مان شورەكوۆپەن كەزدەسكەنىندە, اۋىل اقساقالدارىنىڭ تالقىسىنا سالعان. سونداي-اق حالەل دوسمۇحامەد ۇلى قازاق­ستاننىڭ باتىس ايماعىن از ارالاماعان. دەمەك ول جارىققا شىعارعان جيناقتا ماحامبەت اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن تول­عاۋلارى ابدەن تالقىدان وتكەن.

«حانىڭ جامان» دەگەندى ساناسىنا ابدەن ءسىڭىرىپ تاستاعان زاماندا ونىڭ جاقسىلىعىن ايتۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى ەدى. حاننىڭ جاقسىلىعى دا بار ەدى دەگەندى ايتۋ قىلمىسپەن تەڭ بولعان. ال ءبىز جاڭا كوزقاراس قاجەت دەپ وتىرعان ولەڭ سول زاماندا پايدا بولدى. ونىڭ ۇستىنە ما­حامبەتتىڭ ولەڭى دەگەن قولجازبا دا جوق.

مىنە, قاراڭىز, 2001 جىلى «ارىس» باسپاسىنان جارىق كورگەن «ماحامبەت» اتتى جيناقتا وسى ولەڭگە قاتىستى تۇ­سى­نىكتە: «1962, 1985 جىلعى باسىلىمدار بويىن­شا. بۇل ولەڭ اقىننىڭ 1939 جىل­عى جيناعىنا ەنگەن. ودان بەرى جاريا­لانىپ كەلەدى. ولەڭدى قاجىم جۇماليەۆ 1938 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى­نىڭ كازتالوۆكا اۋدانىندا تۇراتىن ادەبي مۇرالاردى جيناۋشى مۇرات حۇسنيەۆ­تەن جازىپ العان», دەلىنگەن.

ەندەشە, 1939 جىلعى باسىلىمنان بەرى جاريالانىپ كەلەدى دەپ, تەك سوعان ارقا سۇيەۋ عىلىمي ءتاسىل ەمەس. عىلىمدا العاشقى باسىلىمدار ماڭىزدى. 1908 جانە 1910 جىلعى باسىلىمدار ۋاقىت جاعىنان ءبىرىنشى بولعانىنان عانا ەمەس, كەڭەستىك بيلىكتىڭ يدەولوگيالىق سويىلى تيمەگەن زاماننىڭ تازا ونىمدەرى ەدى. ال كەڭەستىك بيلىكتىڭ العاشقى كەزەڭىن­دە كىتاپ شىعارىپ ۇلگەرگەن حالەل دوسمۇ­حامەد ۇلى جازىقسىز «حالىق جاۋى» اتاندى. اسىرە بەلسەندىلەر ول جاريالاعان شىعارمالاردان ۇلتشىلدىق كورگىسى كەلدى. قازاقتىڭ اقىل-ويى بولعان ار­داقتى تۇلعالار تەرىس ساياساتتىڭ قۇربانى بولعاننان سوڭ, حالىقتىڭ ماحامبەت جاڭگىر حانعا سولاي ايتتى دەگەندى شىعار­ماسقا امالى دا قالماعانداي.

ەكىنشىدەن, عىلىمي ورتالىقتارداعى قولجازبا قورىمەن جاقسى تانىس مامان­دار كەيبىر جاعدايلاردا ادام فاكتورىنىڭ بولاتىنىن بىلەدى.

قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – اۋىز ادەبيەتى, ءبىر جاعىنان, ماقتانىش سياقتى كورىنگەنىمەن, تارازىنىڭ ەكىنشى باسى بار. ول اۋىزشا تارالدى دەگەننىڭ ءبىرازىنا بوتەننىڭ قول سۇعۋىنا, ارالاسۋىنا دا جول اشتى. بۇل تەك كوپ نۇس­قالىقتى تۋدىرىپ قانا قويعان جوق, اتاقتى اقىنداردىڭ اتىنان ءوز «شىعار­مالارىن» دا تەلۋىنە مۇمكىن بەردى. ايتىستاردى جيناپ جۇر­گەن كەزىم­نەن الماتىداعى ورتالىق عىلى­مي كىتاپحانانىڭ قولجازبا قورىنان ءبىر سۇرعىلت تارتقان كوك داپتەردىڭ ارتقى مۇقاباسىنا جازىلعان اقپارات ەسىمدە قالدى. تەك, اتتەڭ, سول كەزدە ەكى اقىننىڭ ايتىسىن ىزدەۋ ماقسات بولعاندىقتان, بۇل «ايتىستىڭ» دەرەگىن جازىپ الماعانى­ما ءالى وكىنەمىن. «ايتىستىڭ» دەگەندى تىرناقشاعا الۋىمنىڭ ءمانى جوق ەمەس. سول داپتەردەگى اقپاراتتا: «بۇل ەكەۋى – مەنىڭ قۇرداستارىم, سولاردىڭ اتىنان مەن وسىلاي ايتىس تۇرىندە شىعاردىم», – دەلىنگەن. بۇل «ايتىستىڭ» «اقىندارى» ءبىرى – ايەل, ءبىرى – ەركەك. داپتەرگە جاز­عان ادام قۇرداستارى اتىنان ءوزى شىعار­عان بولىپ شىقتى.

1958 جىلى قاجىم جۇماليەۆتىڭ «قا­زاق ەپوسى مەن ادەبيەت تاريحىنىڭ ماسە­لە­لەرى» اتتى ەڭبەگىندە: «اقىن جىرلارىن مازمۇنىنا قاراپ, ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. بipiنشici – وردادا جۇرگەندەگى ولەڭدەرى. ولار سان جاعىنان وتە از. بۇل اقىننىڭ وردا ماڭىنداعى داۋرەنi ۇزاق سوزىلماعانىن بايقاتادى. بۇل كەزەڭدەگى ولەڭدەرىنەن «ارعىماق, سەنi ساقتادى», «وراي دا بوراي قار جاۋسا», «حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ», «ون ەكi توبەت, شۇناق قۇل», «ەسiل ەردi» اتاۋعا بولادى», دەگەنىندە حان ورداسىندا جۇرگەن ولەڭدەرى از ەكەنىنە نازار اۋدارامىز.

ماحامبەت حان ورداسىندا قانشا ۋاقىت بولدى؟ «نە بولسا دا, ماحامبەت 1834 جىلى ەلگە كەلگەننەن كەيىن زۇلقار­نايىنعا ەرiپ, ورىنبورعا قايتا قويماعان سياقتى. ول 1835 جىلدىڭ شاماسىندا وردادان كەتكەن ءتۇرى بار», – دەپ جازدى ءابىش كەكىلباي ۇلى «شاندوز» زەرتتەۋىنىڭ 222-بەتىندە.

ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ اكادە­ميا­­لىق جيناعىن 2003 جىلى جارىققا شى­عارعان اسقار ەگەۋباەۆ تۇزگەن جىلناما بويىنشا, اقىننىڭ ورىنبوردا وقۋدا جۇرگەن جاڭگىر حاننىڭ بالاسى زۇلقارنايىننىڭ قاسىندا كەتەشى بول­عان ۋاقىتى – 1824–1828 جىلدار.

ال ءابىش كەكىلباي ۇلى مەن انەس سارايدىڭ زەرتتەۋىندە اقىننىڭ حان با­لاسىنىڭ قاسىندا بولۋى 1831–1834 (1835) جىلدارعا سايكەس كەلەدى. مۇنى ناق­تى­لاۋ ماڭىزدى. سەبەبى اقىننىڭ ءسوز بولىپ وتىرعان ولەڭى حان ورداسىندا جۇر­گەن كەزىندە ايتىلعان دەگەن تۇسىنىك ورنى­عىپ قالدى.

قاجىم جۇماليەۆتىڭ اقىن شىعار­مال­ارىن كەزەڭدەرگە ءبولۋىن ءابىش كەكىل­­باي ۇلى دا باسشىلىققا العانى باي­قا­لادى. بىراق تاعى دا ءالى ويلاناتىن جاعداي بار.

ماحامبەتتىڭ 1829–1831 جىلدارى كالمىكوۆ اباقتىسىنا تۇسۋىنە جاڭگىر حاننىڭ قاتىسى جوق. بۇل جاعدايدىڭ ورىن الۋ سەبەبىن ۆ.ف.شاحماتوۆتىڭ كىتا­بىنا سۇيەنە وتىرىپ, ءابىش كەكىل­باي ۇلى حيۋادان كەلە جاتقان جولىندا بولعان وقيعامەن بايلانىستىرادى. ال اباقتىدا وبا اۋرۋى شىعىپ, ماحامبەت قاش­قاندا, ونىڭ اقتالۋىنا پارمەن بەر­گەنىن اسكەري گراف پ.سۋحتەلەن ەكەنىن دە ۆ.ف.شاحماتوۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنىپ جازعان.

قوش دەلىك. سول كەزدەگى حالىقپەن سالىستىرعاندا, ماحامبەتتىڭ ورىسشا دا, مۇسىلمانشىلىق ءبىلىمى ارتىق ەكەنىن بىلگەن حان قاسىنا تارتقىسى كەلەدى. سو­لايشا ماحامبەت زۇلقارنايىننىڭ قا­سىندا بولۋ مۇمكىندىگىن تۇسىندىرەدى.

حانزادانىڭ وقۋعا بارعان ۋاقىتى ­1833 جىل, حاننىڭ تاققا وتىرۋى 1824 جىل ­ەكەنى تاريحي فاكتىلەر, سوندا ءبىر ايماقتا ء­ومىر سۇرگەن حان اقىندى تۇرمەدەن شىققانعا دەيىن بىلمەگەن بە؟ ءبىر ايماقتا تۇراتىن ادامدار ءۇشىن بۇل ۋاقىت تىم كوپ سياقتى. ماحامبەت ناقتى قاي جىلدان باستاپ حان ورداسىندا بولدى دەگەن سۇراقتى ءالى ناقتىلاۋ كەرەك. ماحامبەت­تىڭ جاڭگىرگە «حان ەمەسسىڭ, قاسقىر­سىڭ» دەگەندى ايتۋىن, ايتەۋىر حاننىڭ ورداسىندا جۇرگەن كەزى دەۋ ءالى ازدىق ەتەدى. ماحامبەتتىڭ حان كوزىندە «وڭباعان» بو­لىپ كورىنۋى – يساتايدىڭ جاعىنا شىعىپ, وزى­نە قارسى توپقا قوسىلۋى. حان ماحام­بەت­تى يساتايدان ءبولىپ العىسى كەلگەن, بۇل مۇمكىن بولماعان سوڭ, يساتايدى اجىراتىپ الۋعا ارەكەت ەتكەن. جاڭگىر, قالاي بولسا دا, ءبىرى – باسشى, ءبىرى قوسشى بولىپ جۇرگەن بايلانىس شىنجىرىن ۇزگىسى كەلگەنى بايقالادى.

ءابىش كەكىلباي ۇلى «شاندوزدىڭ» 305-بەتىندە ماحامبەتتىڭ بايماعام­بەت­كە ايتقان سوزدەرىن جەڭىلىستەرى ءۇشىن ىزا­لانىپ ايتقانىن تۇسىنۋگە بولادى دەسىن, ­ال «حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ» دەگەندى نەگە ­ايتتى دەپ, ءوزى دە سۇراق قويعان. بۇل سۇراققا جاۋاپ رەتىندە «ون ەكى توبەت, شۇناق حان» ولەڭىن ۇسىنادى. بۇل ەكى ولەڭدى اقىننىڭ حان وردادان كەتەردەگى سوزدەرى رەتىندە قابىلدايدى. سوندا دا الدىڭعى ولەڭنىڭ شىعۋىنا ناقتى جاع­داي قايدا؟ ونىڭ ۇستىنە «ون ەكى توبەت, شۇناق حان» ولەڭى دە 1955 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە العاش جاريالانعا­نى­نا نازار اۋدارۋ كەرەك. دەمەك «حان ەمەس­سىڭ, قاسقىرسىڭ» ولەڭىنىڭ شىعۋ جاعدايى ء­الى ناقتىلانعان جوق دەۋگە بولادى.

