ۇشى-قيىرى ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن تالدىراتىن ۇلان-عايىر دالامىزعا كىمدەر كەلىپ-كەتپەگەن. ارعى-بەرگى زامانداردا قازاقياعا ات باسىن بۇرۋشىلاردىڭ قاتارى قالىڭ بولعان كورىنەدى. وكىنىشكە قاراي ولاردىڭ كوبىنىڭ اتى-ءجونىن, جازعان-سىزعانىن بىلە بەرمەيمىز.
جاتجەرلىك جيھانكەزدەردىڭ ارقايسىنىڭ باسىندا ءارتۇرلى ويلار بولعانى انىق. ءبىرى ميسسيونەر, ەكىنشىسى عالىم, ءۇشىنشىسى ساياحاتشى دەگەندەي. ەشكىم ەرىككەننەن ەل كەزبەسە كەرەك.
ماسەلەن, ايگىلى ۆيلگەلم رۋبرۋك سوناۋ ءحىىى عاسىردا فرانتسيا كورولى توعىزىنشى ليۋدوۆيكتىڭ تاپسىرماسىمەن موڭعول حانىنىڭ قاراقورىمداعى ورداسىنا بارا جاتقاندا ءبىزدىڭ وتىرار, تاراز, ەسىك سەكىلدى كونە قالالارىمىزدى باسىپ وتكەن. ۇزىن-ىرعاسى 38 تاراۋدان تۇراتىن كۇندەلىگىندە قازىرگى قازاقستان كارتاسىنداعى ءبىراز جەر-سۋ اتتارىن جازىپ قالدىرعان. كانە, كەيبىر جازبالارىنا كوز جۇگىرتەيىكشى.
«ولاردىڭ ۇيلەرىنىڭ كەرەگەسى توركوزدەنە توقىلعان اعاشتاردان قۇراستىرىلعان. توبەسىندە دوڭگەلەك تەسىگى بار. جان-جاعى كيىزبەن جابىلعان. ءىشى-سىرتى ادەمى ورنەكتەرمەن اشەكەيلەنگەن».
«ونىڭ (قىمىز) قىشقىل ءدامى جاڭادان اشىتىلعان شاراپتاي ءتىلىڭدى تىز ەتكىزەدى. ىشكەندە اۋزىڭا ءسۇتتىڭ ءدامى كەلىپ, قانىڭدى قىزدىرادى».
مۇنىڭ ءبارى باياعى بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-سالتىنان تام-تۇمداپ حابار بەرەدى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ەلىمىزگە, جەرىمىزگە قاتىستى ەلەۋلى ەڭبەكتەر اۋىزعا الىنبادى. پولياك ادولف يانۋشكەەۆيچ سياقتى ولكەمىزگە جەر اۋدارىلعان وزگەشە كوزقاراستاعى كىسىلەردىڭ ءبىردى-ەكىلى دۇنيەلەرى بولماسا, باسقاداي رۋحاني بايلىقتارعا قولىمىز جەتە قويماعانى بەلگىلى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ ءار شالعايىنان ءتول تاريحىمىزعا بايلانىستى تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ جاتقانى امبەگە ايان. بۇل قۇندى قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى كوزىقاراقتى كوپشىلىكتىڭ يگىلىگىنە اينالدى.
ىزدەگەنگە ءىنجۋ ىلىگەدى. ونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن امەريكا اسىپ, دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتىپ قايتقان ارىپتەسىمىز دۇيسەنالى الىماقىننىڭ ارحيۆ اقتارىپ تاپقان ازدى-كوپتى ولجاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعانىمىز ورىندى. ءتىلشىمىزدىڭ ۇلت ۇپايىن تۇگەندەۋدەگى تەڭىزگە قوسىلعان تامشىداي ازدى-كوپتى ۇلەسى جارياعا جەتكىزۋگە ابدەن لايىقتى دەپ بىلەمىز.
تاياۋدا دۇيسەنالى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنداعى قالامداستارى الدىندا ءدارىس وقىپ, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن اكەلگەن كىتاپتارمەن, قازاققا قاتىستى باسقا دا تانىمدىق جازبالارمەن, سۋرەتتەرمەن تانىستىردى. كورگەن-بىلگەندەرى مەن كوڭىلگە تۇيگەندەرىن ايتىپ, وسى توڭىرەكتەگى ءوزىنىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى.
