«The Diplomat» باسىلىمى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءىرى سەكتورلارى تولىعىمەن مەملەكەتتىڭ, شەتەلدىك كومپانيالار مەن بيزنەس-ەليتانىڭ باقىلاۋىندا ەكەنىن, وزگەلەرىنە ارتىقشىلىعى از سەكتورلاردا عانا ورىن بار ەكەنىن, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 76%-ى سولاردىڭ ۋىسىندا شوعىرلانعانىن جازادى. قازىرگى ۋاقىتتا ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ سالاسىنىڭ (مۇناي, گاز جانە مەتالداردى قوسا العاندا) 29%-ى, ساۋدا سالاسىنىڭ 16%-ى, بانك ءىسى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك سالاسىنىڭ 12%-ى, بايلانىس سالاسىنىڭ 11%-ى, قۇرىلىس سالاسىنىڭ 6%-ى, ەنەرگيا سالاسىنىڭ 2%-ى مونوپوليستەردىڭ قولىندا.
ۇلتتىق بۋرجۋازيانى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا «بۇرىنعى جۇيەدەگى» وليگارحتار كەدەرگى جاساپ وتىر.
«ەلدەگى بيزنەس مونوپولياسىنىڭ ساقتالىپ قالۋى بيزنەس ورتاداعى تەڭگەرىمدى بۇزدى. «بيزنەسىمدى تارتىپ الادى» دەگەن قاۋىپ ءالى سەيىلگەن جوق. جەكەشەلەندىرۋدىڭ العاشقى ناۋقانى كەزىندە قۇرىلىس, اۆتوموبيل, تەمىرجول, باسقا دا ءىرى جوبالار الپاۋىت توپتاردىڭ قانجىعاسىندا كەتتى. ولاردىڭ كەيبىرى باقىلاۋىنا العان سەگمەنتتىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتىن ساۋىقتىرعان جوق. بۇل ءۇردىستى توقتاتۋ كەرەك. ەندىگى جەردە جەكە قالتاسىنا ەمەس, حالىقتىڭ مۇددەسىنە باسىمدىق بەرەتىن ۇلتتىق بۋرجۋازيا پلاتفورماسىن قالىپتاستىرىپ, ىقپالىنان بيزنەسمەندەردىڭ جاڭا, ادال ۇرپاعىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ كەرەك», دەيدى ەرلان سايروۆ.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۋانىش ايتاحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ستراتەگيالىق نىسانداردى جاۋاپكەرشىلىگىنە الاتىن ۇلتتىق ينۆەستورلار پلاتفورماسى ءالسىز.
«بۇل رەتتە ينۆەستورلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ۇستانىم زاڭداستىرىلۋى كەرەك. كەيبىر ستراتەگيالىق نىسانداردى جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ باسقارۋىنا بەرۋ تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسىن ەل كورىپ وتىر. الماتىدا ارقايسىسى 170 كۆت قۋاتتى ءۇش گەنەراتورى بار ءبىرىنشى ديزەلدىك ەلەكتر ستانساسىن 1996 جىلدىڭ تامىز ايىندا «اتىشۋلى» «تراكتەبەل C.A.» (بەلگيا) كومپانياسى جەكەشەلەندىردى. 2001 جىلى ەنەرگوكومپانيانىڭ 100% اكتسياسى الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە ءوتتى. 2009 جىلدىڭ 14 شىلدەسىندە «كازترانسگاز» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن «الاتاۋ جارىق كومپانياسى» اق «سامۇرىق-ەنەرگو» اق قۇرامىنا كىردى. جىلۋ ورتالىقتارىنىڭ كوبى الپاۋىت ميللياردەرلەردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەنى اشىق ايتىلىپ ءجۇر. جەكەشەلەندىرۋدىڭ العاشقى تولقىنى كەزىندە ءبىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق نىساندارىمىزدىڭ كوبى جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتتى. ولاردىڭ سول سەگمەنتتەگى تاجىريبەسىن زەردەلەۋگە ۋاقىت تاپشى بولدى. سول كەزدە پارلامەنتكە كەلىپ, ەسەپ بەرەتىن قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرازى تاريفتەن تۇسكەن قارجى سالانىڭ تەحنولوگياسىن جاڭعىرتۋعا جۇمسالاتىنىن ايتىپ, اقتالاتىن. بىراق جاڭارتىلعان تاريف باعاسى سالانى جاڭعىرتۋعا ەمەس, قۇرىلتايشىلاردىڭ قالتاسى ارقىلى وفشورعا كەتكەنىن ءبارىمىز كوردىك. قازىر بۇل سالا جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەرى اسەرىنەن تولىق اياققا تۇرعان جوق», دەيدى قۋانىش ايتاحانوۆ.