ق.جۇماليەۆ 1948 جىلى جارىق كور­گەن «ماحامبەت» كىتابىندا وسى ولەڭگە ەكى جەردە تۇسىنىك جازعان. ءبىرى كىتاپ­تىڭ 27-بەتىندە: «حان سارايىنىڭ جارشى­سى ەتۋگە جانتالاسىپ, جاڭگىر ماحام­بەت­تى قالايدا, ءوز جاعىنا تارتۋعا ارەكەت جاساپ, الەك بولىپ جۇرگەندە, اقىن وعان...» دەپ جازىپتى. سوندا حان ماحامبەتتى ءوزىنىڭ قاسىنا تارتقىسى كەلگەنىندە, اقىن­نىڭ «قاسقىرسىڭ», «شايانسىڭ», ت.ب. سوزدەر ­ايتۋى قيسىنعا كەلە مە؟

ال وسى كىتاپتىڭ 86-بەتىندەگى تۇسىنىكتە: «بۇل ولەڭ ماحامبەتتىڭ حان ورداسىندا بولعان كەزىندە شىعارىلعان. ءبىر توپتا جاڭگىر ماحامبەتكە: «مەن قانداي حانمىن؟», دەيدى. حاننىڭ ەلگە جاساعان جاۋىزدىعىنا شاق شىداپ جۇرگەن ماحامبەت تىزەسىن بۇكپەستەن, وسى ولەڭدى ايتىپ سالادى», دەپ جازعان. شىنىنا قالعاندا, بيلەۋشىنىڭ قاتارداعى ادامنان: «مەن قاندايمىن؟», دەپ سۇراپ, جاۋاپ الۋى فولكلوردا عانا شىعار. مى­سالى, شەرنيازعا بايماعامبەتتىڭ اۋەلى ماق­تاتىپ, سوسىن «ەندى جاماندا» دەپ, ءوزىن, ايەلىن, قىزىن سىناتاتىنى ەسكە تۇسەدى. بۇل حالىقتىڭ وكىلىن يدەالي­زاتسيالاۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى بولسا كەرەك.

ءابىش كەكىلباي ۇلى دا, انەس ساراي دا قاجىم جۇماليەۆتىڭ 1948 جىلى جارىق كورگەن «ماحامبەت» كىتابىن بىلمەدى دەۋگە بولمايدى. بىراق قاجىم جۇماليەۆتىڭ «حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ» دەپ باستالاتىن ولەڭنىڭ شىعۋ تاريحىن تۇسىندىرۋىنە توقتالماعان.

ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ 1836–1838 جىلدارداعى كوتەرىلىسكە بايلانىستى وقيعالاردى زەرتتەگەندە, جاڭگىر حانمەن اششىلاسۋ دەگەن ءسوز قولدانىسى بار. وسى ءسوزدى ءبىز دە ويلاساق, جاڭگىر مەن يساتاي­دىڭ اششىلاسۋى تورعىن وزەنى بويىندا­عى حاننىڭ تاققا وتىرۋىنىڭ ونجىل­دىق سالتاناتىنداعى بايگەنىڭ جۇلدەسىنە بايلانىستى قاتتى ۋشىققانى ىعىلمان شورەكوۆتىڭ «يساتاي–ماحام­بەت» جىرىنان بەلگىلى. جاڭگىر حاننىڭ ماحامبەتپەن اششىلاسۋىنىڭ ءبىر ۇشى يساتايمەن وسى قاستاسۋىنان باستالسا, بۇعان دەيىن حان ورداسىندا جۇرگەن اقىن «قاسقىرسىڭ», «شايانسىڭ» دەگەندى قالاي ايتادى؟ حان بالاسىنىڭ قاسىندا ارى كەتسە, ەكى جىل بولسا, بۇل 1834 جىل دە­سەك,­ كوتەرىلىس 1836 جىلى باستالسا, كەتەر­ جىلى اي­­تۋىنا دالەل بولۋى كەرەك ەمەس پە؟

ەگەر حانمەن اششىلاسۋ ماحامبەتپەن دە بولسا, وندا وسىنداي سوزدەردى ايتۋىنا مۇمكىندىك بولار ەدى. ءدال مۇنداي اششىلاسۋ بايقالمايدى.

