بيىل ءتىل ءبىلىمىنىڭ تارلاندارى, ءۇش قۇرداس – ءابدۋالي قايدار, رابيعا سىزدىق, شورا سارىباي سىندى ايگىلى اكادەميكتەردىڭ عاسىرلىق تويى باستالىپ كەتتى. ۇشەۋى دە احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا تاپجىلماستان جارتى عاسىردان استام قىزمەت ەتىپ, سانالى عۇمىرىن تۋعان ءتىلدىڭ دامۋىنا ارناعان ەدى. مىنە, وسىنداي تۇعىرلى تۇلعالارمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ, ءتالىمىن بويىنا سىڭىرگەن عالىمنىڭ ءبىرى – شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى.
قاتارداعى اسپيرانتتان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگىنە دەيىن, كىشى عىلىمي قىزمەتكەردەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىنا دەيىنگى اتاق-لاۋازىمعا قول جەتكىزىپ, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان اكادەميك شەرۋباي قۇرمانباي ۇلىنىڭ قازاق تەرمينولوگياسىنا ارنالعان ەڭبەكتەرىنىڭ ورنى ەرەكشە.
ەل تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن ۇلت ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيالىق لەكسيكاسى قالىپتاسىپ, ونىڭ دامۋىنا داڭعىل جول اشىلعانى بەلگىلى. كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعاندا تەرمينولوگيا سالاسى دامىمادى دەپ اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتۋگە دە بولماس. ول كەزەڭدە دە سوزدىك قورىمىزدىڭ مولايعانى, تەرمينولوگيا ماسەلەلەرىنە ارنالعان مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر جارىق كورىپ, ديسسەرتاتسيالار قورعالعانىن اينالىپ ءوتىپ كەتە المايمىز. بىراق ء«ار ءداۋىردىڭ ءوز زاڭى بار» دەگەندەي, تەرمينولوگيا ەلدىڭ ساياسي-قوعامدىق, مادەني-اعارتۋشىلىق, عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋىنا بايلانىستى جاڭا سوزدەر جانە اتاۋلارمەن تولىعىپ سالالىق تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسى ورىس تىلىنەن جانە سول ءتىل ارقىلى كەلگەن كىرمە تەرميندەردىڭ وزگەرتىلمەي ايتىلۋى مەن جازىلۋى مىندەتتەلگەن قاعيداتتاردى بۇلجىتپاي ورىنداۋ تۇرعىسىندا كەڭەستىك جۇيە ايقىنداعان جولمەن جۇرگەنىن ايتقانىمىز ابزال.
بۇرىنعىداي ماسكەۋگە جالتاقتاماي, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك مارتەبە العان تۇستا, ۇلت ءتىلىنىڭ تەرمينولوگياسىن جان-جاقتى دامىتۋعا, رەتتەۋگە, قالىپتاستىرۋعا, كەڭىنەن قولدانۋعا جاڭا كوزقاراس قاعيداتىن ۇسىنعان اكادەميكتەر ءابدۋالي قايدار, ومىرزاق ايتباي ۇلى قاتارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى سىندى جاس تەرمينولوگ عالىمدارمەن تولىقتى.
عالىمنىڭ شىعارماشىلىق اۋقىمى كەڭ ءارى ءار الۋان. ونىڭ قازاق ءتىلىنىڭ وزەكتى سالالارىنا, اتاپ ايتقاندا, تەرمينولوگيا, لەكسيكولوگيا, تەرمينوگرافيا, ءسوزجاسام, لەكسيكوگرافيا, ءتىل مادەنيەتى, ونوماستيكا ماسەلەلەرىنە ارنالعان ەكى جۇزگە جۋىق عىلىمي ماقالالارى, ونىڭ ىشىندە جيىرما شاقتى مونوگرافيالىق ەڭبەگى, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى, سوزدىكتەرى جارىق كوردى.