جاڭا تولقىن قاعاجۋ كورىپ جاتىر
مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىن كەرەك ەتەتىن كەيبىر سەگمەنتتەردە ۇلەستى 40-60% نەمەسە 49-51% فورمۋلاسىندا ساقتاپ, جاعدايعا قاراپ تومەندەتۋ نەمەسە جوعارىلاتۋ قاعيداسىن ۇستانعان دۇرىس شىعار. مۇنداي جاعدايدا ەكى تاراپ ءبىر-ءبىرىنىڭ قالعىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيدى. بىراق مۇنداي جاعدايعا جەتۋ ءۇشىن مەملەكەت ءوزىنىڭ مەنەدجەرلىك دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەك.
ەكونوميكالىق ساراپشى راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ سوزىنشە, مونوپوليانىڭ تىرناعى باتىپ كەتكەن كەيبىر سالادا ولقىلىقتار تىم تەرەڭدەپ كەتكەن. ۇيالى بايلانىس نارىعىندا ولقىلىق كوپ. قتج-عا قاتىستى دا وسىنى ايتۋعا بولادى.
«بىراق ۇكىمەت ولارعا قاتىستى ۇستانىمىن اشىق جاريالاۋعا اسىقپاي وتىر. جەكە سەكتوردىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيامەن قامتاماسىز ەتىلۋى نارىقتا جاڭا ويىنشىلاردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى. 2014-2015 جىلدارى دا وسى ءتاسىلدى جاڭعىرتۋ قولعا الىنعانىمەن, ول تۇپكىلىكتى ناتيجە بەرە المادى. كۆازيسەكتورداعى حولدينگتەر جۇمىسىنىڭ جۇيەلەنبەگەنىن, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىنىڭ شامادان تىس كوپ ەكەنىن ەسكەرتكەن پىكىرلەرگە نازار اۋدارىلمادى. مونوپولياعا قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ, بيزنەستىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساۋ ىشكى وسىمگە جول اشادى. كەشە نارىقتى ۋىسىندا ۇستاپ كەلگەن مونوپوليا بۇگىن دە ىقپالىنان ايىرىلعان جوق. باعىتتى وزگەرتپەسەك, باياعى كۇيىمىزگە قايتا ورالامىز. نارىقتاعى جاڭا ويىنشىلارعا تىڭ مۇمكىندىكتەردىڭ تەرەزەسى اشىلماسا, ەركىن باسەكەلەستىك تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ قاجەتى جوق. ەكونوميكانى شوعىرلاندىرىپ, ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان توپ پەن وزگە ويىنشىلار اراسىندا ساياسي تەجەۋ مەن تەپە-تەڭدىك بولماسا ەكونوميكالىق ءوسىم بولمايدى», دەيدى ساراپشى.
الپاۋىتتار پرەفەرەنتسياسىن جويۋ كەرەك
دۇنيەجۇزىلىك بانك ەسەبىنە سايكەس, ەلدە مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ ءبىرازى ءارتۇرلى فاكتور, سونىڭ ىشىندە ناشار مەنەدجمەنت, تومەن ونىمدىلىك جانە شەكتەۋلى باسەكەلەستىك سالدارىنان تابىستان قاعىلىپ وتىر.