«وتەمىستىڭ دە, ماحامبەتتىڭ دە جەكە باستارىنا حاننىڭ تىرناعى قاتتى تيگەن ەشتەڭەسى جوق ەدى. بىرەۋى ايشۋاقتىڭ كورنەكتى بيلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. بىرەۋى جاڭگىردىڭ ورداسىندا وتىردى» دەپ, «شاندوزدىڭ» 300-بەتىندە جازدى. «بىراق ءبارىبىر, حان-سۇلتاندارعا ەكەۋىنىڭ دە جۇلدىزدارى قارسى بولدى» دەگەنمەن عىلىمى دامىعان ەلدە ءار ولەڭنىڭ شى­عۋى, ايتىلعان جاعدايى دالەلمەن تۇسىنىكتى ­بولۋى كەرەك.

ءابىش كەكىلباي ۇلى «شاندوزدا» حان مەن اقىننىڭ ءجۇز شايىسىپ قالۋى­نىڭ بip سەبەبى – قىز دەپ بولجام ۇسىن­عان. ماحامبەت ۇلتۋعاندى حانمەن قاستا­سىپ ءجۇرىپ العان, ياعني قىزدارىن حان-سۇل­تاندارعا ۇزاتىپ داندەگەن باي ماناپتىڭ اۋىلى اقىندى وزدەرىنە تەڭ كورمەگەن.

ال حان «ساعان دا بيلiك كەرەك پە؟» دەسە, بۇل ءسوزدىڭ شىعۋ سەبەبىن ءابىش كەكىل­باي ۇلى اشىپ ايتپاعان. تەك «ما­حام­­­بەت حاننىڭ جۇرگىزiپ وتىرعان سايا­­ساتى جونىندە كوڭىلگە تيەر ءسوز ايتقان سياق­تى» دەۋمەن شەكتەلگەن, ياعني «حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ» ولەڭىمەن كەسىمدى بايلانىستىرماعان.

ءابىش كەكىلباي ۇلى «شاندوز» كىتا­بىنىڭ 221-222-بەتتەرىندە ا.ف.ريازا­نوۆ دەرەگىنە سۇيەنىپ, «1837 جىلعى 13 جەل­توقساندا ورىنبور گۋبەرناتورىنا جاز­عان حاتىندا: «(يساتايدىڭ) ەڭ جاقىن جانە ەڭ بipiنشi ۇزەڭگىلەسi, وسى ەرەۋiلگە ەڭ بipiنشi دەم بەرۋشى ماحامبەت وتەمىسوۆ ءتارتىبى ناشار ادام. بip كەزدە ورىنبور­دا ءسابي ۇلىم زۇلقارنايدىڭ قاسىندا بولعانى بار. مەن ونى وڭباعاندىعى­نا بولا, قۋىپ جىبەردىم», – دەگەن ءسوزىن كەلتىرەدى.

گۋبەرناتور ۋەزد ستارشىندىعىنا بەكiتپەسە دە, ماحامبەت رۋباسى ستارشىن بولادى. بۇل پايىمداۋدان بايقاي­تىنىمىز, «حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ» دەگەن سوزدەر تۋرالى وي جوق. ماحامبەتتىڭ «جامان ادام» بولىپ كورىنۋى – يساتايعا قوسىلىپ, حالىقتىڭ جاعىنا شىققانى.

