«دالا حالىقتارى» كىتابى نە تۋرالى؟

ماقالاعا كىرىسپەس بۇرىن اتال­عان كىتاپتىڭ اۆتورى تۋرالى از-كەم ايتا كەتكەن دۇرىس. سە­بەبى ءار زەرتتەۋ كىتابىنىڭ ارتىندا ونى جازعان عالىمنىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى جاتقانى انىق. رالف ۋينستون فوكس (1900–1936) بريتاندىق رەۆوليۋتسيونەر, جۋرناليست, جازۋشى, تاريحشى. ول – لەنين مەن شىڭعىس حاننىڭ ءومىرى تۋرالى كەسەك ەڭ­بەكتەر جازعان قالامگەر. 1920 جى­لى فوكس كەڭەستىك رەسەيگە كەلىپ, سونداعى ءومىر سالتىن, قو­عام­دىق جاعدايلاردى كوزىمەن كورە­دى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە ماسكەۋدەگى ماركس-ەنگەلس ينس­تيتۋتىندا كىتاپحاناشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن فوكستىڭ «دالا حالىقتارى» اتتى ەڭبەگى – سوڭعى كىتابى.

اۆتور اتالعان كىتابىنىڭ العىسوزىندە ءوز ەڭبەگى جونىندە بىلاي دەيدى: «بۇل تۋىندى كەي ادامدارعا ۇگىت-ناسيحات بولىپ كورىنۋى مۇمكىن, بىراق ەشقانداي ساياسي ماقساتپەن جازىلعان جوق». قازاق جەرىنە ورال جاقتان ويى­سىپ, ارال تەڭىزى ارقىلى ەنگەن اعىلشىن عالىمى الداعى ساپارىندا نەنى كورسە, سونى انىق قاعازعا تۇرتكەنىن اڭعارتادى. پويىزعا وتىرىپ, الدىمەن تاشكەنت جاقتى ارالاعان فوكس جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن, كەڭ دالادا ءومىر سۇرگەن قىرعىزداردىڭ بولمىسىمەن تانىسادى.

كىتاپتىڭ ءبىر تاراۋى «قازاق بولمىسى» دەپ اتالادى

«پويىز تەرەزەسىنەن سىرتقا قاراعانىمدا, مەن العاش رەت كوشپەلىلەردىڭ ارانىڭ ۇياسىنداي جىپىرلاعان قارا شاتىرلارىن كورىپ, كەشەگى حان شىڭعىس تا ءدال وسىنداي شاتىر استىندا ومىرگە كەلگەن شىعار دەپ ويلادىم. باسىنا اق كيمەشەك وراپ, ۇستىنە كيگەن سىرت كيىمدەرى جەر سىزعان ايەلدەر ەن دالادا جورعالاپ كەلە جاتقان پويىزعا بەيعام جۇزىمەن نازار سالدى. كەيدە ولار توپ-توپ بولىپ انادايدان كوزگە شالىعادى, ۇلكەندەر مەن بالالار كەرەك-جاراقتارىن تۇيەگە تەڭدەپ الىپتى, جاستار جاعى تايعا ءمىنىپ تەپەڭدەپ بارادى. ماعان بۇنىڭ ءبارى تىم ەرەكشە سەزىلدى. ولاردىڭ ءار قيمىلىنان دالاعا ءتان بوياۋدى, سايىن دالاداعى مالشىلار ءومىرىنىڭ ماڭگىلىك ىرعاعىن ءتۇيسىندىم». بۇل ونىڭ تۇركىستان تەرريتورياسىنا اتباسىن بۇرعان ساتىندەگى العاشقى اسەرى. قالاي دەسەك تە, الىستان كەلگەن اعىلشىنعا كوشپەلى ءومىر, ەن جاتقان دالا, بەيعام تىرشىلىك وسىلاي كورىنىس بەرەرى انىق.