«ەكونوميكانىڭ جاڭا تەحنولوگيالارمەن ترانسفورماتسيالانۋ دەڭگەيى ءماز ەمەس. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكاداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى ماردىمسىز. باسقاشا ايتقاندا, شاعىن بيزنەستىڭ ورتا بيزنەسكە, سودان كەيىن ءىرى بيزنەسكە اينالۋىنا توسقاۋىل كوپ. 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە ۇكىمەت تەحنولوگيانى دامىتۋعا ىڭعاي تانىتتى, بىراق سوڭىنا دەيىن جەتكىزە المادى. سەبەبى تەحنولوگيانى دامىتۋ تاۋەكەلى كوپ باعىت دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلدى. بۇل ەندى عانا دامۋعا بەت بۇرعان باعىتتى قايتىپ تەجەپ تاستادى. ۇكىمەت ايتقان ەكونوميكالىق مودەلدەگى ويىن ەرەجەلەرى ينۆەستيتسيالىق كليماتقا اسەر ەتتى, ناتيجەسىندە ءىجو-ءنىڭ دامۋى تاعى دا ءبىراز جىلعا شەگەرىلدى. ىشكى نارىق ويىنشىلارى اراسىندا تەپە-تەڭدىك ەرەجەلەرى ساقتالۋىن ۇزاقمەرزىمدى باعىت رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك. ۇلتتىق ينۆەستورلارعا اشىق ەكونوميكا جانە ءادىل سوت ۇستەمدىگى عانا قاۋىپسىزدىك جاستىعى قىزمەتىن اتقارا الادى», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.
ساراپشى, كاسىپكەر ماحامبەت اساباەۆتىڭ پىكىرىنشە, سۋبسيديالىق رەتتەۋ تەتىكتەرىنىڭ ساقتالىپ قالۋى مۇمكىندىكتەردىڭ كوزىن جاۋىپ تاستادى.
«كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە «نارىقتا ادال باسەكەلەستىك ساقتالا ما» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى ماڭىزدى. مەملەكەت سۋبسيديا ارقىلى سالانىڭ نارىق زاڭىمەن دامۋ مۇمكىندىگىن تەجەيدى. مۇنداي ورتاعا ۇلتتىق ينۆەستورلار بارمايدى, قارجى دا سالمايدى. سەبەبى مونوپوليا بار جەردە قىسىم كوبەيەدى, باعا وسەدى. ىشكى نارىققا قاجەتتى شيكىزاتتى ەڭ الدىمەن نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە باعىتتاۋدى مىندەتتەيتىن, سونىمەن بىرگە ىشكى نارىقتى سىرتتان كەلەتىن بالاما يمپورتتىڭ ەكسپانسياسىنان قورعايتىن باپتى زاڭداستىرۋ كەرەك. مەملەكەت ارنايى زاڭ تەتىكتەرى ارقىلى باسەكەلىستىككە جول اشىپ وتىرسا, مونوپوليستەردىڭ ىقپالى ازايادى. مەملەكەت بيزنەسكە بولىنەتىن سۋبسيديا كولەمىن ازايتامىز دەپ جاتىر. بۇل ماسەلەنى كەيبىر الپاۋىت كومپانيالارعا بەرىلەتىن پرەفەرەنتسيالاردى جويۋ جۇمىسىمەن قاتار جۇرگىزۋ كەرەك. نارىقتى مونوپوليانىڭ قىسىمىنان تازارتساق, جاڭا ويىنشىلار پايدا بولادى. ال جاڭا ويىنشىلاردىڭ جاڭا توبى ۇلتتىق ينۆەستورلاردى قالىپتاستىرادى. ەكونوميكانى مونوپوليادان ارىلتۋعا باعىتتالعان ينستيتۋتسيونالدىق شەشىمدەردىڭ وزەگى وسى بولۋى كەرەك», دەيدى م.اساباەۆ.
الماتى