ءماجىلىستىڭ وتكەن اپتاداعى جالپى وتىرىسىندا كولىكپەن جولاۋشىلار تاسىمالداۋ سالاسىنا, اسىرەسە تاكسي قىزمەتىن رەتتەۋگە قاتىستى زاڭ جوباسى قارالعان ەدى. وسى وزەكتى ماسەلەنىڭ جاي-جاپسارىن جىپكە ءتىزىپ, دەپۋتاتتار الدىندا كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ زاڭ جوباسىن باياندادى. ءبىرىنشى وقىلىمدا-اق دەپۋتاتتاردىڭ سىنىنا ۇشىراعان بۇل زاڭ جوباسىنىڭ قورىتىندىسىن ازىرلەۋ ەكىنشى وقىلىمعا قالدىرىلعان.
بىردەن توق ەتەرىن ايتساق, ەگەر وسى زاڭناما قابىلداناتىن بولسا, ەلدەگى تاكسي قىزمەتىن ۇسىنۋشىلار بۇدان بىلاي ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە قاتىسۋدان تىس جۇمىس ىستەي المايدى. ياعني بۇل زاڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە مىندەتتى تۇردە قاتىسۋ تالاپتارى تاكسيدىڭ اقپاراتتىق-ديسپەتچەرلىك قىزمەتتەرىنىڭ, تاكسيگە تاپسىرىس بەرەتىن ءموبيلدى قوسىمشالارىنىڭ, اۆتوۆوكزالداردىڭ, اۆتوستانسالار مەن جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ پۋنكتتەرىنىڭ قىزمەتتەرىنە دە قاتىستى بولىپ وتىر.
كولىك ءمينيسترى م.قاراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇجات تاكسي تاسىمالىن باقىلاۋ ءۇشىن «ياندەكس.Go», «InDrive», «اپارۋ», «ۆەزيوت» سەكىلدى ينتەرنەت-اگرەگاتورلاردى ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە قوسىلۋعا مىندەتتەيدى. ايتپەسە ولاردىڭ قىزمەتى زاڭسىز دەپ تانىلادى جانە قازاقستان اۋماعىندا قىزمەت كورسەتۋىنە شەكتەۋلەر قويىلادى.
بۇدان بىلاي ولار ءوز قىزمەتىن جالعاستىرۋ ءۇشىن اۆتوتاسىمالداۋشىلار پالاتاسى تۇرىندەگى ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدارعا بىرىگۋى كەرەك. جالپى, بۇل وزگەرىستەر جالدامالى جۇمىسكەرلەرى جوق جەكە تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەرگە قاتىستى ەمەس. ياعني زاڭ جوباسىمەن جۇمىس بارىسىندا دەپۋتاتتار جالدامالى جۇمىسشىلارى جوق جەكە تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەرگە قاتىستى تاكسي تاسىمالىن ۇيىمداستىرۋدىڭ قولدانىستاعى نورمالارىن ساقتاۋ تۋرالى تۇزەتۋلەر ەنگىزە العان.
ارينە, زاڭ جوباسىن جالپى وتىرىستا تالقىلاۋ كەزىندە دە, ودان كەيىن دە قوعامنىڭ دا قىزۋ تالقىسىنا قالدى. سەبەبى بۇگىندە جۇمىسسىز قالعان, نە نەگىزگى جۇمىسىنان تىس ۋاقىتتا بالا-شاعاعا قوسىمشا ناپاقا بولسىن دەپ قانشاما ادامنىڭ تاكسي قىزمەتىمەن كۇنەلتىپ جۇرگەنى بەلگىلى. ال ولاردى ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن زاڭناما اياسىندا ءبىر ۇيىمنىڭ قاراماعىنا كىرگىزىپ, وعان تۇراقتى جارنا تولەپ تۇرۋعا مىندەتتەۋ – تاكسيستەردىڭ دە, حالىقتىڭ دا اشۋىنا تيەتىن-اق جاعداي.
دەپۋتات رينات زايتوۆ وتكەن اپتاداعى ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا ەلدە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن قۇرىلىمداردىڭ ونسىز دا كوپ ەكەنىن العا تارتىپ, مينيستر م.قاراباەۆقا تاكسيستەردىڭ قوجايىنىن كوبەيتە بەرگەننەن پايدا بار ما ەكەن دەگەن ساۋالىن باعىتتاعان-دى.
– قاتەلەسپەسەم, ءبىزدىڭ ەلدە كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن ءبىر ەمەس, ەكى پالاتا بار. جولاۋشى تاسىمالداۋشىلار دا – كىشى كاسىپكەرلىك وكىلدەرى. نەگە بۇلاردى دا جوعارىدا ايتقان پالاتالار باسقارا سالمايدى؟ ايتەۋىر باس-باسىنا ءبىر قوجايىن تاۋىپ بەرەمىز. سوندىقتان بىرىنشىدەن, تاكسيستەردى وسىنشاما وتارلاۋدىڭ قاجەتى قانشا, ەكىنشىدەن, بۇلار ءوزى شۋلى قاۋىم, ەگەر تاكسيستەر دۇرلىگەتىن بولسا, جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز موينىڭىزعا الاسىز با؟ – دەدى ر.زايتوۆ.