مىنە, ول اياڭداپ قازاقتاردىڭ قوسىنا اتباسىن بۇردى. سول ءساتى تۋرالى «قازاق قوسىنا كىرگەندە» اتتى تاراۋ ارنايدى. ء«بىر جىلى ءجۇزدى ايەل بىزگە ءبىر توستاعان قىمىز اكەلدى. ياگانوۆتان وزگە ءۇش سەرىگىمە نازار سالدىم. سوسىن ەسىك الدىندا ءبىر ەۆرەيمەن فرانتسۋزشا سويلەستىم, بىراق ول «جولداس» دەگەن ءبىر عانا ءسوزدى ءتۇسىندى, ول ك ۇلىم­سىرەپ, بۇل ءسوزدى ەكى-ءۇش رەت قايتالادى». قازاقتار اراسىن­داعى ونىڭ بۇل ساپارى ساتىمەن جالعاسقانى ءسوزسىز.

«ولار تاماق دايىن بولعان كەزدە مەنى وياتتى. قازاقتار جارىعى ءالسىز تۇسەتىن قوستىڭ ىشىندە اينالا وتىر. مۇرجادان شىققان ءتۇتىن ەركىن سامعايدى, كۇن الدەقاشان باتىپ كەتتى. وتىرعاندار سىرلى اعاش قاسىقتارمەن اس جەي باس­تادى, ءبىز سياقتى نازىك اق ناسىل­دىلەرگە اعاش توستاعانداردى بەردى. ەت قاتتى, ونىڭ ۇستىنە مايلى ەكەن, ماعان ارنالىپ قامىردان جاسالعان شاعىن تورتتىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەدى. ال قازاقتار ەركىن تاماقتانىپ وتىر. بۇل ولاردىڭ كۇنى بويى جەگەن جالعىز اسى ەدى. ولار قويدىڭ مايىن ەرىتىپ ءىشتى ء(تىپتى جالاڭاش وتىرعان ۇل مەن انادايداعى قىز بالا دا قويدىڭ مايىن ءىشىپ الدى). سونىمەن بىرگە سۇيەكتى تىستەرىمەن ۇگىتە باستادى. جاعىمسىز ءيىستى وتتىڭ اينالاسىندا وسى كورىنىستىڭ ءبارى ماعان ۇنادى». بۇل – رالف فوكستىڭ قازاق وتباسىندا كوزىمەن كورگەنى. ارادا ءجۇز جىل وتكەن سوڭ, ءبىز ونىڭ سول كەزدە جازعانىن قاز-قالپىندا وقىپ وتىرمىز. ءيا, ۋاقىت قانشا وزگەرگەنىمەن, اتا ءداستۇرىمىز, سالت-سانامىز كوپ وزگەرىسكە ۇشىراعان جوق. بىلايشا ايتقاندا, قازاق بار جەردە قازاق مادەنيەتىنىڭ شوق جۇلدىزى جانا بەرمەك.

ءداستۇرلى قازاق كوشى

كەلەسى كۇنى بريتاندىق عالىم سىر بويىنداعى قازاق كوشىنە, ءسىبىر جاقتان كوشىپ كەلە جاتقان كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ توبىنا كەزدەسەدى. اتالعان كوشتىڭ ال­دىڭعى بولىگى الدەقاشان تورعايعا ورنالاسقانىن, كەيىنگى بولىگى ورالعا تابان تىرەۋگە نيەتتى ەكەنىن جازادى. «وندا كەلگەننەن كەيىن ولار قازالى, جۋسالى, پەروۆسكى جانە تۇركىستانعا قاراستى سىر بويىنداعى ۇلكەن بازارلاردان ءبىر جىلعا جەتەتىندەي قاجەتتى زاتتار ساتىپ الۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ قولدا بارىن ايامايتىن».