شەرۋباي قۇرمانباي ۇلىنىڭ بار كۇش-جىگەرىن سارپ ەتىپ زەرتتەپ كەلە جاتقان سالاسى تەرمينولوگيا ماسەلەلەرىنە ەرەكشە توقتالۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. عالىمنىڭ عىلىمي جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ىلىگىپ, جوعارى باعا العان ەڭبەكتەرىنىڭ قاتارىندا «قازاق لەكسيكاسىنىڭ تەرميندەنۋى» اتتى مونوگرافياسىنىڭ ورنى بولەك. وتىزدان ەندى اسقان جاس عالىمنىڭ الاش ارداقتىلارى ا.بايتۇرسىن ۇلى, ش.قۇدايبەردى ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ج.كۇدەرين, م.دۋلات ۇلى, م.جۇماباي ۇلى, ج. ايماۋىت ۇلى, س.قوجان ۇلى, ە.ومار ۇلى, ت.شونان ۇلى, ن.تورەقۇل ۇلى, ق.جالەن ۇلى ەڭبەكتەرىن زەردەلەپ, حح عاسىردىڭ 1910–1930 جىلدارداعى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنىڭ باستاپقى كەزىندە جارىق كورگەن عىلىمنىڭ ءار سالاسىنداعى جۇمىستارعا تەرەڭ ۇڭىلۋدەن باستاۋىن اعا بۋىن وكىلدەرى قۇپ كوردى.
العاشقى ۇلت وقۋلىقتارى سالالىق تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋ كوزى بولعانىنا, ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان قازاق زيالىلارىنىڭ تەرمين جاساۋداعى باستى ۇستانىمىنا, شەت تىلدەردەن تەرمين قابىلداۋ ماسەلەسىنە عالىم ەرەكشە كوڭىل بولەدى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋشى, ياعني قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ تۇڭعىش عىلىمي قاعيداتتارىن جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى, قازاقتىڭ عىلىمي تەرمينولوگياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىسى – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق ءتىلىن ءبىلىم-عىلىم ءتىلى ەتۋ جولىندا تەر توككەن ەڭبەكتەرىن تەرەڭ تالداۋىن عىلىمي ورتا جىلى قابىلدادى. «ەڭ الدىمەن تەرمين رەتىندە ۇعىم ماعىناسىن تولىق بەرەتىن قازاق سوزدەرىنەن الۋ; ونداي سوزدەر قازاق تىلىندە بولماعان جاعدايدا, ولاردى باسقا تۋىستاس تۇركى تىلدەرىنەن الۋ; جاپپاي قولدانىلاتىن الەمدىك تەرميندەر قابىلدانا الادى, بىراق ولار قازاق ءتىلدىڭ تابيعاتىنا سايكەس وزگەرتىلۋى كەرەك; قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا سايكەسپەيتىن بارلىق ءسوزدى ءدال قازاقتىڭ ايتۋىنا سايكەس وزگەرتىلۋى كەرەك» دەگەن تەرمينولوگياداعى الاش يدەياسىن ايقىن كورسەتىپ, ءمان-ماعىناسىن عىلىمي تۇردە تالداۋ جاساۋ نەگىزىندە, حح عاسىردىڭ 10-جىلدارىنان باستاپ عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ءتۇرلى سالاسى بويىنشا قازاق تىلىندە وقۋلىقتار جازىلىپ, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ەل اراسىنا عىلىم-ءبىلىمدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋى – عىلىمي تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولعانىن, ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان قازاق وقىعاندارىنىڭ تەرمين شىعارماشىلىعىندا ۇستانعان قاعيداتتارى تەرمينولوگيالىق لەكسيكانى ۇلت ءتىلى نەگىزىندە جاساۋعا باعىتتالعانىن زەردەلەيدى.
مىنە, وسى الاشتىڭ تەرمينولوگيالىق لەكسيكانى ۇلت ءتىلى نەگىزىندە جاساۋ باعىتىن باعدارشام ەتىپ العان اكادەميك شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى ۇلتتىق تەرمينولوگيانىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى رەتىندە قازاقتىڭ بايىرعى سوزدەرىن كادەگە جاراتۋ, جالپى حالىق ءتىلىنىڭ ءسوز بايلىعىن سارقا پايدالانۋ جانە حالىقارالىق دەپ اتالاتىن تەرميندەردى ۇلت تىلىنە اۋدارۋ, جازۋ مەن قابىلداۋدا قازاق ءتىلىنىڭ تەرمين شىعارماشىلىعىنداعى ءرولىن ارتتىرۋ كەرەكتىگىن عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ وزەگىنە اينالدىرعان.
قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كورنەكتى اعا بۋىن وكىلدەرى ءا.قايدار, ش.سارىباي, ر.سىزدىق, ب.قالي ۇلى, ب.ساعىندىق ۇلى, ا.جۇبانوۆ, ج.ءابۋوۆ, ت.ب. شەرۋباي قۇرمانباي ۇلىنىڭ مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرىنە وڭ باعا بەردى. عالىمنىڭ «قازاق لەكسيكاسىنىڭ تەرميندەنۋ ءۇردىسى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا وپپونەنتتىك ەتكەن اكادەميك شورا سارىباي ونىڭ «تەرمينولوگيالىق ءورىس-تەرميننىڭ وزىنە ءتان بارلىق قاسيەتىن ساقتاي الاتىن ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ ايماعى بولىپ تابىلادى. تەرميننىڭ بەلگىلى ءبىر تەرمينولوگيالىق ورىسكە قاتىستى بولۋى – ونىڭ قانداي دا ءبىر تەرمينولوگيالىق جۇيەنىڭ مۇشەسى بولعاندىعى, ونى تەرمين رەتىندە تانۋدىڭ جانە وزگە سالالاردىڭ تەرميندەرىنەن اجىراتۋدىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان تەرميننىڭ تابيعاتىن تانۋدا ونى ءوزى قاتىستى بولاتىن تەرمينولوگيالىق ورىسپەن بايلانىستى قاراۋدىڭ ماڭىزى زور», دەي وتىرىپ, ونىڭ تىڭ تۇجىرىمىن جوعارى باعالاعانىن عىلىمي ورتا ۇمىتا قويعان جوق. ال اكادەميك ءابدۋالي قايدار قازاق لەكسيكاسىنىڭ تەرميندەنۋىن, قازاق تەرمينولوگياسى دامۋىنىڭ كەزەڭدىك ەرەكشەلىكتەرىن, تەرمينولوگيانى دامىتۋدىڭ عىلىمي قاعيداتتارىن, تەرمينجاسام, تەرمينالماسىم, تۇركى تىلدەرىنە ورتاق تەرميندەر قالىپتاستىرۋ, تەرميندەردى بىرىزدەندىرۋ ماسەلەلەرىن جان-جاقتى زەرتتەپ كەلە جاتقان ش.قۇرمانباي ۇلى ىزدەنىسىن تىلگە تيەك ەتكەن. ول – تەرمينتانۋ سالاسىندا تەر توگىپ, تىنىمسىز ىزدەنىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان قالامى قارىمدى, وتە ەڭبەكقور عالىم. جالپى, تەرمين, تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى – ش.قۇرمانباي ۇلىنىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى» دەپ, زەرتتەۋىنە اق جول تىلەگەن ەدى.
اكادەميك ش.قۇرمانباي ۇلىنىڭ «تەرمينتانۋشى قۇرالى» اتتى سوزدىك-وقۋلىعىنىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل ەڭبەكتىڭ ەرەكشەلىگى – تۇسىندىرمە سوزدىكتىڭ قىزمەتىن قاتار اتقارۋىندا دەسەك تە بولادى. تەرميندەردىڭ انىقتاماسىمەن قاتار وعان قوسىمشا مىسالدار ارقىلى تۇسىنىكتەر بەرىلۋى – ءبىلىم الۋشىنىڭ عىلىمي ۇعىمداردى تەز يگەرۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزارى ءسوزسىز.