سالا جەتەكشىسى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى رەتىندە جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا تولىق الاتىنىن جەتكىزدى. ال وسى زاڭ جوباسىن جۇمىس توپتارىندا قاراۋ كەزىندە مينيسترلىككە تاكسيستەردى دە بىرنەشە رەت جيناپ, بىرلەسە تالقىلاعاندارىن ايتا كەتتى.
– شىنى كەرەك, الپاۋىت ينتەرنەت اگرەگاتتاردىڭ قاسىندا ولاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ەشكىم قالمادى. سوندىقتان بۇل جەردە ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ءبىر ۇيىمعا مۇشە بولعان سوڭ, ولاردىڭ قابىلداعان قاعيداسى اياسىندا, ەڭ الدىمەن, قاراپايىم جۇرگىزۋشىلەر وزدەرىنىڭ قۇقىعىن قورعايتىن تالاپتاردى قويا الادى جانە سونى تالاپ ەتە الادى. سول سەبەپتى ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ۇيىمىنىڭ تۇپكى كوزدەگەنى – ناعىز قاراپايىم جۇرگىزۋشىلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ, – دەدى مينيستر.
وسى رەتتە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە قاتىسۋدىڭ مۇشەلىك جارناسىن زاڭ جوباسىندا كورسەتىلگەندەي اۆتوتاسىمالداۋشىلار پالاتاسىنىڭ مۇشەلەرى وزدەرى بەلگىلەيدى. وندا تاكسيگە تاپسىرىس بەرۋ قىزمەتتەرى مەن قوسىمشالارى 2-دەن 700 اەك-كە دەيىن دەپ كورسەتىلگەن. وسى جەردە تاكسي قىزمەتىنە قاتىستى جارنا كولەمىنىڭ وزگەلەرگە قاراعاندا ەداۋىر كوپتىگى, ونى ناقتى كىمنىڭ تولەيتىنى, راسىندا كوپ سۇراق تۋدىردى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن زاڭ جوباسىندا ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە قاتىسۋ جارنالارىن تولەۋ بويىنشا شىعىنداردى قىزمەتكەرلەرگە جۇكتەۋگە بولمايتىنى قاراستىرىلعان. جانە وسى تالاپ زاڭ جوباسىنا نورما بولىپ ەنگىزىلىپتى.
وسى ورايدا دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ بيىلعى ناۋرىز ايىندا-اق كولىك, جولاۋشىلار تاسىمالىن رەتتەۋگە قاتىستى زاڭ جوباسى تالقىسىنان كەيىن ءوزىنىڭ تەلەگرامداعى ارناسىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى ءالى دە كوپتەگەن سۇراق تۋىنداپ تۇرعانىن مالىمدەگەن ەدى.
– ءماجىلىس قاراپ جاتقان تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى مەن تاسىمالداۋشىلار ءۇشىن مىندەتتى جارنالاردى ەنگىزۋ جانە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋشى ۇيىمداردى (اۆتوكولىك تاسىمالداۋشىلار پالاتاسىن) قۇرۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بويىنشا كوپتەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇل تاسىمالداۋشىلار پالاتالارى كىمنىڭ مۇددەسى ءۇشىن قۇرىلاتىنى, وعان مۇشە بولۋ ءۇشىن مىندەتتەلەتىن جارنالارعا بايلانىستى تاكسي مەن تاسىمالداۋ قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنان باسقا نە بەرەتىنى انىق ەمەس. الدىن الا ەسەپتەۋلەر ميللياردتاعان تەڭگە جارنالاردىڭ جينالاتىنىن كورسەتەدى (كەيبىر باعالاۋلار بويىنشا, ءتىپتى 10 ملرد تەڭگەدەن اسادى). وسىعان وراي تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى مەن تاسىمالداۋشىلار ءۇشىن مىندەتتى جارنالاردى ەنگىزبەۋ تۋرالى تۇزەتۋ بەردىم, – دەگەن ەدى دەپۋتات.
ال جاقىندا عانا ءدال وسى ماسەلەگە قاتىستى تاعى پىكىر بىلدىرگەن ا.ايماعامبەتوۆتىڭ بۇل زاڭناما توڭىرەگىندەگى بۇل جولعى قارسىلىعى الدىڭعىسىنا قاراعاندا قاتتىراق شىقتى.
– كولىك مينيسترلىگى 100 مىڭداعان تاكسيستەن اي سايىن اقشا جيناۋدى مىندەتتەۋ تۋرالى نورمانى زاڭ جوباسىندا ۇسىندى. بىراق بۇل تاكسي قىزمەتىنىڭ قۇنىن بارلىق تۇتىنۋشى ءۇشىن قىمباتتاتۋى مۇمكىن ەدى. ولار بۇل جارنانى قاۋىپسىزدىك ءۇشىن قاجەت دەپ ءتۇسىندىردى. بىراق ونداعان ملرد تەڭگە بىرەۋدىڭ قالتاسىنا تۇسكەندە, قاۋىپسىزدىك قالاي كۇشەيەدى؟ دەپۋتاتتار بۇل مىندەتتى نورمانى زاڭ جوباسىنان الىپ تاستادى, بىراق جوبانىڭ كەمشىلىكتەرى مۇنىمەن بىتپەيدى. ءيا, تاسىمالداۋ سالاسىندا پروبلەمالار بار, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ۋشىعىپ تۇر. بىراق مينيسترلىك نەگە بۇل پروبلەمالاردى شەشپەدى؟ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ جۇيەسىن ءاتۇستى ەنگىزۋ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن شەشپەيدى. بۇل جەردە جۇيەلى كوزقاراس پەن ناقتى شەشىمدەر قاجەت. باسقاسىن ايتپاعاندا, مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن جاۋاپكەرشىلىك, رەتتەۋ, مونوپوليا قاۋپى, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى باعىتتارى بويىنشا سۇراق كوپ. مەنىڭشە, بۇل زاڭ جوباسى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەردى قاجەت ەتەدى. مينيسترلىك باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, مونوپوليا قاۋپىن ازايتىپ, جۇيەلى رەفورمالار جۇرگىزۋى قاجەت, – دەگەن ا.ايماعامبەتوۆ جۇرگىزۋشىلەردىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋىن جاقسارتۋ شارالارىن دا ەنگىزۋ كەرەگىن العا تارتىپ وتىر.
ال 23 قازان كۇنگى جالپى وتىرىستا مينيستر م.قاراباەۆتان كەيىن قوسىمشا بايانداما جاساپ, زاڭ جوباسىنىڭ قورىتىندىسىن وقىعان ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ جۇمىس توبىنا كوميتەتتەر مەن دەپۋتاتتاردان 151 تۇزەتۋ كەلىپ تۇسكەنىن, ماجىلىستەگى بارلىق كوميتەت وسى زاڭ جوباسى بويىنشا قورىتىندىلارىن بەرگەنىن بايانداماسىندا اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق دەپۋتات مۇرات ابەنوۆ بۇل ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ زاڭناماسى اقپاراتتىق اشىقتىق, باسەكەلەستىك تۇرعىسىنان ەلىمىزگە كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.
– سالانى رەتتەۋگە دە وڭاي بولۋ ءۇشىن ەڭ باستى كوزدەگەنىمىز وسى بولىپ تۇر عوي. بىراق بۇل جارتىلاي عانا قۇرال ەمەس پە؟ ءبىز ءبارىمىز ءبىلىپ وتىرمىز قازىرگى تاڭداعى ەڭ نەگىزگى مونوپوليست – «ياندەكس.Go». ياندەكس ءوز كارتاسى ارقىلى بىردە-ءبىر باسقا جۇيەنى كىرگىزبەيدى. امەريكالىق «Uber» كىرىپ كوردى, شىعارىپ جىبەردى. قىتايلىقتار دا كىرىپ كوردى, بولمادى. «ياندەكس.Go» ءبىر ءوزى عانا قالدى. ال ول ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ جۇيەسىنە كىرمەيدى, تەك وعان قاراستى تاكسوپاركتەر كىرەدى. ياندەكس قازىر اكىمشىلىك ورگاندارعا دا اقپارات بەرمەيدى. قاي جەردە قانشاما كولىك ءجۇر, ەشقانداي اقپارات جوق. سىزدە دە جوق ونداي اقپارات, – دەگەن م.ابەنوۆ ەگەر «ياندەكس.Go»-عا بالاما ەكىنشى پلاتفورما ەنگىزبەسەك, قولعا الىپ جاتقان جۇمىستىڭ بىردە-بىرەۋى ناتيجە بەرمەيتىنىن ەسكەرتتى.
ال م.قاراباەۆ زاڭدا وسىنداي ينتەرنەت اگرەگاتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمعا مىندەتتى تۇردە كىرۋى قاراستىرىلعانىن جەتكىزىپ, «ياندەكس.Go»-دىڭ مىندەتتى تۇردە كىرەتىنىن ايتىپ, انت-سۋ ءىشتى. ەرتەڭ بەكىتىلەتىن قاعيدالار مەن ستاندارتتار اراسىندا ولاردىڭ تولىق اقپارات بەرۋى, ونىڭ ىشىندە وزىنە باسقا مۇشە بولعان قاراپايىم جۇرگىزۋشىلەرگە دە اقپارات بەرۋىن قاراستىرۋدى كوزدەپ وتىرعانىن دا قوسا كەتتى. بىراق بۇعان «ياندەكس.Go» كونە قويار ما, بۇل – ۋاقىت ەنشىسىندەگى سۇراق.
سونداي-اق كولىك ءمينيسترى جاھاندىق برەندتەردىڭ اراسىنان ەۋروپادا جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءبىر كومپانيا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتقانىن ايتىپ قالدى. مينيسترلىكتىڭ جوسپارىنا سۇيەنسەك, بۇل قازىرگى «ياندەكس.Go» مەن وتاندىق «اپارۋ» تاكسي قىزمەتىنە باسەكەلەس بولاتىن ىشكى نارىقتاعى ءۇشىنشى ويىنشى بولماق.