– مەن كاسىبي تاريحشى ەمەسپىن, بىراق جۋرناليست رەتىندە تاريحىمىزدىڭ كەم-كەتىگىن تولتىرۋعا, بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيتىن كەيبىر جايتتاردى كەڭىنەن تاراتۋعا سەپتىگىمدى تيگىزگەندى ءجون كوردىم, – دەپ اڭگىمەسىن باستاعان ول ءوزى وقىعان ۋنيۆەرسيتەتتە اعىلشىن تىلىندە قورعاعان عىلىمي جۇمىسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىن العا تارتا سويلەدى. – مەنىڭ بۇل تاقىرىپقا قىزىعۋشىلىعىم «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىمدە باستالدى. بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان دەرەكتەردى پايدالانىپ, سونىعا سوقپاق سالۋعا تىرىستىم. سودان 1873 جىلى ورتا ازيانى ءتورت اي بويى ارالاپ, «تۇركىستان» اتتى قوستومدىق باستىرعان ەۆگەني سكايلەردىڭ اتالعان كىتابى جايىندا ماقالا جازدىم.
دج.ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ۇستازىم پيتەر گولبەرگكە قازاقستان مەن اقش-تىڭ مادەني-رۋحاني بايلانىستارىن زەرتتەۋ باعىتىندا ىزدەنگىم كەلەتىنىن ايتقانىمدا, ۇسىنىسىمدى قۋانا-قۋانا قۇپتادى. مىناۋ سونىڭ ناتيجەسى.
دۇيسەنالىنىڭ ءماندى دە ماعىنالى ءدارىسى سلايدتار ارقىلى جالعاستى. قاراپ وتىرساق, ءبىر عانا قالانىڭ كىتاپحانالارى مەن مۇراعاتتارىنان قانشاما جادىگەر تابىلعان. قىسقا مەرزىمدە قول جەتكىزگەن مول مۇرا ءالى دە تولىعا تۇسەرى تالاس تۋدىرمايدى.
اقش سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن كيەلى تۇركىستاننىڭ وي-قىرىن شارشاماي-شالدىقپاي شارلاعان ديپلومات عالىم ەۆگەني سكايلەر قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن ايرىقشا قاسيەتتەرىن قاعازعا تۇسىرگەن. ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان سىرىم, ارىنعازى, كەنەسارى باتىرلاردىڭ ەرلىگىن دارىپتەپ, 1876 جىلى نيۋ-يوركتە جوعارىدا تىلىمىزگە تيەك ەتكەن ەلەۋلى ەڭبەگىن جارىققا شىعارعان. وندا ەرلەردىڭ بىلعارى شالبار, كەڭ جاعالى كويلەك كيەتىنى, باي-باعلانداردىڭ قىمبات ماتادان تىگىلگەن كەرەمەت شاپاندار جامىلاتىنى جان-جاقتى باياندالعان.
ايتپاقشى, سۇڭعىلا سكايلەر رەسەيگە ساپارى كەزىندە ورىستىڭ ۇلى ويشىلى لەۆ تولستويدىڭ ۇيىندە اپتالاپ جاتىپ, كلاسسيك جازۋشىنىڭ كىتاپحاناسىنا قايران قالىپتى.
تاريحتىڭ تالاي سىرىن بۇككەن سىرداريانىڭ جاعاسىن جايلاعان قالىڭ قازاقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قىزىعىپ, ساعىم سۋرەتتەر سالعان. سولاردىڭ ءبىرى – «قورقىتتىڭ قابىرى». ءتىپتى, قوبىزىن كۇڭىرەنتكەن كۇي-بابانىڭ بويى اعىلشىن ولشەمىمەن العاندا 14 فۋت بولعانىن ايعاقتايدى.
ال ەندى وتتە فينش باتىس سىبىرگە ساياحاتى بارىسىندا ەرتىس, اياگوز, زايسان, الاكول, لەپسى ماڭىنداعى قازاق اۋىلدارىن ەمىن-ەركىن ارالاپ, كوشپەلى ءومىردىڭ كورىنىستەرىن سۋرەتكە اينالدىرىپ, اسەرلى جازبالارىن 1876 جىلى بەرليندە جاريالاپتى. ەڭ قىزىعى, ۇلتىمىزدىڭ اتاۋىن «قازاق» دەپ قاتتاعان تۇڭعىش اۆتورلاردىڭ بىرىنەن سانالادى. حح عاسىردىڭ جيىرما التىنشى جىلىنا دەيىن بۇراتانا قىرعىز دەپ بۇرىس جازىلىپ كەلگەنىمىزدى جاسىرا المايمىز.
فرانتسۋز پول لاببە قازاق ساحاراسىنىڭ قايتالانباس سۋرەتتەرىن تۇسىرگەن. ونىڭ جانىندا ءبىز الدەقانداي قىلىپ اسپەتتەيتىن سامۋيل ءدۋديننىڭ سۋرەتتەرى انشەيىن بىردەڭە سەكىلدى. وتباسى, وشاق قاسىنداعى ايەلدەرگە دەيىن ادەمى بەينەلەنىپتى.