حان ورداسىندا جۇرگەندە, ءدال وسى ولەڭدەگى سوزدەردى ايتسا, 1834 جىلى جاڭگىر حان ماحامبەتتى ستارشىندىق­قا ۇسىنباس ەدى. ۋەزد ستارشىنى ەتىپ بەكىت­پەدى دەپ, جاڭگىرگە ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان ولەڭدى باعىتتاۋى دا مۇمكىن ەمەس. ستارشىندىقتى ءابىش كەكىلباي ۇلى, ء«بارىبىر, حاننىڭ جەتىستىرىپ, قارىق قىل­ماعانى» دەپ ەسەپتەيدى. مۇمكىن, دەگەنمەن حان مەن يساتايدىڭ اششىلاسۋىنداي جاعداي ناقتى ءالى انىقتالعان جوق دەپ ويلايمىز.

ماحامبەت ءنادىر حاننىڭ تۇقىمى بولعان سوڭ, ونىڭ جاڭگىر حانعا قالاي ايتسا دا, رۋحى جەتەدى دەسەك تە, ءدال سونداي ءسوز ايتۋعا ناقتى سەبەپ بولاتىن جاعداي كەرەك. ال ول جاعداي نە ەكەنىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتقان جوق.

ەندى ادەبيەت ايدىنىن شولىپ كورسەك, مارعاسقا جىراۋدىڭ مىنا تولعاۋى بەلگىلى ەكەنىن ويلاۋىمىز كەرەك.

XVII عاسىردا ءومip سۇرگەن مارعاسقا جىراۋ:

«ەي, قاتاعاننىڭ حان تۇرسىن,

كiم ارامدى انت ۇرسىن,

جازىقسىز ەلدى ەڭipeتiپ,

جەر ءتاڭىرىسىپ جاتىرسىڭ.

حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ,

قارا الباستى باسقىرسىڭ.

التىن تاقتا جاتساڭ دا,

اجالى جەتكەن پاقىرسىڭ».

دەمەك «حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ» دەگەن قاڭقا ءسوزدىڭ ماحامبەتكە تەلىنۋدىڭ جولىن فولكلورداعى كوشپەلى سيۋجەتتەر بولاتىن جاعدايىمەن قابىلداۋعا بولادى. ماحامبەتكە تەلىنەتىن:

«حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ,

حاس الباستى باسقىرسىڭ.

دوستارىڭ كەلiپ تابالاپ,

دۇشپانىڭ سەنi باسقا ۇرسىن

حان ەمەسسىڭ, ىلاڭسىڭ,

قارا شۇبار جىلانسىڭ.

حان ەمەسسىڭ ايارسىڭ,

ايىر قۇيرىق شايانسىڭ»,–

دەگەن ولەڭنىڭ قۇرىلىسى, ۇيقاس قۇراۋ­دىڭ تاسىلىندە ەلىكتەۋشىلىك بايقالادى. بۇل كەيىنگى زامان اقىنىنىڭ ءوز «شىعار­ماشىلىعى» دەۋگە كەلەدى.

سەبەبى اڭىزدى تاريحي قۇجات رەتىن­دە قابىلداۋ دۇرىس بولمايتىنى سياق­تى, اۋىزشا جينالعان ولەڭدەرگە دە سىني ويمەن قاراۋىمىز كەرەك. عىلى­مي دايەك جوق, فولكلوردا كوشپەلى سيۋجەتتەر بولاتىنىن بىلگەندىكتەن, ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ بۇل ولەڭى­نە جاڭا كوزقاراس كەرەك دەگەن تۇجىرىم ۇسىنامىز. اقىننىڭ وزىنەن نەمەسە سول كەزدەگى زامانداستارىنان, كوز­كور­گەندەردەن قالعان قولجازبا جوق بول­عاندىقتان, كەڭەس كەزىندە «جينالعان» ولەڭ بويىنشا بىرجاقتى كەسىم ايتۋ دۇرىس بولمايدى.

قازاق دالاسىندا العاشقى مەكتەپ اشقان ىبىراي التىنسارين دەپ جازاتىندار ءالى بار. ءبىلىم ورداسى دەگەندى بىلگەنىمىزگە نەبارى 120 جىل عانا ما؟ شىنىنا قالعاندا, جاڭگىر حاننىڭ ۋچيليششەسى دەپ اتالاتىن العاشقى مەكتەپ 1841 جىلى 6 جەلتوقساندا حان ورداسىندا قولدانۋعا بەرىلگەندە, ىبى­راي التىنسارين ومىرگە ەندى كەلگەن ەدى. وسى­نى ەسكەرمەيتىندەر بار.

جاڭگىر حاننىڭ مەكتەبى تۋرالى ­اۋىز­­­شا ايتىلعانعا سەنبەسەك, «يستو­ريا بۋكەەۆ­سكوگو حانستۆا. 1801–1852 گگ.» قۇ­جات­تار جيناعىندا ەكى اقپاراتتى كو­­رۋگە بولادى: ءبىرى – 1842 جىلى حان ستاۆ­­­­كاسىنداعى ۋچيليششەگە مۇعالىم ەتىپ ساد­ريددين امينوۆ­تى الۋ تۋرالى جانە 1845 جىلعى قاراشانىڭ 13-ءى كۇنى جا­ڭگىر ۋچي­ليششەسىنە قاتىستى ايتىلعان.

تەمىربولات ماقىموۆ پەن وتەباي قۇسپانوۆ 2000 جىلى ورال قالاسىنان «جاڭگىر مەكتەبى – ءبىلىم باستاۋى» اتتى كىتاپ شىعاردى, كوزگە جۇقالاۋ كورىن­گەنىمەن, سالماعى زور. مۇندا «قازاق بالالارى ءۇشىن ارنايى اشىلعان ال­عاش­قى مەملەكەتتىك مەكتەپتەر» تاراۋىندا II ەكاتەرينا 1789 جىلدىڭ ­28 اقپانىنداعى شەشىمىمەن ورىن­بور قالاسىنىڭ ايىرباس اۋلاسى مەشىتى جا­نىنان اشىلعان مەكتەپ بولعانىن, 1808 جىلى بارلىعى 12 قازاق بالاسى وقىعانىن, كە­يىن ونىڭ جابىلعانى تۋرالى اقپارات بەر­گەن. ورىنبور ولكەسىندە قازاق بالالارى­نا وقۋعا رۇقسات ەتىلگەن ءبىرىنشى وقۋ ورنى – 1825 جىلى اشىلعان نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسى بولعانىن دا جازدى. ال جاڭگىر قازاقستان جەرىندە ءبىرىن­شى مەكتەپتى 1841 جىلى اشقانىن, وسىدان 9 جىلدان كەيىن 1850 جىلى ورىن­بوردا شەكارالىق كوميسسيا جانىنان ەكىنشى قازاق مەكتەبى اشىلعانىن جازدى.

جاڭگىر ۋچيليششەسى دەپ اتالعان مەكتەپتە يسلام ءدىنى وقۋىنان باسقا نەگىزگى پاندەر: ورىس ءتىلى, اريفمەتيكا, گەوگرافيا, رەسەي تاريحىنىڭ قىسقاشا كۋرسى, ارنايى كۋرس رەتىندە شەشەككە قارسى ەگۋ ەرەجەلەرى, كىتاپ تۇپتەۋ, جەر ولشەۋ بويىنشا ءبىلىم بەردى. سوناۋ جىلدار­دان تامىر تارتقان تاريحى بار مەكتەپ ءار جىلدارى ءتۇرلى اتاۋمەن جاڭعىرسا دا, حالىققا ءبىلىم بەرۋىن توقتاتقان جوق. 1920 جىلى 4 كلاستىق قالالىق ۋچيليششە نەگىزىندە بوكەي حالىق اعارتۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. بۇگىندە وردادا جاڭگىر سالعان ۋچيليششە 1999 جىلعى 9 جەلتوقساننان باستاپ جاڭگىرحان اتىنداعى ورتا مەكتەپ دەپ اتالادى.

قورىتا ايتقاندا, «حان ەمەسسىڭ, قاس­قىرسىڭ», مۇمكىن, ءتىپتى «ون ەكى توبەت, شۇناق حان» ولەڭى دە كەڭەستىك ساياسات­تىڭ ىقپالىمەن ادام فاكتورى دەيتىن تۇسىنىكپەن قابىلدانۋى كەرەك دەپ ويلايمىز.

 

ريزا ءالمۇحان,

قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

استانا