جانى جوق دەمەسەڭىز, وسىمدىكتە قۇددى ءسابي سياقتى, ەرەكشە كۇتىمدى كەرەك ەتەدى. كەيدە جوسپاردى اسىرا ورىنداۋ ماقساتىندا جول جيەگىنىڭ بارىنە كوشەت ەگىپ, ونىڭ بوي الىپ كەتۋىنە ونشا ءمان بەرمەيمىز. مۇنى تالشىبىققا جاسالعان قاستاندىق دەسەك تە بولادى.
ەرتەدە اتاقتى بەكەت اۋليەنىڭ – بەكەت مىرزاعۇل ۇلىنىڭ بالا كەزى بولسا كەرەك. كەزەكتى دەمالىسقا كەتكەلى جاتقان شəكىرتتەرىنە ۇستازى قىستىق وتىن دايارلاپ كەتۋدى تاپسىرادى. سودان ورمان جاعالاپ كەتكەن شاكىرتتەر اعاش اتاۋلىنىڭ ءبارىن كەسىپ, قۇشاقتارىن وتىنعا تولتىرىپ كەلەدى. بەكەت تەك قۋراعان اعاشتاردى عانا تەرىپ, ەڭ سوڭىنان ورالادى. مۇنىڭ قولىنداعى ازعانتاي وتىندى كورگەن بالالار ونى كەلەكە ەتە باستايدى. زەرەك بالانىڭ مۇنىسى بەكەر ەمەس ەكەنىن تۇسىنگەن ۇستازى ونىڭ سىرىن سۇرايدى. سوندا بالا بەكەت: «مەن əبدەن قۋراعان اعاشتاردى عانا تەردىم. جاس بۇتاقتارعا جاقىنداعانىمدا, ولار ومىرلەرىنىڭ ءəلى الدا ەكەنىن ايتىپ, قىرشىنىنان قيماۋىمدى ءوتىندى», دەيدى. تال-تەرەكتىڭ ءتىلىن اۋليەدەن باسقا كىم ۇقسىن؟! دەسەك تە, ەرتە كوكتەمدە ەگىلىپ, سۋسىزدىقتان شىلدەگە جەتپەي قۋراي باستايتىن بالا شىبىقتاردىڭ مي قايناتار ىستىقتاعى مۇشكىل ءحالىن تۇسىنۋگە مىندەتتى تۇردە ونىڭ ءتىلىن ءبىلۋدىڭ قاجەتى جوق.
كوشەت ەگەمىز, كوگالداندىرامىز دەگەن جەلەۋمەن مەملەكەت قازىناسىنان قارجى ءبولدىرىپ, ونىسى قۇمعا سىڭگەن سۋداي ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ جاتقان جوبالار از ەمەس. ناتيجەسىز جۇمىستىڭ سالدارىنان بۇگىندە اعاش اتاۋلى قۋراپ, اۋىل-ايماق توزىپ, قۇنارلى جەرلەر قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقانىن جاسىرۋعا بولمايدى.
تابيعات-اناعا جاسالىپ جاتقان قياناتتىڭ كەسىرى ءتيىپ, ءتۇرلى كەسەلدەردىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن عالىمدار دا جوققا شىعارمايدى. تاياۋدا وتىرار اۋدانىندا بولعان وسىنداي كەلەلى كەزدەسۋدە قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «ەكولوگيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەۋىنەن كوپتەگەن اۋرۋدىڭ باس كوتەرە باستاعانىن العا تارتتى. ءتۇرلى كەسەلدىڭ الدىن الۋدىڭ جالعىز جولى – جاسىل-جەلەكتى كوبەيتىپ, اۋا تازالىعىنا ەرەكشە ءمان بەرۋ. بۇل جوبا جونىندە ءبىرازدان بەرى ىزدەنىپ جۇرگەن عالىمدار ءتىپتى قاي جەرگە قانداي وسىمدىك جاقسى جەرسىنەتىنىن دە تەرەڭىرەك زەرتتەگەن ەكەن. ولاردىڭ ايتۋىنشا, وتىرار اۋدانىنا الدىمەن شولگە شىدامدى, تەز جەتىلەتىن «ولەرمەن» اعاشتار وتىرعىزۋ كەرەك. العاشقى جىلدارى مالدان قورعاپ, تامىر جايىپ العانشا كۇتىم جاساسا, ودان كەيىن وزدەرى-اق بوي بەرمەي كەتەدى. نۋ ورمانعا اينالىپ جاتسا, ول جەردىڭ قۇنارلىلىعىن دا ارتتىرا تۇسەدى. قۇنارلى جەرلەرگە ءتۇرلى جەمىس اعاشتارىن ەگۋگە دە بولادى. ەڭ باستىسى, قىمبات كوشەتكە قىرۋار اقشا ءبولدىرىپ, ونىسى جەرسىنبەي جاتقاننان گورى وزدەرىندە وسىرىلەتىن جەرگىلىكتى اعاشتار مەن تابيعي بۇتالاردى, جىڭعىل, توراڭعىل, جيدە سياقتى تال-بۇتالاردى كوپتەپ وسىرۋگە باسىمدىق بەرۋ كەرەك.
ايتسا ايتقانداي, اۋدان ورتالىعىنداعى ۇلكەن جولدىڭ بويىنا وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ەگىلگەن اعاشتار بۇگىندە يت تۇمسىعى باتپايتىن قالىڭ ورمانعا اينالعان. دەمەك بۇل جوبا تاجىريبە رەتىندە ءوز-ءوزىن تولىق اقتاپ وتىر. ەگەر اتالعان جوبا اۋدانداعى باسقا اۋىلداردا دا قولعا الىنسا, ونىڭ تابيعاتقا كەلتىرەر پايداسى دا كول-كوسىر بولماق. ياعني بەلگىلى ءبىر ايماقتى 15 پايىز كوگالداندىرسا, ونىڭ ناتيجەسى شۋدان, كۇننەن, شاڭ-توزاڭنان ارىلۋعا 20 پايىزعا دەيىن اسەر ەتەدى. 35 پايىزعا كوگالداندىرىلسا, ونىڭ پايداسى ەلۋ پايىزعا ارتادى. العاشقىدا ەگىلگەن كوشەتتەر جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, ودان كەيىن ءتۇرلى جەمىس اعاشتارى دا وسە باستاپ, اۋىل-ايماق الپىس-جەتپىس پايىزعا دەيىن كوگالداندىرىلسا, ونداي جەردە شاڭ-توزاڭ جويىلىپ, اۋا تازالىعى دا ءجۇز پايىزعا جاقسارا تۇسەدى. مامانداردىڭ زەرتتەۋىنشە, ورتاشا كولەمدەگى ءبىر اعاش ءۇش ادامعا قاجەتتى وتتەگى بەرە الادى. ال اعاشتارى جىل وتكەن سايىن ازايىپ, بارىنىڭ ءوزى مەرزىمىنەن بۇرىن «قارتايىپ» قالعان وڭىردە ەكولوگيالىق احۋال ۋاقىت وتكەن سايىن اسقىنىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى.
ءسوز باسىندا ءبىز جەردى دايىنداپ الماي كوشەت ەگۋ ەشقانداي ناتيجە بەرمەيتىنىن, قايتا وعان بولىنگەن قىرۋار قارجى جەلگە ۇشاتىنىن بەكەرگە ايتقان جوقپىز. تەك وتىرار اۋدانىندا بۇگىندە جەتپىس بەس مىڭ تۇپكە جۋىق اعاش قۋراپ قالعان. اتاپ ايتساق, اققۇم اۋىلدىق وكرۋگىندەگى – 1 347, قارعالىداعى – 765, قاراقوڭىرداعى – 15 603, قوعامداعى – 1 846, تالاپتىداعى – 2 204, شاۋىلدىردەگى – 5 704, كوكسارايداعى – 1 473, ماياقۇمداعى – 996, بالتاكولدەگى 2 749 ءتۇپ اعاشتىڭ قۋراپ قالۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ سونىڭ ىشىندە «وتىرار – 2050» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى ەككەن 42 327 ءتۇپ كوشەتتىڭ كوگەرمەي جاتىپ كوكتەي سولعانى دابىل قاقتىرماي تۇرمايدى. وسىنشاما كوشەتتىڭ وبال-ساۋابىن ايتپاعاندا, ونى ەگۋگە جۇمسالعان قىرۋار قارجى ءۇشىن بىرەۋ جاۋاپ بەرۋى كەرەك شىعار؟! قالاي دەگەندە دە بۇل ەكولوگيالىق قاسىرەتتىڭ سۇراۋى بولعانى ءجون.
امانبەك جايىمبەت,
جۋرناليست