وركەنيەت توعىسىنداعى تاريحي مۇرالار

بيىل جوشى ۇلىسىنا 800 جىل تولدى. ونىڭ ىرگەتاسىن شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى, ەرجۇرەك قول­باسشى جوشى قالادى. سون­دىقتان جاڭا حاندىق «جوشى ۇلى­سى» دەپ اتالدى. مۇنىڭ قۇرا­مىنا كوپتەگەن تۇركى تايپاسى ەندى. قازاق مەملەكەتىنىڭ نەگىزى دە وسى ۇلىق ۇلىسىنان باستالادى.

مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە: «جوشى اۋلەتى VI عاسىر بويى ورتالىق ەۋرازيانىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. ۇلان-عايىر اۋماقتا ءبىرتۇتاس وركەنيەت قۇرۋعا ۇم­تىلدى. جوشى ۇلىسى ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن حالىقتاردىڭ سانعاسىرلىق دامۋ باعدارىن ايقىنداپ وتىردى. ۇلىق ۇلىس مەملەكەتتى باسقارۋ ءىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى», دەپ ايتقان ەدى.

وسى ايتۋلى وقيعاعا وراي ەلى­مىزدە بىرقاتار ءىس-شارا اتقا­رىلدى.      سونىڭ جالعاسى رەتىندە وتكەن جيىن تىزگىنىن ۇستاعان قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپ­تار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD جاندوس بولدىقوۆ كون­فەرەنتسيا ماقساتى – جوشى حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنا قا­تىستى تاريحي مۇرانى, التىن وردا داۋىرىنەن قالعان جازبا ەسكەرت­كىشتەردى زەرتتەۋ, وسى تاريحي كەزەڭمەن بايلانىستى ەرەكشە دەرەككوزدەردى اۋدارۋ جانە عى­لىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جۇمىس­تارىن تالقىلاۋ ەكەنىن جەتكىزدى.

الدىمەن كونفەرەنتسيادا التىن وردا كەزەڭىنە قاتىستى ءۇش تاريحي كىتاپتىڭ فاكسيميلە كو­شىرمەلەرى تانىستىرىلدى. مۇنى قاتىسۋشىلارعا اتالعان ورتا­لىقتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىستارىن ۇيىمداستىرۋ ءبولى­مى­نىڭ باس ساراپشىسى, شىعىس­تا­نۋ­شى المات ابسالىقوۆ تا­نىس­تىر­دى. شىعىستانۋشى مامان­نىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇندى دۇنيە­لەر­دىڭ تاريحىمىز ءۇشىن ورنى بولەك.

ءبىرىنشى قولجازبا – «كودەكس كۋ­مانيكۋس» دەپ اتالادى. بۇل ەڭبەكتى 1303 جىلى يتاليان جانە نەمىس ميسسيونەرلەرى جازعان. كىتاپ 164 بەتتەن تۇرادى. 1-115 بەت ارالىعىن يتاليالىق ميسسيونەر جازسا, 115-تەن باستاپ, 164-بەتكە دەيىنگىنى نەمىس عالى­مى قۇراستىرعان. قولجازبا­نىڭ جازىلۋ ماقساتى – حريستيان ءدىنىن التىن وردا مەملەكەتىنە ناسيحاتتاۋ. بۇل بىزگە نە ءۇشىن قۇندى؟ بىرىنشىدەن, كىتاپ – قىپشاق ديلاەكتىسىمەن جازىلعان. دەمەك XIII-XIV عاسىردا التىن وردانىڭ رەسمي ءتىلى تۇركى ءتىلى بولعان دەپ ايتۋعا بولادى. قولجازبانىڭ تۇپنۇسقاسى يتالياداعى اۋليە مارك كىتاپحاناسىندا ساقتالعان.

ال ەكىنشىسى – «شادجارات ال-اتراك» اتتى كىتاپ. اتالعان جيناق, شامامەن 1425 جىلى جازىلعان دەگەن بولجام بار. كەيبىر تاريحشىلار ونى XVI عاسىردا, شايباني اۋلەتىنىڭ تۇسىندا جازىلعان دەگەن دەرەك كەلتىرەدى. ويتكەنى مۇندا شايباني ۇرپاقتارى تۋرالى قىزىقتى مالىمەت كوپ. اسىرەسە التىن وردانى بيلەگەن حان­داردىڭ حرونولوگياسى جاقسى بەرىلگەن. مىسالى, جوشىنىڭ قالاي قايتىس بولعانى جايىندا ايتىلادى. سونىمەن بىرگە شىڭعىس حانعا جوشىنىڭ ءولى­مىن ەستىرتكەن كەتبۇقا تۋرالى دەرەك كەزدەسەدى. بىراق كەت­بۇقانى ۇلىق جىرشى دەپ اتاعان. بۇل كىتاپ اقش-تاعى گار­ۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حاۋتان كىتاپ­حا­ناسىندا تۇر.

