ءالجاننىڭ التىن مەدالى

كەزىندە كەۋدە كەرىپ ايتا المادىق, وسى وليمپيادادا قازاق سپورت تاريحىنىڭ التىن پاراعى اشىلدى. كەڭەس باسكەتبولشىلارى بۇعان دەيىن جەتى وليمپيادانىڭ جەڭىمپازى اتانىپ, 36 جىل بويى جان بالاسىنا دەس بەرمەگەن امەريكالىق باسكەتبولشىلاردى اقتىق مينۋتتا جەڭىپ, دۇنيە ديدارىن جالت قارات­تى. وسى دۇلدۇلدەردىڭ اراسىندا­ قازاقتىڭ ءاپايتوس ازاماتى ءالجان جارمۇحامەدوۆ ءجۇردى. ءسويتىپ, بۇل جىگىتتىڭ ماڭدايىنا «قازاقتان شىققان تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى» دەگەن اتاق بۇيىردى.

وسىنداعى ءالجان مۇسىر­بەك ۇلىنىڭ ءومىر تاريحىنا ۇڭىلسەك: «1944 جىلى 2 قازان كۇنى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, بوستاندىق اۋدانى, تاباقساي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن» دەپ جازىلىپتى. بوستاندىق اۋدانى 1956 جىلى وزبەكستاننىڭ قۇرامىنا ءوتتى دە, ءالجان اعا جاتجۇرتتىق بولىپ شىعا كەلدى. بىراق ءوزىنىڭ قازاق ەكەنىن استە ەسىنەن شىعارعان ەمەس. قازاق­­تان شىققان تۇڭعىش وليمپيادا چەم­­­پيو­­­نىنىڭ تۋعانىنا بيىل – 80 جىل.

ءالجاننىڭ التىن مەدالى

ءالجان – ءومىر جولى وزگەشە ورىلگەن جان. شاعىن ماقالامەن مۇنىڭ ءبارىن تۇگەندەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. دەسە دە, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قا­زىر­­گى تاڭدا بىردەن-ءبىر ءالجان­تانۋشى قابيبەك مۇحيتوۆ جيناقتاعان جازبالارعا سۇيەنە وتىرىپ, مىنا سۋرەتتە وزدەرى­ڭىز كورىپ وتىرعان ء«الجان­نىڭ التىن مەدالى» قازاققا قالاي بۇيىر­عانى حاقىندا وي وربىتسەك.

«ول تۇستا الەم ەلدەرى كاپيتاليزم جانە سوتسياليزم اتتى ەكى فورماتسياعا ءبولىنىپ, سايا­سي تەكەتىرەس قىزىپ تۇرعان شاق. ونىڭ ۇستىنە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ وتى تۇتانعان جەردە وليمپيادا وتپەك. سول سەبەپتى, كەڭەس ەلىنىڭ قۇراماسىنا ايرىقشا مىندەت جۇكتەلدى. مۇنىڭ ىشىندە باس­كەتبولشىلار ءبىز دە بارمىز», دەپ اڭگىمەسىن باستاعان ەكەن ءالجان اعا باۋىرى قابيبەك ءسادىر ۇلىنا ايتقان ەستەلىگىندە.

سونىمەن... ىشىندە شەبەر ويىنشى, ۇلتى قازاق ءالجان مۇسىربەك ۇلى بار, كەڭەستىك باس­كەتبولشىلار ءدۇبىرلى دوداعا تىڭعىلىقتى دايىندالادى. بۇل رەتكى وليمپياداعا ليتسەنزيا الىپ كەلگەن 16 كوماندادان تورتەۋى: «ا» توبىنان اقش پەن كۋبا, «ب» توبىنان كسرو مەن يتاليا جارتىلاي فينالعا شىعادى.

قىركۇيەكتىڭ 7-ءسى كۇنى جارتىلاي فينالدا كسرو مەن كۋبا ويناپ, 67:61 ەسەبىمەن كەڭەستىك كوماندا جەڭىسكە جەتەدى. ەكىنشى توپتان اقش پەن يتاليا ويناپ 68:38 ەسەبىمەن امەريكالىقتار جەڭەدى. ءسويتىپ, 10 قىركۇيەككە قاراعان تۇنگى ساعات 12:00-دە ميۋنحەن قالاسىنىڭ «رۋدي-زەدەلمايەر-حاللە» ارەناسىندا كسرو مەن اقش كوماندالارى التىن ءۇشىن ايقاستى باس­تايدى. ول زاماندا ويىن ەرەجەسى 20 مينۋتتان ەكى تايم وينالادى ەكەن.

امەريكالىقتاردىڭ قور­عا­نىسى تاس قامال. زورعا دەگەندە الەكساندر بەلوۆ بەسىنشى مينۋتتا ايىپ دوبىن سالۋ ار­قى­لى ەسەپ اشىپتى. ىلە زۋراب سا­كان­داليدزە كولدەنەڭ ۇشىپ بارا جاتقان دوپتى قاعىپ الىپ, سەبەتكە توپ ەتكىزەدى. ۇپاي سانى 5:0.

ابىرجىپ قالعان امەري­كالىقتاردىڭ باس باپكەرى گەنري ايبا ويىن ءادىسىن وزگەرتەدى. بۇل دا كومەكتەسەر ءتۇرى جوق. كەڭەس باسكەتبولشىلارىنىڭ قارقىنى ۇدەپ بارادى. ءبىرىنشى تايمنىڭ سوڭى. ەسەپ 26:21.

ەكىنشى تايمدا باس باپكەر اتاقتى مودەستاس پاۋلاۋسكاستى ويىنعا قوسادى. بۇل جىگىت سوڭعى بەس جىلدا كەڭەستىك «قىزىل ماشينانىڭ» كاپيتانى بولاتىن. بەرتىندە سەرگەي بەلوۆ ءوزىنىڭ «دۆيجەنيە ۆۆەرح» اتتى كىتابىندا: «...ەگەر پاۋلاۋسكاستى الاڭعا ەرتە شىعارعاندا ويىن باسقاشا بولار ما ەدى. پاۋلاۋسكاس ءوزىنىڭ مۇمكىنشىلىگىنىڭ جارتىسىن دا پايدالانا المادى», دەپ وكىنە جازىپتى.

ەكىنشى تايمنىڭ العاشقى مينۋتىندا جۇيكەسى سىر بەرگەن اقش ويىنشىسى دۋايت دجونس گرۋزين ميحايل كوركيانىڭ باسىنا شىنتاعىمەن قويىپ جىبەردى. ەكى باسكەتبولشى­ ۇستاسىپ قالىپ, الاڭنان قۋى­لادى. سول ەكى ورتادا دوپقا سەكىرگەن الەكساندر بەلوۆتىڭ شىنتاعى دجون برەۆەردىڭ باسىنا قاتتىراق ءتيىپ, اناۋ قۇلاپ ءتۇسىپ, تۇرماي جاتىپ الادى. ءسويتىپ, ايىپ دوبى بەلگىلەنەدى. ەسەپ تەڭەسەدى. بىراق ەكىنشى تايمنىڭ سوڭعى ون مينۋتىندا ءالجان جارمۇحامەدوۆ لاق­تىرعان دوپ سەبەتكە ءدال ءتۇسىپ, كەڭەس كومانداسى العا شىعادى.

وسى وقيعانى ءالجان اعا­نىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن جۋرناليست تالعات باتىرحان بىلاي دەپ بايانداپتى: ء«بىز ون دوپ ايىرماشىلىعىمەن العا شىققاندا, امەريكالىقتار الاپات كومبيناتسيالارعا كوشىپ, ادىمىمىزدى اشتىرماي قويدى. ويىننىڭ اياقتالۋىنا 36 سەكۋند قالعاندا ولار ەسەپتى تەڭەستىرۋگە شاق قالدى. ناقتىلاي تۇسسەك 49:48... ار جاعىن ايتسام كۇنى بۇگىنگە دەيىن قانىم باسىما تەبەدى. كەيىن سول دراماعا تولى فينالدى تاسپادان تالاي كوردىم. قىرسىقتى قويساڭشى. سەن تۇر, مەن اتايىن. سەرگەي بەلوۆ تەپ-تەگىس جەردە ءسۇرىندى, اتاقتى الەكساندر بەلوۆ الباستى باسقانداي قولىنداعى دوپ­تان ايى­رىلدى, ويدا جوقتا وڭاي ولجاعا كەنەلگەن كوللينز كومبەگە قاراي توتەلەپ تارتتى. باسقا امالى قالماعان زۋراب ساكانداليدزە ەكىلەنگەن كوللينزدى ەتپەتىنەن ءتۇسىرسىن... جابىرلەنۋشى ەسەسىن جىبەرمەدى. ايىپ دوبىنىڭ ەكەۋىن دە تورعا ءدال ءتۇسىردى. ەسەپ: 50:49. امەريكالىقتار اسپانعا سەكىردى. ەندى ءبارى كەش ەدى. اسىل ارمانىمىزعا اينالعان وليمپيادا التىنى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. ءبىتتى...

جوق... قىزىقتىڭ كوكەسى الدا ەكەن, ايقاي-شۋمەن ويىن اياقتالۋىنا ءالى ءۇش سەكۋند بارى انىقتالدى. باس باپكەرىمىز كوندراشين ءبىر مينۋتتىق ءۇزىلىس الدى. قايران ۆلاديمير پەتروۆيچ سىن ساعاتتا سىر الدىرمايتىن ساباز ەدى عوي. «جىگىتتەر, جىگەرلەرىڭدى جاسىتپاڭدار, ءساتىن سالسا جەڭەمىز!» دەدى.

ەڭ سوڭعى امال ەكەنىن ۇققان يۆان ەدەشكو دوپتى الاڭنىڭ انا بەتىندەگى الەكساندر بەلوۆقا قاراي جانۇشىرا لاقتىردى. اناۋ دا اتىلۋعا دايىن تۇرعان مىلتىق ەكەن, مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەدى. سولايشا كەڭەس باس­كەتبولشىلارى تۇڭعىش رەت وليمپيادا چەمپيونى اتاندىق».

* * *

قازاق سپورت تاريحىنداعى تۇڭعىش التىن مەدالعا ءالجان اعا وسىلاي قول جەتكىزگەن ەكەن.

اڭگىمەنى ءارى قاراي ساباق­تايىق. امەريكا كومانداسى ويىن ناتيجەسىنە نارازىلىق تانىتادى. ءىستى ءادىل شەشۋ ءۇشىن ماجار مامانى فەرەنتس حەپپ باستاعان قازىلار القاسى كەڭەس قۇرادى. تۇنگى 02:00-دە باستالعان تارتىس تاڭعى 07:00-گە دەيىن جالعاسادى. تاڭەرتەڭ دوكتور ف.حەپپ بول­مەدەن شىعىپ, «قازىلار القا­سىنىڭ شەشىمى بويىنشا كسرو كومانداسى جەڭىسكە جەتتى!» دەپ حابارلايدى. شەشىم جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسقان ەكەن. بەس ادامنىڭ ۇشەۋى كسرو-عا, قالعان ەكەۋى اقش كومانداسىنا داۋىس بەرگەن.

«ەرتەڭىندە ءتۇس قايتا ساعات 15:00-دە ماراپاتتاۋ ءراسىمى جوسپارلانادى. بىراق امە­ريكالىقتار حوك-كە نارا­زىلىق جازىپ, ماراپاتتاۋعا قاتىسۋدان باس تارتادى. داۋ قايتا قوزادى. سول كۇنى ءتۇن ورتاسىندا «كسرو باسكەتبولشىلارى جەڭىمپاز دەپ تانىلسىن!» دەگەن حوك-تىڭ جاۋابى كەلدى», دەيدى ءالجان اعا قابيبەك ىنىسىنە ايتقان ەستەلىگىندە.

P.S. مىنا فوتوداعى التىن مەدالدىڭ يەسى ءالجان اعا 2022 جىلى باقيلىق بولدى. زامان وزعان سايىن وسىنداي تاريحي جادىگەردىڭ اقىيەسى ۋاقىت قويناۋىنا سىڭەدى دە, ناعىز يەسى سول تۇلعانى تۋعان حالقى بولىپ قالادى. دەمەك بۇل التىن مەدال قازاق حالقىنا ءتان. ونى اتاقتى باسكەتبولشىنىڭ قۇداي قوسقان قوساعى لاريسا پەتروۆنا جارمۇحامەدوۆا (نوۆيكوۆا) مەن قوس ۇلى: ۆلاديسلاۆ پەن سەرگەيگە قاداپ ايتار قازاق بولسا, ولار ءسوز جوق يلانادى. ءبىز پاقىردا مىناداي ۇسىنىس بار: التىن مەدالدى الىپ كەلىپ, ەلوردا تورىندەگى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ قابىرعاسىنا ءىلىپ قويساق. جاقسى ەمەس پە؟ ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇلگى.