ۇلى اعارتۋشىنىڭ ونەگەلى ءىزى

بۇل مالىمەت تۋرالى بىرنەشە دەرەك ساقتالعان. الدىمەن ول تۋرالى امەريكالىق عالىم حاميد الگاردىڭ «پوسلەدني ناكشابانديسكي شەيح ۆولگو-ۋرالسكوگو رەگيونا. نەپري­ز­ناننىي يستوريكامي دۋحوۆنىي ليدەر» اتتى ماقالاسىندا جاريالاندى. وندا «ريادوم سو سۆوەي مەچەتيۋ زاينۋللا وسنوۆال مەدرەسە, يزۆەستنوە كاك راسۋلييا, كوتوروە سرەدي تاتار, باشكير ي كازاحوۆ زاۆوەۆالو رەپۋتاتسيۋ ودنوگو يز لۋچشيح ينستيتۋتوۆ مۋسۋلمانسكوگو وبرازوۆانيا. راسۋلەۆ پولزوۆالسيا ماتەريالنوي پوددەرجكوي بوگاتوگو كازاحسكوگو كۋپتسا التىنسارينا…», دەپ كورسەتىلگەن. ال رەسەيلىك ولكەتانۋشى عالىم ر.ن.گيزاتۋللين دا «رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ترويتسك مۇسىلمان وقۋ ورىندارى» مونوگرافياسىندا: «ۆ 1884 گ. نا سرەدستۆا كازاحسكوگو كۋپتسا التىنسارينا بىلي پوستروەنى دەرەۆياننىە زدانيا ۋچەبنوگو كورپۋسا ي وبششەجيتيا دليا شاكيردوۆ» دەپ جازىپ, ۇلى اعارتۋشىنىڭ ءوز قاراجاتىنا شاكىرتتەرىنە ارناپ وقۋ كورپۋسى مەن جاتاقحانا عيماراتىن سالدىرعانىن» ايتادى. فرانتسۋز تاريحشىسى الەكساندر بەنيگسەن دە ءوز ەڭبەگىندە راسۋليا مەدرەسەسىن مۇسىل­مان الەمىندەگى ەڭ جاقسى اكادەميا­لىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى دەپ سيپاتتاپ, وعان ى.ءالتىنساريننىڭ قولداۋ كورسەتكەنىن ناقتى اتاپ وتكەن. سون­داي-اق د.ن.دەنيسوۆتىڭ «وچەركي پو يستوري مۋسۋلمانسكيح وبششين چەليابينسكوگو كرايا (XVIII – ناچالو حح ۆ.)» اتتى ەڭبەگىندە «اعاش وقۋ كورپۋسى مەن جاتاقحانانى 1884 جىلى قازاق بايى التىنسارين سال­عان» دەپ جازىلعان. بۇل اقپارات باش­قۇرت جازۋشىسى ليرا احمات-ياكشي­باە­ۆانىڭ «زاينۋللا يشان». نا پۋتي ك يستينە» اتتى كىتابىندا دا باياندالادى.

ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا ترويتسكىدەگى مۇسىلماندار سانى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ 40 پايىزىن قۇراعان. ءسويتىپ, ترويتسك قالاسى ناعىز قاسيەتتى ورداعا اينالىپ, وندا مەشىتتەر بوي كوتەرىپ, ءدىني وقۋ ورىندارى اشىلعان. مۇندا سول كەزەڭدە ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم جەتەكشى تەو­لوگتەر ەڭبەك ەتتى. «راسۋليا» مەدرەسەسى 1883 جىلى ترويتسك قالاسىندا اشىلعان. ونىڭ ىرگەتاسىن باشقۇرت حالقىنىڭ كورنەكتى ءدىن جانە قوعام قايراتكەرى, ويشىل-فيلوسوف, تەولوگ جانە اعارتۋشى زاينۋللا راسۋلەۆ قالاعان. ونىڭ تولىق اتى-ءجونى – شەيح زاينۋللا ءال-راسۋلي ءاش-شاريفي ان-ناقشباندي (زەينۋللا بين حابيبۋللا بين راسۋل). ول 1833-1917 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. زاينۋللا راسۋلەۆ رەسەيگە سوپىلىقتىڭ رۋحاني تالىمگەرلىك تارماعىنىڭ ءىلىمىن اكەلگەن. كەيىن ترويتسك قالاسىنداعى وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا بەلسەنە ارالاسقان. ايتا كەتەيىك, «راسۋليا» مەدرەسەسى تاتار, باشقۇرت جانە قازاقتار اراسىندا مۇسىل­ماندىق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. وندا جاديتتىك باعىتىندا ءبىلىم بەرىلدى. سول جىلدارى حالىق اراسىندا جاڭا وقۋ جۇيەسىنە كوشكەن مەكتەپتەر ء«جاديت مەكتەبى» دەپ, ال مۇنداي ءادىستى جاقتاۋشىلار ء«جاديتشىل» نەمەسە ء«جاديت» (جاڭاشىل) اتالدى. بۇل ءۇردىس ەكپىن الۋىمەن جاديتشىلدىك قوزعالىس دەگەن اتقا يە بولدى.

«راسۋليا» ءمۋدداريسى زاينۋللا ءجاديتيزمدى ۇستانىپ, سول كەزدەرى يسلام ءدىني مەكتەپتەرىندە باسىم بولعان سحولاستيكاعا قارسى بولدى. زاينۋللا راسۋلەۆتىڭ ارقاسىندا مەدرەسەدە دىبىس­تى وقىتۋ ءادىسى, سىنىپ-ساباق جۇيەسى, سونداي-اق زايىرلى پاندەردى مەڭگەرۋ ەنگىزىلدى. حح عاسىردىڭ باسىندا مەدرەسە 11 جىلدىق وقۋ كۋرسى بار جارتىلاي زايىرلى وقۋ ورنى بولدى. مەدرەسە باسشىلىعىن اكەسى زاينۋللادان العان عابدىراحمان راسۋلەۆتىڭ ارقاسىندا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا ءدىني ءىلىم, اراب, تۇرىك, ورىس تىلدەرى كالليگرافيا, وقۋ, جاتتاۋ جانە قۇران مەن حاديس ءتاپسىرى, ماتەماتيكا, تۇرىك, رەسەي جانە جالپى تاريح, يسلام تاريحى, تاريح, تەولوگيا, مۇسىلمان قۇقىعى, ەتيكا, گيگيەنا, گەوگرافيا, تابيعاتتانۋ, فيزيكا, حيميا, زوولوگيا جانە پەداگوگيكا پاندەرى كىردى. شاكىرتتەر مۇسىلمان ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىن تۇپنۇسقادان تانىپ ءبىلدى. مەدرەسەدە ستانوكتارمەن جابدىقتالعان وقۋ شەبەرحاناسى جۇمىس ىستەدى. ولار بولاشاقتا جۇمىسشى ماماندىقتارى پايدالى بولاتىنىنا سەنىمدى ەدى. پانسيوناتتا اسحانا مەن اس ءۇي, سونداي-اق قوناق بولمەلەرى بولدى. مەدرەسەدە ترويتسكىدەگى العاشقى باسپاحانا جۇمىس ىستەي باستادى, وندا تۇڭعىش قازاق جۋرنالى «ايقاپ» باسىلدى. ترويتسكىدە ءبىلىم aلعaن قaزaق جaستaرى حaلىق aعaرتۋ ءىسى مەن ەلدىڭ مادەني دەڭ­گەيىن كوتەرۋگە بەلسەنە aرaلaستى. «راسۋ­ليا­نىڭ» تۇلەكتەرى اراسىندا اقىن, جۋر­ناليست اكىرام عالىموۆ (1892–1913) پەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى سۇل­تان­ماحمۇت تورايعىر ۇلى (1893–1920) بولدى. سونىمەن بىرگە الaش يدەيا­سىنa ءۇن قوسىپ, توڭكەرىستەن كەيىنگى جىل­دa­رى حaلىق aعaرتۋ ىسىنە بەلسەنە aتسa­لىس­قaن aقىن, ءدىن قaيرaتكەرى المa­­عaم­بەت وسپaن ۇلى تورعايدا ىبىراي ال­تىن­سارين اشقان قولونەر ۋچيلي­ششەسىندە وقىپ, 1911 جىلى ترويتسكىدەگى زەي­­نوللa يشaن مەدرەسەسىنە ءتۇستى. ءبىر سوز­­بەن ايتقاندا, جاڭا وقۋ جۇيەسىنە قى­زى­­­عۋ­­شىلار قاتارى ءوسىپ, مۇنداي مەك­تەپ­تى اشۋعا كومەك كورسەتۋدى سۇراۋ­شى­لار ارتا ءتۇستى. 1892 جىلى رەسەي يمپە­ريا­­­سى اۋ­ما­عىندا جاڭا وقۋ ادىسىندەگى مۇ­­سىل­­­مان­دىق مەكتەپتىڭ سانى 32-گە جەتتى.

1903 جىلى اعاش عيمارات بۇزىلىپ, سول ورىنعا قايتا جاڭا كىرپىشتەن نىسان سالىندى. جاڭا بۇل نىسان گ.راسۋلەۆ, كوپەس عابباسوۆتاردىڭ قاراجاتىنا قايتادان تۇرعىزىلدى. ال وقۋ كورپۋسى مەن جاتاقحانا عيماراتى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ تۇر. قازىر بۇل نىسان – تۇرعىن ءۇي. قىزىل كىرپىشتەن سالىنعان ءۇي (ىبىراي سالدىرعان مەدرەسە جاتاقحاناسى) مادەني مۇرا نىسانى بولىپ سانالمايدى, ونى بولاشاقتا بۇزۋ جوسپارلانىپ قويعان. سۇر سيليكات كىرپىشتەن سالىنعان عيماراتتا 1905 جىلدان 1919 جىلعا دەيىن مەدرەسە ورنالاسقان, سودان كەيىن تۇرعىن ءۇي رەتىندە پايدالانىلىپ كەلەدى.

قوستاناي وبلىستىق ىبىراي ءالتىن­ساريننىڭ مەموريالدىق مۋزەيى ۇلى اعارتۋشىنىڭ بۇرىن سوڭدى بەيما­لىم بولىپ كەلگەن بۇل ەلەۋلى قىزمەتى جايىن­­دا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ترويتسك قالا­­سىنا ارنايى عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىم­داستىردى. اعارتۋشىنىڭ ۇلەسى بار تاريحي ورىنعا مەموريالدىق تاقتا ورناتۋ جونىندە چەليابى وبلىسى ترويتسك قالاسىنىڭ مەرى ا.گ.ۆينوگرادوۆقا قوستاناي وبلىسى اكىمدىگى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ اتىنان رەسمي حات جولداندى. بۇعان ترويتسك قالاسىنىڭ اكىمشىلىگى ارنايى جاۋاپ حات جولداپ, قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. مەموريالدىق تاقتانى قالانىڭ تاريحي ماڭىزى بار ورتالىعىندا ورنالاسقان, ترويتسك قالا­سىنداعى وكتيابرسكايا كوشەسى, 88 مەكەنجايىنداعى «راسۋليا» مەد­رە­سەسىنىڭ جاڭا عيماراتىنا ورنا­لاس­­تىرعانى ءجون دەپ ويلايمىز. مە­مو­ريال­دىق تاقتاعا: «1884 جىلى قا­زاقتىڭ ۇلى پەداگوگ-اعارتۋشىسى ى.التىن­سا­رين «راسۋليا» مەدرەسەسىنىڭ وقۋ كورپۋسى مەن شاكىرتتەرگە ارنالعان جاتاقحانا سال­دى» دەپ جازىلسا, تاريحي تۇرعىدان ادى­لەتتى بولاتىنى داۋسىز.

ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ترويتسكى­دەگى ءومىر جولىن زەردەلەي كەلە, ونىڭ حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدەگى تۇلعا ەكەنىنە تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك. ونىڭ اعارتۋشىلىق قىز­مەتى تەك قازاق ءۇشىن عانا ەمەس, تۇركى حا­لىق­تارى ءۇشىن دە ۇلكەن قۇندىلىققا يە.

سالتانات وتەلباەۆا,

ىبىراي ءالتىنساريننىڭ مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى

قوستاناي