وتكەن اپتادا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. حالىقتىڭ تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ساناتىن باسپانامەن قامتۋدى كوزدەيتىن قۇجاتتىڭ جاڭالىعى كوپ.
زاڭ ازاماتتاردىڭ, قانداستاردىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا قاتىستى مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرىنشى بلوگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, «وتباسى بانكتىڭ» نەگىزىندە تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە قويۋدى, ەسەپكە الۋ مەن ءبولۋدى ءبىر ورتالىقتان جۇزەگە اسىراتىن كەشەندى دامۋ جانە قولداۋ ينستيتۋتىن قۇرۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار «وتباسى بانك» جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الىنعان تۇرعىن ۇيگە جالداۋ اقىسىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋدى, جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارىن بەرۋدى جالعاستىرادى. «وتباسى بانك» تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ كەزىندە باسپاناعا مۇقتاج ازاماتتاردى ەسەپكە قويۋ كۇنى مەن تابىس دەڭگەيىن ەسكەرەدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە, تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە ۇزاق ۋاقىتتان بەرى تۇرعان ادامداردى باسپانامەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تۇزەتۋلەردىڭ ەكىنشى بلوگىندە تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ادامدارعا قوسىمشا كەپىلدىكتەر ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. ال ءۇشىنشى بلوگتە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى اياسىندا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدى يەلەنۋ مەن پايدالانۋ تەتىگىن رەگلامەنتتەيتىن ەرەجەلەردى تولىقتىرىپ, ناقتىلايدى. ءتورتىنشى بلوگى جەر زاڭناماسىنىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىن, قۇرىلىس, جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرىنە كەپىلدىك بەرۋ سالاسىنداعى زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.
جالپى, زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. باسپاناعا مۇقتاج ازاماتتارعا يپوتەكا مەن جالعا بەرۋدى رەتتەۋ, سۋبسيديالاۋعا ارنالعان جيناقتاردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلدى. بۇل وزگەرىستەر تۇرعىن ءۇي ساياساتىنداعى قۇقىقتىق بازانى نىعايتىپ قانا قويماي, كوپبالالى وتباسىلار مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار سياقتى الەۋمەتتىك از قامتىلعان توپتارعا قولايلى جاعداي جاسايدى. بۇل زاڭ ارەندالىق پاتەردە تۇراتىن 51 مىڭ ادامنىڭ, تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعان 650 مىڭ وتانداسىمىزدىڭ مۇددەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ساراپشىلار دا ايتىپ جاتىر.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ماجىلىستە وسى زاڭ جوباسىمەن اينالىسقان جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ۇلىقبەك تۇماشينوۆ وسىعان دەيىنگى سۇحباتتارىندا جاڭا زاڭ ارەندالىق پاتەردە تۇراتىن 51 مىڭ ازاماتتىڭ ماسەلەسىن شەشەتىنىن, 2017 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك از قامتىلعان توپتاردى قولداۋ باعدارلامالارى اياسىندا بەرىلگەن پاتەرلەردى جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىن بەرەتىنىن ايتقان. اتالعان باپ اپاتتىق جاعدايدا دەپ تانىلعان ۇيلەردە تۇرىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ ماسەلەسىن دە شەشۋى قاجەت دەگەن پىكىرلەر دە نازاردان تىس قالمادى. مىسالى, 2017 جىلى ارەندالىق باسپانانىڭ باعاسى 10 ملن تەڭگە بولسا, بۇل سومادان ءار جىلعا امورتيزاتسيالىق شىعىن رەتىندە 2 پايىز شەگەرىپ ەسەپتەيدى. سوندا 2024 جىلى بۇل باعا – 8,6 ملن تەڭگە بولادى دەگەن ءسوز. «باسپانا يەسى بۇل اقشانىڭ ءبارىن ءبىر ساتتە تولەۋگە مىندەتتەلمەيدى. العاشقى جارنا رەتىندە 30 پايىزىن عانا سالسا بولدى. 8,6 ملن تەڭگەنىڭ 30 پايىزى 2,6 ملن تەڭگە شاماسىندا. قالعان 6 ملن تەڭگەنى 10 جىلدىڭ ءار ايىنا تەڭ ءبولىپ, كەستە بويىنشا تولەي الادى», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى بيۋدجەتتەن, ءبىر بولىگى رەۆولۆەرلىك تاسىلمەن بولىنەدى. ول ءۇشىن جاڭا زاڭدا اكىمدىكتەرگە ءۇيدى سالىپ قانا قويماي, دايىن پاتەردى نارىقتان ساتىپ الۋ قۇقىعى بەرىلىپ وتىر.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ونداعان جىل بويى قوردالانىپ قالعان ماسەلەنى زاماناۋي تەتىكتەرمەن شەشۋدى زاڭداستىرۋىمەن قۇندى. بىرىنشىدەن, بارلىق وڭىرلەردەن ەلەكتروندىق بازالاردى جۇرگىزۋ فۋنكتسيالارىن بىرىڭعاي وپەراتور جۇرگىزەدى. كامەلەت جاسىنا تولعان ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى ەشقانداي ساناتقا كىرمەسە دە, ونلاين كەزەككە تۇرا الادى. ال ءۇي كەزەگىندە تۇرعانداردىڭ بىرىڭعاي ەلەكتروندى بازاسىن جۇرگىزۋ, ازاماتتاردى ەسەپكە قويۋ, باسپانا بەرۋ سياقتى شەشىمدەردى «وتباسى بانك» قابىلدايدى.