رالف فوكس قازاقتارعا ار­نا­عان تاراۋىندا ەڭ الدىمەن ۇلتى­مىزدىڭ تاريحى تۋرالى از دا بولسا تۇسىنىك بەرە كەتەدى. دالا­دا ەمىن-ەركىن كوشىپ-قونىپ جۇرگەن كوشپەلى حالىقتىڭ ارعى-بەرگى مادەنيەتى, ۇلت بولىپ ۇيىسۋ جولىنداعى قيلى كەزەڭ­دەرىنە اق قاعاز بەتىندە ساياحات جاسايدى. «قازاقتار قالاي پايدا بولدى؟ ولاردىڭ تاريحىن جىرلار مەن اڭىزداردان ءبولىپ-قاراۋ تىم قيىن, بىراق ولار ءجيى كوشەتىندىكتەن, بەلگىلى دەڭگەيدە جازبا ادەبيەتتەر تۋدىرۋعا ۇم­تىل­عان جوق». ارينە, تاريحشى بولعان سوڭ, اۆتور ءوزى كەيىپكەر ەتكەن حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە, قوعامدىق جاعدايىنا دا نازار اۋدارعىسى كەلەدى. سول ءۇشىن دە فوكس ءبىزدىڭ باعزى زامانداردا جازبا ادەبيەتتەردى ومىرگە اكەلە الماۋىمىزعا كوشپەلىلىك سالتىمىز سەبەپ بولدى دەگەن كوزقاراستى ورتاعا سالادى.

ەڭ ماڭىزدىسى, ەجەلدە ۇلتى­مىز­دىڭ ءتول اتاۋى الدەبىر ساياسي تەرىس پيعىلداردىڭ سەبەبىنەن «قىرعىز» دەپ اتالعانى بەلگى­لى. ال وسى جايتقا تاريحي بۇر­مالاۋشىلىقتان ادا كوزقاراسپەن پايىم جاساعان اعىلشىن عالىمى ءوز كىتابىندا ءبىزدى «قازاق» دەپ انىق جازادى. ۇلتىمىزدىڭ تاريحي اتاۋى 1923 جىلى رەسمي «قا­زاق» دەپ قايتا اتالعانىن ەسكەر­سەك, الىستا جاتقان رالف فوكس­تىڭ دە بۇل جايتتان حابارى بار ەكەنىن اڭدايمىز. ءبىزدىڭ تاريحى­مىز ءۇشىن ماڭىزدى دەرەك ەمەس پە؟ «قازاقتاردىڭ ولارمەن ەش­قانداي بايلانىسى جوق جانە قىر­عىز دەگەن اتقا مۇلدە قاتىس­سىز. بۇل اتاۋدى ولار مۇلدە قولدان­بايدى, ولار وزدەرىن تەك قازاق دەپ ايتادى, سوندىقتان ولاردى ازيادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە حالىقتار دا جاقسى بىلەدى» دەي كەلە, اڭىز-اڭگىمەلەرىمىز بەن جىرلارىمىزداعى تاريحي وقيعالاردىڭ ەرەكشەلىگىن, ەجەلگى تايپالار بىرىگىپ, ءبىر ۇلت بولىپ قالىپتاسقانىن, ءۇش ءجۇز­دىڭ گەوگرافيالىق جاع­دايىن, 1916 جىلعى ۇلت-ازات­تىق كوتەرىلىستىڭ ءمان-جايىن ايتادى. سونىمەن بىرگە حالقىمىز­دىڭ مۇسىلمان دىنىنە دەگەن سەنىمى, نەكە سالتىمىزداعى بايبىشە-توقال ءداستۇرى, ونى بولشە­ۆيك­تەردىڭ شەكتەۋى سياقتى جاعداي­لاردى دا رالف فوكس با­تىس وقىر­ماندارىنا بايان ەتەدى. «وسى­لايشا, ءبىز بىرنەشە اي بويى قازاق حالقىن جاقسى تۇسىندىك. ولاردىڭ تاعدىرى, جەرىنىڭ بولاشاعى نە بولماق؟ ولار امەريكانىڭ قىزىل ۇندىستە­رىندەي الاپات جويىلۋعا ۇشىراي ما؟». سونى­مەن اۆتور حالقىمىزعا ارناعان تاراۋىن كوكەيىندە جۇرگەن تۇيتكىلدى سۇراقتارمەن وسىلاي اياقتايدى.