«رەسەيدىڭ ورتالىق ازياسى» اتتى (1885 جىلى شىققان) ساپارناما جازعان بريتان شىركەۋىنىڭ قىزمەتكەرى حەنري لاكسدەلل شىڭعىستاۋدىڭ شىڭىنا شىعىپ, ارقاتتىڭ اسقارىنا كوتەرىلىپ, تارباعاتايدىڭ تاسىن باسىپ, سەمەيدە سەرۋەندەپ, اياگوز اسقان. الاكولگە شومىلىپ, جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ كوركەم تابيعاتىنا كوز سۋارىپتى. ەرلى-زايىپتى توماس جانە ليۋسي اتكينسونداردىڭ ىزىمەن اقسۋ, سارقان, باسقاندى جاعالاپ, جوڭعار الاتاۋىنىڭ ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭىن تىزىمگە الىپتى.
ۇلىبريتانيانىڭ قاشقارياداعى باس كونسۋلى بولعان توماس ەزەرتون قىزمەت بابىن پايدالانىپ, سول ماڭايداعى قازاقتار قونىستانعان ىلە, تەكەس, كۇنەس وزەندەرىنىڭ بويىن ارمانسىز ارالاپتى. سوندا جەر-كوكتى جاۋلاعان الپاۋىت انگلياڭىزدىڭ ۋاكىلەتتى وكىلىنە قازاقتىڭ اۋىلباسى نەبارى ءۇش كۇن عانا جۇرۋگە رۇقسات ەتىپتى. كەيىن كىتابىنا الگى اكىم قازاقتىڭ قاسقايىپ تۇرعان فوتوسىن كىرگىزىپتى. سول سۋرەتتى دۇيسەنالى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاعان سوڭ اتالارىن تانىعان ۇرپاقتارى حابارلاسىپ, ءمان-جايعا قانىققىلارى كەلەتىنىن جەتكىزىپتى.
رەسەي پاتشالىعىنداعى بىرنەشە مىس كەنىشىن ساتىپ العان ماگنات نەلسون فەلل قازىرگى قاراعاندىداعى سپاسسك كەنىشىن يەمدەنگەنىن قاناعات تۇتىپ قويماي, ارقانىڭ جاقسى-جايساڭدارىمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپتى. كىتابىندا قارقارالىداعى 18 مىڭ جىلقى بىتكەن ادامباي, اتاقتى اقايدىڭ قاسەنى جانە ت.ب. جونىندە تەبىرەنە تولعاپتى.
قازاق دالاسىنا ساياحاتتاپ, ارتىندا ايشىقتى ءىز قالدىرعان اعىلشىن رالف فوكس وتە قىزىق ادام بولىپتى. قايىرىمدىلىقپەن دە, ساۋدا-ساتتىقپەن دە قاتار اينالىسقان. قازاقتار حاقىندا مالىمەتتەر جيناۋعا دا ۋاقىت تاپقان. جيعان-تەرگەندەرىن تەگىس قامتىعان كىتابىنا «قازاق بولمىسى» دەگەن تاراۋ ەنگىزىپتى.
د.الىماقىن سونداي-اق, اقش-تىڭ گەلمان كىتاپحاناسىنان قازاقتىڭ 19 ەرتەگىسى باسىلعان كىتاپ تاپقانىنا قىسقاشا توقتالدى. ويتكەنى بۇل تۋرالى «ەگەمەندە» ارنايى ماتەريال جازعاندىقتان, بەلگىلى جايلاردى قايتالاپ جاتپادى.
ىزگى نيەتتى ىزدەنۋشى قازاقتار تۋرالى قورعالعان سەگىز ديسسەرتاتسيانىڭ كسەروكوشىرمەسىن الا كەلىپتى. بۇلاردا قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنە, الەۋمەتتىك قۇرىلىسىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلە قوزعالعان.
رۋحاني باسقوسۋعا قاتىسقان استاناداعى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD جاندوس بولدىقوۆ ارىپتەسىمىزدىڭ اڭگىمەسىنەن اجەپتاۋىر اسەر العانىن ايتىپ, ونىمەن بەلگىلى ءبىر جوبالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى.
دۇيسەنالىدەي تالاپتى دا تالانتتى جاستارىمىز دۇرىستاپ دەن قويسا, حالقىمىزدىڭ وتكەن-كەتكەنىن ورنەكتەيتىن ءوتىمدى دۇنيەلەر شەتەل ارحيۆتەرىندە جەتىپ ارتىلادى.