جەڭىلدىكتى تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ تەتىگى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى. «وتباسى بانك» ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتىنا اينالعاننان كەيىن كەزەكتە تۇرعانداردىڭ قازىرگى قالىپتاسقان بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق بازاسىن جۇرگىزەدى جانە «تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى» جاڭا ەلەكتروندىق بازاسى ارقىلى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ازاماتتاردان جاڭا وتىنىمدەر قابىلدايدى.
جۇيە جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ بولۋىن, وتباسىلىق جاعدايىن جانە مۇقتاجدار ساناتىنا سايكەستىگىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك بازالار بويىنشا ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ دەرەگىن اۆتوماتتى تۇردە تەكسەرەدى.
«وتباسى بانك» زاڭنامادا قاراستىرىلعان التى ايلىق وتپەلى كەزەڭ اياقتالعاننان كەيىن عانا 2025 جىلى كەزەككە تۇرۋعا ءوتىنىش قابىلداۋدى باستايدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن اكىمدىكتەر كەزەكتە تۇرعانداردىڭ ەسەبىن جۇرگىزىپ, بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق بازانى قالىپتاستىرۋدى جالعاستىرادى.
سونداي-اق اۆتوماتتى تۇردە كەزەكتە تۇرعاندار ساناتتار بويىنشا سارالانادى. ەگەر بۇرىن تۇرعىن ءۇي مۇقتاجدار ءتىزىمى بويىنشا پروپورتسيونالدى تۇردە بولىنسە, ەندى ەسەپكە قويۋ كۇنى مەن تابىس دەڭگەيىنە بايلانىستى. بۇل رەتتە «وتباسى بانكتىڭ» قىزمەتكەرلەرى ءاربىر ءوتىنىش بەرۋشىگە, ونىڭ ىشىندە «وتباسى بانكتىڭ» قولدانىستاعى يپوتەكالىق باعدارلامالارىن ەسكەرە وتىرىپ, ارمانىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەعۇرلىم وڭتايلى تاسىلدەرىن ۇسىناتىن بولادى. مىسالى, تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن مۇقتاجدارعا جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الىنعان تۇرعىن ءۇي جانە جالدامالى تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ اقىسىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋ ۇسىنىلاتىن بولادى. وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 1-دەن 7-گە دەيىنگى جانە ودان جوعارى كىرىسى بارلارعا 2%-بەن يپوتەكالىق زاەمدار ۇسىنىلادى.
«وتباسى بانك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانسۇلتان ماتايدىڭ ايتۋىنشا, جالعا بەرىلەتىن پاتەرلەردى ۇلەستىرۋ دە اتالعان بانكتىڭ قۇزىرەتىنە كىردى. «زاڭعا سايكەس شەشىمدى دەرەكتەر قورىنان قاراپ قابىلدايمىز. ءارى قاراي كەلىسىم جاساپ, الۋ – اكىمدىكتىڭ جۇمىسى. كەزەكتىڭ بارلىعى اكىمدىكتىڭ تاراپىنان «وتباسى بانككە» وتكەننەن كەيىن اكىمدىك تۇرعىن ءۇي ساياساتىنا قاتىسپايدى دەگەن ءسوز ەمەس. اكىمدىك تۇرعىن ءۇي سالۋ, ونى جالعا بەرۋمەن اينالىسادى», دەيدى «وتباسى بانك» وكىلى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن اكىمدىكتەر كەزەكتە تۇرعانداردىڭ ەسەبىن جۇرگىزىپ, بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق بازانى قالىپتاستىرۋدى جالعاستىرادى. ازاماتتاردىڭ كەزەككە تۇرۋعا وتىنىشتەرى «وتباسى بانك» «تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى» اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى قابىلدانادى. بارلىق جۇمىس تومەندەگىدەي بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى:
تىركەلۋگە ءوتىنىمدى ونلاين فورماتتا قابىلداۋ; مەملەكەتتىك دەرەكقور سەرۆيستەرى ارقىلى ازاماتتار دەرەگىنىڭ وزەكتىلىگىن تەكسەرۋ; الىنعان ناتيجەلەردى وڭدەۋ, ەسەپكە قويۋ تۋرالى/تۇرعىن ءۇي بەرۋ تۋرالى/ەسەپتەن شىعارۋ تۋرالى وڭ/تەرىس شەشىم قابىلداۋ; كەزەكتەگى ادامعا سوڭعى جاۋاپ SمS جانە حابارلاما تۇرىندە جەكە كابينەتىنە جىبەرىلەدى. اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعانداردىڭ ءتىزىمى جىل سايىن سايتتا جاريالانادى جانە ءار توقسان سايىن رەۆيزيا جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار قازىر جالدامالى پاتەرلەردە تۇراتىن ازاماتتار ولاردى ساتىپ الۋ مەن جەكەشەلەندىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.بۇدان كەيىنگى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى, جاڭا زاڭ بويىنشا «كۇردەلى ارلەۋ» پاتەرلەرى وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالماق. «وتباسى بانك» باسشىسى ءلاززات يبراگيموۆانىڭ ايتۋىنشا, كەلەر جىلدان باستاپ سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇي جوندەۋدەن وتەدى.
ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قاراحان قابي جۋرناليستەرمەن سۇحباتىندا جەكەشەلەندiرۋ ءتارتiبi وزگەرiسسiز قالاتىنىن ايتتى. تۇرعىن ءۇيدىڭ باستاپقى قۇنى جىل سايىن امورتيزاتسيانىڭ فيزيكالىق توزۋى 2% مولشەرىندە كەمىتىلەدى. سوڭىندا قالدىق قۇنى شىعادى. ودان باستاپقى جارنانى 30% تولەۋ كەرەك, قالعانىن پايىزسىز 10 جىلعا ءبولىپ تولەۋگە بولادى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, نارىقتىڭ ەڭ داۋلى سەگمەنتى تۇرعىن ءۇي نارىعىندا باعىت-باعدار جۇيەلەندى, وزگەرىستەر ەشبىر تاراپقا قيا باسۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ەندىگى كەزەكتە «وتباسى بانكتىڭ» قارجىلىق مۇمكىندىگىن, ونداعى مەملەكەتتىك ۇلەستى قانشا پايىزبەن قالدىرۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى ناقتىلاپ الۋ كەرەك.
وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا قندرا توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا بانكتەردى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناقتارى جۇيەسىنە قوسۋعا بولاتىنىن ايتقان ەدى. «باسەكەلەستىكتى دامىتۋ قاجەت. سوندىقتان اگەنتتىك ءوز تاراپىنان بۇل ۇستانىمدى قولدادى جانە قازىرگى تاڭدا بىزدە وسى ماسەلەنى قاراۋ بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلدى. وعان مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇلتتىق بانك, ەكىنشى دەيگەيلى بانكتەر, قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى كىرەدى. وسىلايشا, بارلىعى وسى ۇدەرىسكە تارتىلعان», دەپ اتاپ ءوتتى م.ابىلقاسىموۆا.
«Halyk Finance» باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى مۇرات تەمىرحانوۆ سول كەزدە بانكتەر ءۇشىن مۇمكىندىكتەردىڭ كەڭەيۋى يپوتەكالىق نارىققا وڭ اسەر ەتەتىنىن, مەملەكەتتىڭ سۋبسيدياسى يپوتەكالىق قارىز نارىعىن تەجەپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسىن قولداۋعا ارنالعان شىعىستار جىل سايىن ءوسىپ جاتىر. ءارى ول باسقا تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىمەن باسەكەلەسەدى, سەبەبى مەملەكەت نەعۇرلىم تومەن پايىزدىق مولشەرلەمەمەن يپوتەكا بەرەدى. بۇل نارىقتىق مولشەرلەمەلەر بويىنشا كوممەرتسيالىق يپوتەكانى دامىتۋدى شەكتەيدى», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.
سونىمەن قاتار ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلدىڭ تۇرعىن ءۇي ساياساتىنىڭ باعدارشامىنا اينالۋعا ءتيىس جاڭا زاڭ نارىق زاڭىمەن جۇيەلەنۋگە بەت الدى. بۇل قۇجاتتىڭ وزگە زاڭدارمەن ينتەگراتسياسى دۇرىس بولسا, نارىق داميدى. ياعني قولدانىستاعى زاڭدىق مارتەبەسى بار قۇجاتتاردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە تىرەك بولعاندا عانا نارىق پەن قوعامدا العا ىلگەرىلەۋ بولادى. وعان بارلىق تاراپ مۇددەلى بولۋى كەرەك.
الماتى