دونالد ترامپ اقش-قا قانداي وزگەرىس اكەلمەك؟

داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى اياقتالعانى­مەن رەسمي قورىتىندىسى شىقپاي-اق دونالد ترامپتى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىنىڭ كوشباسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىم باسشىلارى جەڭىسىمەن قۇتتىقتاي باستادى. ونى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 6 قاراشادا قۇتتىقتاپ, جەدەلحات جولدادى. پرەزيدەنت قۇتتىق­تاۋ جەدەلحاتىندا قاۋىپسىزدىك, يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ, ينۆەستي­تسيا سالالارىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماق­تاستىق دايەكتى تۇردە دامي بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.

الەم كوشباسشىلارى ترامپتى جەڭىسىمەن قۇتتىقتاپ جاتقاندا-اق ول العاشقى پرەزيدەنتتىك كۇنىن نەدەن باستايتىنىن مالىمدەپ ۇلگەردى. اقش-تىڭ ءبىراز ۋاقىتتان بەرگى بىتەۋ جاراسىنا اينالعان ميگرانتتار ماسەلەسى اقۇيدى ابدەن مەزى قىلسا كەرەك. ءبىر جاعىنان اقش ءتۇرلى باعدارلامالار مەن جوبالار, گرانتتار ارقىلى الەم جۇرتشىلىعىن وزىنە شاقىرىپ, قىزىقتىرۋىن قويمايدى, ءبىر جاعىنان ەلدەگى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن ۋشىقتىرىپ كەلە جاتقان زاڭسىز كوشى-قونمەن دە الىسىپ الەك. ترامپ تاققا وتىرعان كۇنى كوشى-قونعا قاتىستى زاڭنامانى كۇشەيتىپ, ەلدىڭ شەكارا قىزمەتىنە رەفورما جاساۋدى كوزدەپ وتىر. اسىرەسە, ءا دەگەننەن بۇل باعىتتاعى جۇمىستى وڭتۇستىكتەن اعىلاتىن ميگرانتتاردى جاپپاي دەپورتاتسيالايتىنىن جەتكىزدى. ياعني كەزىندە ءبىر كوتەرىلىپ, ءبىر باسىلعان مەكسيكامەن اراداعى شەكارا داۋى دا ترامپ كومانداسىنىڭ كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولماق.

«مەن العاشقى كۇننەن باستاپ ديكتاتور بولۋعا اسىعىپ وتىرعان جوقپىن. دەگەنمەن ءدال سول كۇنى مەنى اقۇيدە ءبىراز جۇمىس كۇتىپ تۇر. مەن اقش-تىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىن جاپقىم كەلەدى», دەگەن ترامپتىڭ وقىس مالىمدەمەسى ەڭ الدىمەن لاتىن امەريكاسى ەلدەرى حالقىنا سوققى بولىپ تيەتىنى راس. سەبەبى ءدال قازىر اقش-قا الەم ميگرانتتارىنىڭ باسىم بولىگى مەكسيكا ارقىلى زاڭسىز ءوتىپ جاتىر.

ترامپتىڭ بۇل قادامى وڭتۇستىك­تەگى شەكارامەن العاش رەت الىسۋى ەمەس. 2018 جىلى ول پرەزيدەنت بولىپ تۇرعان تۇستا مەكسيكامەن شەكاراداعى جاعداي ءتىپتى ۋشىعىپ كەتكەن ەدى. ارينە, بۇل جەردە مەكسيكانى عانا كىنالاۋ ادىلەتسىز بولار. سەبەبى مەكسي­كا­لىقتار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەكسيكادان تومەن جاتقان گۆاتەمالا, گوندۋراس, سالۆادور, نيكاراگۋا سىندى ەلدەردىڭ كەدەيشى­لىكتەن ابدەن قاجىپ, ارماندار ورىندالاتىن اقش-تى ماڭگىلىك مەكەن ەتپەك بولعان بوسقىندار دا بۇل شەكارا ايماعىن توتە جولعا اينالدىرعالى قاشان.

ءتىپتى پەنتاگون بۇل قىزعان نۇكتەگە 5 مىڭعا تارتا ساربازى بار اسكەر جىبەرۋگە دەيىن وقتالىپ, اقۇيدەن رۇقسات العان-دى. ونىسىمەن قويماي ترامپ كەلەر جىلدىڭ كوكتەمىندە كونگرەستى مەكسيكا شەكاراسىن بيىك دۋالمەن تاسقامال ەتىپ قورشاپ تاستاۋ­عا قارجى بولۋگە كوندىرە الماي ءبىراز تەر­لەدى. بۇل شەكارا ماسەلەسىنە تەك­تەن-تەك توقتالىپ وتىرعانىمىز جوق.