عالىمداردىڭ نازارىن اۋدارعان, شىعارۋ فورماتىمەن دە, مازمۇنىمەن دە ايرىقشا ەڭبەك – «قازاق تەرمينولوگياسى» اتتى كىتابى. مۇندا «قازاق لەكسيكاسىنىڭ تەرميندەنۋى», «قازاق تەرمينولوگياسى دامۋىنىڭ عىلىمي قاعيداتتارى», «الاش جانە تەرمينتانۋ (حح عاسىر باسىنداعى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ دامۋى)» اتتى مونوگرافيالارى مەن «تەرمينتانۋشى قۇرالى» اتتى وقۋلىق-سوزدىگى جانە قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت ارالىعىنداعى زەرتتەلۋىن كورسەتەتىن «تەرمينولوگيالىق ادەبيەتتەردىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى» اتتى زەرتتەۋلەرى ءبىر كىتاپقا توپتاستىرىلعان. اتالعان كورسەتكىشتە ەلىمىزدىڭ عالىمدارى جازعان عىلىمي ماقالالار, مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر, قورعالعان كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار, تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر مەن جيناق تۋرالى تولىق ماعلۇمات بار. تەرمينولوگيالىق جۇمىستارمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن عالىمدارعا, سالا ماماندارىنا, دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتارعا بۇل ەڭبەك تاپتىرمايتىن, كادەگە جارار كىتاپقا اينالدى. جارىق كورگەن ەڭبەك اۆتورلارىنىڭ اتى-ءجونى, تاقىرىبى, شىققان جىلى كورسەتىلۋى ىزدەنۋشىلەردىڭ ءوزىن قىزىقتىرعان سالا بويىنشا ماتەريالدى وپ-وڭاي تابۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
اكادەميك ش.قۇرمانباي ۇلى – عىلىمي جۇمىسپەن قاتار, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە دە بەلسەندى اتسالىسىپ جۇرگەن تۇلعا. ۇكىمەت جانىنداعى تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, ءتىل كوميتەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە كەزىندە قوعامدى تولعاندىرعان تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى جونىندە ۇسىنىس-پىكىرلەرىن, اتاپ ايتقاندا, ۇكىمەتتىك كوميسسيا شەشىمىن شىعارعانعا دەيىن قىرۋار جۇمىستى دايىنداي الاتىن, بىلىكتى مامانداردان تۇراتىن ءارى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن مامانداندىرىلعان قۇرىلىم كەرەكتىگى تۋرالى جانە وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى بيىك-بيىك مىنبەرلەردەن ءمالىم ەتكەنىن تالاي ەستىگەنبىز. سونداي-اق اۆتورلارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق جۇمىس تۇجىرىمداماسىنىڭ قابىلدانۋى – عىلىمي جانە قولدانبالى ماسەلەلەرىن زەردەلەگەن زەرتتەۋلەر قاتارىن ارتتىرۋعا سەپتىك ەتكەنىن ايتقانىمىز ابزال.
ۇلت تىلىندە تەرمين جاساۋدىڭ ماڭىزىنا, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ تەرمين شىعارماشىلىعىنا ارالاسۋىن تەجەپ كەلگەنىمىزگە توقتالعان عالىم «ەندى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان كەزدە ونى تەرمين قابىلداۋشى ءتىل قاتارىنا قالدىرىپ, عىلىمي اتاۋلاردى ءوز تىلىمىزدە جاساۋعا توسقاۋىل قويىپ تۇقىرتا بەرگەننەن نە ۇتامىز؟ كەرىسىنشە, ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ, تەرمينجاسام قابىلەتىن ارتتىرۋ, عىلىم مەن وزگە دە ارناۋلى سالالارداعى قىزمەتىن كەڭەيتۋ عىلىمي قاۋىمنىڭ, ۇلت زيالىلارىنىڭ ءتول مىندەتى بولۋعا ءتيىس», دەپ ماسەلە كوتەرۋىن – تەرمينولوگياداعى الاش يدەيالارىن جالعاستىرىپ, ادالدىق تانىتىپ كەلە جاتقان تەرمينولوگتىڭ زامانداس ارىپتەستەرگە ۇندەۋى دەپ قابىلدايمىز.
ەندەشە, تۋعان ءتىلدى تۇعىرىنا قوندىرۋدا, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ءوز دەڭگەيىنە كوتەرۋدە اتقارىلار الۋان ءتۇرلى ءىس-شارا ورتاسىنان تابىلىپ, ۇلتتىق تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋدىڭ ۇيىتقىسىنا اينالعان اكادەميكتىڭ عىلىمداعى جولى, ىزدەنىسى, ۇستانىمى جاس بۋىنعا ونەگە ەكەنى انىق.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ تاۋەلسىز مۇشەسى, اكادەميك