حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگىنىڭ (ماگاتە) جارعىسىندا بەكىتىلگەن باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بەيبىت ماقساتتاعى يادرولىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋ بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن ماگاتە-مەن تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلامالارى قابىلدانىپ, ءىس ءجۇزىنە اسىرىلماق. ماگاتە-مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى بويىنشا وڭىرلىك جوباعا قازاقستان العاش رەت قاتىسىپ وتىر. 2007 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان بۇل باعدارلامانى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قابىلداپ الىپ, ماڭىزدى ىسكە بارىنشا ءمان بەرە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
قازاقستان ماگاتە-گە 1993 جىلدان بەرى مۇشە. اگەنتتىككە ءمۇشە-مەملەكەتتەرمەن تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق (تى) ەلەۋلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە جەتۋ ورايىنداعى يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ پايدالانىلۋىن كەڭەيتۋدە, تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە رەسپۋبليكا الدىندا تۇرعان باسىم مىندەتتەردى شەشۋدە ماڭىزدى تەتىك بولىپ تابىلادى.
قازاقستان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە كۇش سالىپ, وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە ىلكىمدى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋدە. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ باستى قاعيداتى – ەلدەگى ءبۇكىل حالىقتى نەگىزگى ەكولوگيالىق تازا تاعاممەن, ال ءوندىرىس ورىندارىنىڭ شيكىزاتپەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتە الۋى. ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ قاعيداتىنا سايكەس, ونى شەشۋدەگى باستى ءرول رەسپۋبليكانىڭ ءتيىمدى جانە تۇراقتى دامىعان اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى. ال ونىڭ دامۋى ءداستۇرلى تۇردە جانە ايتارلىقتاي دارەجەدە استىق ءوندىرىسىنىڭ ءوندىرىستىك-قارجىلىق ناتيجەلەرىنە بايلانىستى بولماق.
قازاقستاننىڭ استىق رىنوگى وندىرۋدەن باستاپ تاسىمالداۋعا دەيىنگى ونىڭ بارلىق جۇيەسى مەن ۇدەرىستەرىنە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزە وتىرىپ, استىق ءوندىرىسىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ ەسەبىنەن عانا ناقتى دامي الماق. مامانداردىڭ پىكىرى بويىنشا, ءوندىرىستىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋدە ونىمدىلىك فاكتورىنىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. گەكتار بەرەكەسى ارقاشان اۋا رايى جاعدايلارىنا, جاۋىن-شاشىننىڭ مولشەرى مەن مەرزىمىنە تاۋەلدى بولاتىندىعى جانە بەلگىلى. ەلدەگى استىق ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىك پەن تۇراقتىلىق دەڭگەيى بولجاپ بولمايتىن تاۋەكەلدىلىك جاعدايىندا ءالى وتە تومەن بولىپ قالۋدا. ىلعالدىڭ جەتىسپەۋى ءداندى داقىلداردىڭ شىعىمدىلىعىن شەكتەيتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ال وسى شىعىمدىلىقتىڭ ءوزى قازاقستان بويىنشا ورتا ەسەپپەن گەكتارىنا 0,6-دان 1,4 تونناعا دەيىن اۋىتقىپ وتىراتىنىن نەشەمە جىلدار بويعى ەگىنشىلىك تاجىريبەسى كورسەتىپ بەرۋدە. وتكەن جىلى, بىرقاتار ەگىستىكتەر قۇرعاقشىلىققا ۇشىراعان كەزدە, گەكتار ونىمدىلىگى 5 تسەنتنەرگە دەيىن تومەندەدى, ءسويتىپ ونىڭ وزىندىك قۇنى 25 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتتى. سولتۇستىك قازاقستانداعى جازدىق ءداندى داقىلدار القاپتارى بەس وبلىستا شوعىرلانىپ, 11 ملن. گا ەگىستىك جەردى الىپ جاتىر. مۇنداعى سۋارىلمايتىن دالالىق جانە ورماندى ايماقتاردا جىلدىق شاۋىن-شاشىن مولشەرى 250-400 مم. ارالىعىندا بولىپ كەلەدى.
ماگاتە قارجىلاندىراتىن تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر بىرنەشە ايماقتىق توپتارعا بولىنگەن. قازاقستان ەۋروپالىق توپقا جاتادى. ايماقتىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا قازاقستانمەن قاتار البانيا, بولگاريا, گرۋزيا, ماكەدونيا, مولدوۆا, پولشا, رۋمىنيا, سەربيا, تۇركيا, ۋكراينا جانە وزبەكستان سياقتى ەلدەر قاتىسۋدا. جوبانىڭ ماقساتى كەلەشەكتەگى سەلەكتسيالىق باعدارلامالاردا پايدالانۋ ءۇشىن شىعىس ەۋروپانىڭ تابيعي جانە بۋدان تەكتى ءداندى داقىلدارىنىڭ (بيداي, ارپا جانە جۇگەرى) گەنەتيكالىق ءارالۋاندىعىن باعالاۋ بولىپ تابىلادى. باعالاۋ كەزىندەگى نەگىزگى قۇرال رەتىندە وسى زامانعى يادرولىق جانە مولەكۋلالىق تەحنولوگيالار قولدانىلادى. ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەرگە سايكەس جوبا جوعارى ءونىمدى ابيوتيكالىق فاكتورلارعا, ياعني قۇرعاقشىلىق پەن تۇزدانۋعا ءتوزىمدى گەرموپلازمالار جاساۋدىڭ گەنەتيكالىق نەگىزدەرىن ارتتىرۋعا جانە سەلەكتسياداعى تاجىريبەلىك مۋتاگەنەزدى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. وسى ورايدا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى اقپارات الماسۋ مەن تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتە ءتۇسۋ جانە عىلىمي بايلانىستاردى نىعايتۋ جوبانىڭ ماڭىزدى باعدارىنا اينالعان.
ماگاتە قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى مۇشە ەلدەرگە ءبىلىكتى مامان قىزمەتكەرلەر دايارلاۋعا كومەكتەسۋ بولىپ تابىلادى. وسىناۋ قىزمەت اياسىندا ماگاتە جوباسى بويىنشا وسى زامانعى يادرولىق جانە مولەكۋلالىق تەحنولوگيالار بويىنشا وقىتاتىن ءوڭىرلىك كۋرستار, ۇيلەستىرۋشى كەزدەسۋلەر, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيولوگيا جانە وسىمدىكتەر بيوتەحنولوگياسى ينستيتۋتى ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. قازاقستاندىق عالىمدار تۇركيانىڭ انكارا, پولشانىڭ كاتوۆيتسا, اۆستريانىڭ زايبەرسدورف قالالارىندا ءداندى داقىلدار سەلەكتسياسىنداعى بيوتەحنولوگيالار جانە بۋدانداردى جاقسارتۋدىڭ مولەكۋلالىق تەحنولوگيالارى بويىنشا ماگاتە كۋرستارىندا بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرىپ قايتتى. وڭىرلىك جوبا جۇزەگە اسا باستاعان ۋاقىتتان بەرى قازاقستاندىق ماماندار يادرولىق, بيوتەحنولوگيالىق ادىستەمەلەردىڭ جانە جاڭا مولەكۋلالىق تەحنولوگيالاردىڭ كەڭ ورىسىنە شىقتى. ءسويتىپ ولار رەسپۋبليكامىزداعى سەلەكتسيا سالاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تابىستى قولدانىلا باستادى.
ماگاتە مەن تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى سونداي-اق ءبىر ەل كولەمىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان تى باعدارلاماسىنىڭ ۇلتتىق جوبالارىن دا ءوز نىساناسىنا الادى. 2009-2011 جىلدارداعى باعىت اياسىندا 2009 جىلى باستالعان, ماگاتە قارجىلاندىرىپ وتىرعان “بيداي مەن جۇگەرىنى يادرولىق جانە مولەكۋلالىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ جاقسارتۋ” اتتى KAZ 5002 ۇلتتىق جوباسىنا سايكەس قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى وسى جوبانىڭ نەگىزگى عىلىمي ورىنداۋشىسى ءھام ۇيلەستىرۋشىسى مىندەتىن ءوز موينىنا جۇكتەگەن. وسى جولداردىڭ اۆتورى اتالمىش جوبانىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى بولىپ تابىلادى. جوبانى ىسكە اسىرۋعا سونداي-اق “كازاگرويننوۆاتسيا” حولدينگىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە وسىمدىكتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قاتىسۋدا.
ءسويتىپ ءداندى داقىلدار سەلەكتسياسىن جاقسارتۋدا وزىق يادرولىق-فيزيكالىق جانە مولەكۋلالىق ءادىستەرمەن الماسىپ ىلگەرى باسۋدىڭ ءوزى كادر دايارلاۋ جانە وسى زامانعى جابدىقتارمەن جاراقتانۋ, ماگاتە اۋقىمىنداعى اقپاراتتىق جۇيەلەرگە قوسىلۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. ماگاتە قىزمەتىنىڭ وسىناۋ قىرلارى مەملەكەتىمىزدىڭ عىلىمي, تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتىن نىعايتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جوبا شەڭبەرىندە بيداي مەن جۇگەرىنىڭ گەنەتيكالىق ءارالۋاندىعىن ارتتىرۋ كوزدەلە وتىرىپ, ەڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قولعا الىندى. وسى زامانعى زەرتحانا جابدىقتارىن ساتىپ الۋ, تەحنيكالىق ساراپتامالىق ءبىلىم مەن ۇسىنىستار بەرۋ باستالدى. رەسپۋبليكانىڭ جەتەكشى ماماندارى وتكەن جىلى قىتاي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسى, شانحاي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسى, شانحاي اگروبيولوگيالىق تەك ورتالىعى ۇيىمداستىرعان قۇرعاقشىلىق جاعدايىندا ءداندى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن جاقسارتۋدىڭ ينتەگرالدى تۇرعىلارى جونىندەگى 3-ءشى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىستى. سونىمەن بىرگە الەمنىڭ جەتەكشى ورتالىقتارىندا بىلىكتىلىك ارتتىرۋ جانە ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتار ءۇشىن جوعارى بىلىكتى عىلىمي كادرلار دايارلاۋ ماقساتىندا عىلىمي ساپارلار مەن تاعىلىمدامالار جوسپارلانۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ ۇدەرىسىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ دا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ۇلتتىق جوبانىڭ ماڭىزدى قىرىنان سانالادى. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى ماگاتە-ءنىڭ تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق جوبالارىن دايىنداۋ جانە ىسكە اسىرۋ باعىتىندا قازاق اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى كوميتەت قىزمەتكەرلەرى ۇلكەن كومەك كورسەتىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ايتقان ءلازىم. وسىناۋ ماڭىزى زور حالىقارالىق دارەجەدەگى تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىققا ءوز تاراپىمىزدان ءبىز دە اسا مۇددەلىمىز جانە وسى يگىلىكتى ءىس الداعى ۋاقىتتا وركەن جايىپ, ەلىمىزگە پايداسىن تيگىزە بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.
ساۋلە كەنجەباەۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.