ءۇشىنشىسى – ءناتانزيدىڭ «مۋن­تاحاب ات-تاۋاريح» اتتى ەڭبەگى. قازىر قۇندى كىتاپ فرانتسيا­نىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ساق­تالعان. مۇندا شىڭعىس حاننىڭ ءتورت ۇلى مەن باتۋ جانە ونىڭ مۇراگەرلەرى تۋرالى حرونولوگياسى جازىلعان. سونداي-اق شاعاتاي ۇلىسىن بيلەگەن حاندار مەن يراندا بيلىك قۇرعان موڭعول حاندارى جانە جالايىرلار تۋرالى تىڭ دەرەكتەر كەلتىرگەن. ودان كەيىن ءسوز العان ورتالىقتاعى رەستاۆراتسيا جانە كونسەرۆاتسيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى سىرىم بوتابەكوۆ وسى قولجازبالاردىڭ كوشىرمەسى قالاي جاسالعانى تۋرالى ايتىپ بەردى.

عىلىمي كونفەرەنتسيادا جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, PhD جاقسىلىق ءسابيتوۆ ء«ناتانزيدىڭ جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى تۋرالى جازبالارى» اتتى بايانداماسىندا سونى دەرەكتەردى سويلەتتى.

«شىن مانىندە, «اق وردا», «كوك وردا» دەگەن مەملەكەت بولعان ەمەس. مۇنى «حان ورداسى» دەپ تۇسىنۋگە بولادى. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, رەزيدەنتسيا. نەگىزى, مەملەكەتتىڭ اتى – جوشى ۇلى­سى. سوندىقتان تاريحتى بول­مەي, جىكتەمەي تۇتاس قاراۋ كەرەك. وسى تالاس اۋستريا مەن رەسەي عا­لىمدار اراسىندا باستالدى. بىراق مۇنىڭ شىندىعىن قازاق عا­لى­مى شوقان ءۋاليحانوۆ جازدى», دەدى ول.

ال تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ماقسات الپىسبەس ءوز بايانداماسىندا شىعىس دەرەكتەرىن قازىرگى تاريحي زەرتتەۋلەردە پايدالانۋ وزەكتىلىگى مەن ادىسنامالىق جولدارىنا توقتالدى.

«ادامزات تاريحى وركەنيەت تۇرعىسىنان قاراعاندا, باتىس جانە شىعىس وركەنيەتى دەپ ەكىگە بولىنەدى. شىعىس وركەنيەتىنە مۇسىلمان ايماقتارى جانە مۇسىلمەن ەمەس ايماقتار كىرەدى. شىعىس دەرەكتەرى دەگەندە, وسى تانىم بىزگە قالاي كەلدى؟ ءوز باسىم ءبىراز جىلدان بەرى قازاق شەجىرەسىن زەرتتەپ ءجۇرمىن. زەرتتەۋگە العان باستى تۇلعا – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى. ءبىر باسىنا سان ءتۇرلى ونەر توعىسقان اتامىز ءومىر سۇرگەن XIX عاسىردا قازاقتىڭ تاريحى, عىلىمي تانىمىن زەرتتەۋ شوقان ءۋاليحانوۆتان باستالادى. سوندىقتان تاريحىمىزدا شوقان مۇراسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەن. الدىمەن ءماشھۇر ءجۇسىپ – تۇركىتانۋشى. ويتكەنى ويشىل تۇلعا ەڭبەكتەرىنىڭ قاينار كوزى – ابىلعازى ءباھادۇر حاننىڭ «تۇركى شەجىرەسىنەن» باستالادى. ءماشھۇر ءجۇسىپ ونىڭ ماڭىزىن وتە جاقسى بىلگەن. ەكىنشىسى – قازاقتانۋشى. ويتكەنى كوزى تىرى­سىندە حالقىمىزدىڭ بارلىق عۇرىپتارى مەن مۇرالارىن جيناپ, قانشاما مۇرا قالدىردى. ءۇشىنشىسى – بۇقارتانۋشى. ەگەر ءماشھۇر ءجۇسىپ بۇقار جىراۋدىڭ مۇراسىن جيناماعاندا, بىزگە XVIII عاسىرداعى قازاق قوعامىن تانۋ قيىن بولاتىن ەدى. بىراق شىعىس دەرەكتەرىن دۇرىس اجىراتۋ ءبىلۋمىز كەرەك», دەدى عالىم.

سونداي-اق جيىندا شىعىس­تا­نۋشى المات ابسالىقوۆ «ۇرىس حان قازاق حاندارىنىڭ شە­جى­رەسى: تۇقاي-تيمۋريدتەر تۇجى­رىمداماسىن قايتا قاراۋ», ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى «وتى­رار» كىتاپحاناسى عىلىمي ورتا­لى­عى­نىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى باۋىر­­جان مۇستافاەۆ «قۇر­بان­­عالي ءحاليديدىڭ «تاۋاريح-ي حامسا-ي شارقي» ەڭبەگىندەگى «ور­دا» ءسوزىنىڭ ماعىناسى, ت.ب. عا­لىم­دار بايانداما جاساپ, وركەنيەت توعىسىنداعى تاريحي مۇرالاردى جاڭاشا زەردەلەدى.