ءدال وسى كۇردەلى احۋال, ياعني شەكارانى ءتىرى جان كەسىپ وتە المايتىنداي ەتىپ دۋالمەن قورشاۋعا اقشا سۇراۋى ترامپتىڭ وزىنە قارسى جۇمىس ىستەپ, كەيىن باسى داۋعا قالدى. 2019 جىلدىڭ اقپان ايىندا مەكسيكامەن اراداعى شەكارا شيەلەنىسىنە بايلانىستى توتەنشە جاعداي جاريالادى. بۇل جارلىق بيۋدجەتتەن الىپ دۋال تۇرعىزۋعا قارجى بولۋگە مۇمكىندىك بەردى. دەسە دە بۇل ماسەلەدە كونگرەسمەندەر اقۇيدەن ترامپتىڭ شەشىمىن ناقتى دالەلدەپ بەرەتىن تىڭداۋ وتكىزۋىن تالاپ ەتتى. كەيىن اقش-تىڭ 16 شتاتىنىڭ وكىلدەرى پرەزيدەنت ترامپتى جانە اقۇيدىڭ جوعارعى لاۋازىمدى تۇلعالارىن بىرلەسكەن تۇردە سوتقا بەردى. سونداعى سوتقا بەرۋشى تاراپتىڭ باستى ءۋاجى – ترامپ جانە ونىڭ كومانداسى وسى جاعدايدىڭ ءبارىن وزدەرى قولدان جاساپ وتىر. وسىلايشا, پرەزيدەنت ترامپ پەن كونگرەسس اراسىنداعى 2019 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە قاتىستى كەلىسپەۋشىلىك اقش تاريحىنداعى ەڭ ۇزاق شاتداۋنعا ۇلاستى. سونىڭ سالدارىنان ترامپ شەكارانى شەگەندەۋگە سۇراعان 5,7 ملرد دوللارعا قول جەتكىزە المادى. سەنات پەن كونگرەستىڭ وكىلدەر پالاتاسى شەكارانى نىعايتۋ ءۇشىن بار بولعانى 1,5 ملرد دوللار عانا بولۋگە كەلىستى. ءسويتىپ, اقش پرەزيدەنتى مەكسيكا شەكاراسىن جابۋ تۋرالى ويىنان باس تارتتى. اقۇي مۇنداي شەشىمدى ەگەر مەكسيكا شەكاراسى جابىلاتىن بولسا, وندا بۇل قادامنىڭ اقش-تىڭ ەكونوميكاسىنا ايتارلىق شىعىن كەلتىرەتىنىمەن تۇسىندىرۋگە تىرىستى. دەسە دە ترامپ مەكسيكا ۇكىمەتى اعىلىپ جاتقان ميگرانتتار مەن ەسىرتكى تاسىمالى ماسەلەسىن شەشپەسە, كورشى ەلدەن كەلەتىن اۆتوكولىكتەرگە باج سالىعىن كوبەيتەتىنىن ايتىپ, ايبات شەكتى.

قىسقاسى, شەكارانى جابۋ وت­كەن جولعى پرەزيدەنتتىك كەزەڭىندە ورىنداي الماي قالعان اسا ماڭىزدى جوسپارلارىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان با, دونالد ترامپ 20 قاڭتاردى نەلىكتەن اسىعا كۇتىپ وتىرعانىن وسىلاي توپشىلاۋعا بولادى. قۇددى ءبىر كونگرەستە كەتكەن كەگى بار سەكىلدى وي قالدىرادى.

سونداي-اق رەسمي ۆاشيگتونعا جاقىن جۇرەتىن سەنىمدى اقپارات كوزدەرى ترامپتىڭ تىزىمىندە شەكارا ىسىنەن بولەك, قازىرگى پرەزيدەنت دجو بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى شەشىمدەرىن جويۋ, ترامپتىڭ ويىنشا وعان قارسى جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن دەلىنگەن مىڭداعان فەدەرالدىق قىزمەتكەرلەردى دە قىزمەتىنەن كەتىرۋ جوسپارى بارىن ايتىپ قالدى.

ودان بولەك, 2021 جىلى بايدەنمەن باق سىناس­قان پرەزيدەنتتىك باسەكەدە جەڭىلىپ قالعاننان كە­يىن ترامپ كاپيتولي الدىندا ۇلكەن ب ۇلىك ۇيىم­داستىرىپ, ەل بيلىگىن توڭكەرىپ جىبەرە جازدا­­عانى ءالى ەستە. 6 قاڭتار­دا كاپيتوليدى باسىپ كىرگەن ب ۇلىكشى­لەردىڭ ءبىرازى كەيىن ءىستى بولىپ, تەمىر تورعا توعىتىلعان. ترامپتىڭ سول جاقتاستارىن تۇرمەدەن بوساتىپ, راقىمشىلىق بەرۋى مۇمكىن ەكەنى دە از اي­تىلىپ جاتقان جوق. بۇعان ترامپ شتابىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى كەر­ولاين لەۆيتتىڭ مالىمدەمەسى دالەل بولا الادى. ول ترامپتىڭ العاش­قى پرەزيدەنتتىك اپتاسىندا پرەزيدەنت بايدەن مەن مەملەكەتتىك حاتشى كامالا حارريس قول قويعان بارلىق جار­لىقتىڭ كۇشىن جوياتىنىن جەتكىزدى.

سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي-اق دونالد ترامپ پالەستينا ۇلتتىق اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ماحمۋد ابباسپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, گازا سەكتورىنداعى اسكەري قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا بارىنشا تىرىساتىنىن ايتتى. بۇل ەكى كوشباسشى سوڭعى رەت 2017 جىلى سويلەسكەن ەدى.

سايلاۋشىلارىمەن كەزدەسكەن سايىن «مەن بەرگەن ۋادەمنىڭ ءبارىن ورىندايمىن» دەپ ءجيى ايتاتىن ترامپ وتكەن جىلدىڭ شىلدەسىندە ابباستان كەلگەن حاتتى جاريالاعانى ەستە. وندا پالەستينا باسشىسى تاياۋ شىعىستاعى احۋالعا بايلانىستى الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن.

ەندى, مىنە, بيلىك تىزگىنى قولىنا جەتكەننەن كەيىن اقش-تىڭ 47-پرەزيدەنتى بولعالى وتىرعان ترامپ پالەستينا جەتەكشىسىنە تاياۋ شىعىس قاقتىعىسىن رەتتەپ, ءيزرايلدىڭ اپتىعىن باسۋعا ۋادە بەرگەن كورىنەدى.

دونالد ترامپتىڭ تاعى ءبىر ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن ارەكەتتەرىنىڭ ءبىرى – اتاقتى ميللياردەر يلون ماسكپەن وتە جاقىن قارىم-قاتىناس ورناتۋى. ماسك سايلاۋالدى كامپانيا باستالعان ساتتەن ترامپتىڭ ناعىز جاقتاۋشىسى ەكەنىن اڭعارتىپ, ۇگىت-ناسيحات شارالارىنا ميلليونداعان دوللار قارجىسىن توكتى. ونىڭ ساياسي مالىمدەمەلەرىن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ۇنەمى قولداپ وتىردى. ءوز كەزەگىندە ترامپ وعان ەگەر پرەزيدەنت بولىپ جاتسا, ماڭىزدى قىزمەتتىڭ پورتفەلىن ۇستاتاتىنىن ۋادە ەتكەن. سول ۋادەسىندە تۇرىپ, جاقىندا ماسك ءۇشىن ارنايى جاڭا ۆەدومستۆو اشتى.

ميللياردەر ماسك پەن كاسىپكەر ۆيۆەك راماس­ۆامي بۇدان بىلاي جاڭادان قۇرىل­عان مەملەكەت­تىك باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مينيسترلىگىن باسقارماق. وسى شەشىمىن تۇسىندىرگەن د.ترامپ «قوس بيزنەسمەن مەنىڭ اكىمشىلىگىمە بيۋروكراتيانى ارتىق رەتتەۋلەردى, ماقساتتى ەمەس شىعىنداردى ازايتۋعا جانە فەدەرالدى اگەنتتىكتەردى قايتا قۇرۋعا جول اشادى», دەدى.

قالاي دەسەك تە, قالاي بولجاساق تا دونالد ترامپتىڭ قازىرگى قارقىنى اقش-قا الداعى ۋاقىتتا ەلەۋلى وزگەرىس اكەلەتىندەي كورىنەدى. ەڭ باستىسى الىپ دەرجاۆانىڭ الەم الدىنداعى ابىرويىن ءتۇسىرىپ الماۋعا تىرىساتىنى بەلگىلى.

جالپى, بيىلعى اقش-تاعى سايلاۋ امەريكالىق­تار ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە قازاق­­ستان ءۇشىن دە ماڭىزدى وقيعا بولدى. بەدەلدى ساراپشىلار امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ سايا­سي كوكجيە­گىن­دەگى وزگەرىستەر جاھاندىق قاۋىم­داس­تىق ءۇشىن قيىندىقتار مەن مۇمكىن­دىكتەردى قالىپتاستىرۋ ارقىلى الەمدىك ساياساتقا ۇلكەن اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. ال جاھان­دىق قۇبىل­مالى گەوساياسي جاعداي كونتەك­سىندە وتكەن اقش-تاعى سايلاۋ­دىڭ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى­نىڭ باتىس ۆەكتورىنا اسەرى, حالىق­ارالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋ جانە قازاق­ستان­نىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ىلگەرى­لەتۋگە ىقپال ەتەتىن باتىس ەلدەرىمەن ودان ءارى ىنتىماقتاستىعى قالاي ءوربي­تىنى قاڭتاردىڭ 20-سىنان كەيىن بەلگىلى بولا باستايدى. دەگەنمەن كەيبىر ەلدەردىڭ امەريكامەن قاتىناسى­نا اسەر ەتۋى مۇمكىن اقش-تاعى نەگىزگى ساياسي ۇر­دىس­تەر قازاقستان ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەمەس. ويتكەنى ەكى ەل اراسىندا ينۆەستيتسيا, ساۋدا-ەكونوميكالىق, قاۋىپسىزدىك سالالارىندا بەرىك بايلانىستىراتىن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناعان.