بيلەر مۇراسى نەمەسە تۇلعاتانۋداعى تۇيتكىلدەر

وزبەكستانداعى ەلشى بولىپ قىزمەت اتقارعان جىلدا­رى تولە بي مەن ايتەكە ءبي­دىڭ كەسەنەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسقان زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ: «تاشكەنتتىڭ تورىندە قارلىعاش بي دەگەن اتپەن ەلەۋسىز قالعان تولە بي بابامىزدىڭ زيراتىن ءحVىى عاسىردىڭ كىرپىشىمەن كوتەرىپ, باسىنا ارنايى يراننان تاس الدىرتىپ, وعان ء«تاڭىرىم قازاققا ەلدىكتى دە, ەرلىكتى دە, دانالىقتى دا بەرگەن» دەپ جازدىردىق. قازاقتىڭ جەتى ازاماتى ناۋاي وبلىسى نۇراتا اۋدانىنداعى وراز قاجىنىڭ ۇرپاعى سەيىتقۇل اۋليە مەن ايتەكە بايبەك ۇلىنىڭ ءۇش مىڭ جىلدىق قورىمداعى زيراتىنا ۇلكەن كەسەنە تۇرعىزدى. بۇل – بۇحارانىڭ سولتۇستىك داربازاسى. 1370 جىلدان ءامىر تەمىردىڭ باس كەڭەسشىسى بولعان وراز قاجىدان باس­تاپ (1299-1385 جىلدار) وسى اۋلەتتىڭ بەس ۇرپاعى جوعارى بيلىككە ارالاستى. ورازدىڭ ۇرپاعى سەيىتقۇل اۋليەنىڭ ەكى ايەلىنەن اقشا حان, ءجالاڭتوس ءباھادۇر تۋدى. جارتى عاسىرعا جۋىق سامارقاندتى بيلەگەن ءجالاڭتوس ء«تىللا قاري» مەن «شەردور» مەدرەسەسىن سالدىردى, ايتەكە ءبيدى جاس­تايىنان تاربيەلەپ, ونىڭ بيلىككە كەلۋىنە ىقپال ەتتى. ۇلى بيلەرىمىز – تولە بي مەن قازىبەك بي 90-نان اسىپ ومىردەن وتسە, ايتەكە ءبيدىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. تاريحشىلار وسى ماسەلەنى دايەكتى تۇردە زەرتتەۋ كەرەك», دەدى. ول تۇركىستاندا ءۇش ءبيدىڭ ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋ, وزبەكستانداعى ايتەكە مەن تولە بي, رەسەيدەگى جاڭگىر حان, بوكەي, قۇرمانعازى كەسەنەلەرىن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قورعاۋىنا الۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردى.

ءۇش ءبيدىڭ ومىردەرەكتەرى ناقتىلانۋى قاجەت

جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانىبەك يسمۋرزين ايتەكە ءبيدىڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارى ناقتىلانباعانىنا نازار اۋداردى. ءبىر دەرەكتە ءبيدى 1644 جىلى دۇنيەگە كەلدى دەسە, باسقا زەرتتەۋشىلەر 1666, 1682, 1683 جىلدارعا اپارادى. دۇنيەدەن وتكەن مەرزىمى دە تۇرلىشە جازىلىپ ءجۇر: 1700, 1709, 1722, 1730, 1740-1750-ءدىڭ اراسى, 1766 جىل دەپ كەتە بەرەدى. جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلى ءبيدىڭ 1709 – 1722 جىلدارى دۇنيە سالعانىن بولجادى. وعان قوجابەرگەن جىراۋ مۇراسىنداعى «وتكەن جىل ايتەكە بي دۇنيەدەن ءوتتى, كەلگەندە ەلۋ التى جاسقا اجال جەتتى» دەگەن جولدار نەگىز بولعان. الايدا سوڭعى زەرتتەۋلەر «ەلىم-ايدىڭ» بەرىرەكتە جازىلعانىن انىقتادى. انتروپولوگ ورازاق سماعۇل ايتەكە بي زيراتىنان الىنعان باس سۇيەكتىڭ 70 جاس­تان اسقان ادامدىكى بولعانىن دالەلدەدى», دەيدى ج.يسمۋرزين. ايتەكە بي تۋرالى ورىس مۇراعاتىنداعى ازىرشە تابىلعان جالعىز دەرەك – 1803 جىلى ورىنبوردان بۇحارا حاندىعىنا ساپار شەككەن پورۋچيك ياكوۆ گاۆەردوۆسكيدىڭ جازباسى. 1804 جىلى جارىققا شىققان ءبىرىنشى جۋرنالدا ول تاۋكەنىڭ 1680-جىلدارى بيلىككە كەلگەنىن جازا وتىرىپ, حاندىقتىڭ ءۇش ءبيى تولە, قازىبەك, ايتەكەنى «اقساقالدار» دەپ كورسەتكەن. وسى جۋرنالدا ايتەكەنى «اتىقا» دەپ جازعان. قازاق حاندىعىنىڭ يدەولوگيالىق تۇعىرىن بەكەمدەگەن ءۇش بي 1680-جىلدارى اقساقالدىق جاسقا كەلگەن جوق, ءارى كەتسە 30-40 جاستا. ومبى ارحيۆىنەن تابىلعان قۇجاتتار قازىبەك ءبيدىڭ 1667 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1763 جىلى كوكتەمدە 96 جاسىندا دۇنيەدەن وزعانىن ايعاقتايدى. ال قىتايتانۋشى كلارا حافيزوۆانىڭ دەرەكتەرى بويىنشا تولە بي 1675 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1758 جىلدارى ومىردەن وزعان بولۋى مۇمكىن. 1758 جىلى قىتاي ەلشىلەرىمەن كەزدەسە وتىرىپ, تولە بي ءوزىنىڭ 83 جاسقا كەلگەنىن ايتادى. سوندا تولە بي قازىبەك بيدەن 7-8 جاس كىشى. 1733–1734 جىلدارداعى مۇراعات قۇجاتتارىندا تولە ۇلى ءجۇزدىڭ ءبيى رەتىندە قويايدار بيدەن كەيىن تۇر.

ماسكەۋدەگى رەسەي يمپەرياسى سىرت­قى ساياسات ءارحيۆىنىڭ 122-قورىنداعى «قىرعىز-قايساقتار» بولىمىندە ايتەكە ءبيدىڭ قولى قويىلىپ, ءمورى باسىلعان جالعىز قۇجات بار. بۇل – سىرتقى ىستەر كوللە­گياسىنىڭ ءتىلماشى تەۆكەلەۆكە 1731 جىلى كىشى ءجۇزدىڭ 28 ستارشين – رۋباسىلارى جازعان حاتتىڭ تۇپنۇسقاسى. ەسكى شاعاتاي جازۋىنداعى قۇجاتتا 28 ستارشين «قۇران ءوپتىم, انت ەتتىم», دەپ رۋ تاڭباسىن باسادى. ساڭكىباي بي, شومە­كەيدەن كەدەي بي, ءاجىباي بي, تامادان ەسەت, تابىننان بوكەنباي باتىر قول قويعان. اراسىندا «الشىن تورتقارا رۋىنىڭ اق اكەسى, قۇران ءوپتىم, انت ەتتىم, مەن ايتەكە بي تاڭبالىق سالدىم» دەگەن ايتەكە ءبيدىڭ تاڭباسى تۇر. جانىبەك يسمۋرزين كونە قازاق جازۋىنداعى وسى قۇجاتقا قاراپ, 1731 جىلى ايتەكە ءبيدىڭ ومىردە بولعانىن جوققا شىعارمايدى. 1731 جىلدىڭ سوڭىندا سامەكە حان باستاعان ورتا ءجۇزدىڭ 25 رۋباسى انت بەردى. مۇندا سامەكە (شاحمۇحاممەد) باباسى شىعاي­دان باستاپ, ەسىم, سالقام جاڭگىر, تاۋكە حان­دى جازا وتىرىپ, سوڭىندا ءوزى مەن ءىنىسى ابىل­مامبەتتى (ابۋمۇحاممەد), باراق سۇلتاندى قوسادى. وسى قۇجاتتا «ارعىن قاراكەسەك رۋى­نىڭ اق اكەسى قۇران ءوپتىم, انت ەتتىم. مەن قازىبەك بي تاڭبامدى سالدىم» دەپ قازى­بەك بي دە ءمورىن باسقان. 1732 جىلدىڭ كۇزىندە ۇلى ءجۇزدىڭ بيلەرى دە رەسەي يمپەرياسىنا حات جولدايدى. كونە قازاق جازۋ­ىنداعى اۋدارماسى: «جىراق جەردەن جا­رقىن كوڭىلمەن ۇلى ءجۇزدىڭ قىرعىز-قايساق بيلەرى اق حان ۇلىق پاديشاحىنا باس سالدىق. وڭ قول قويىپ ايدار بي مەن تولە بي باس سالدى جانە ساتاي باتىر مەن حانكەلدى باتىر باس سالدى. بولەك باتىر باس سالدى. بولەك باتىر ءوزى ەلشى بولىپ, قارا قالماق تورەسى حوڭتايشى قالدان شەرەن­گە كەتتى. قالعان ءسوزدى ارالبايدان سۇرا­ساڭدار. ەلشى بولىپ رىسكەلدى بارا جاتىر» دەپ اياقتايدى. ارالباي مەن رىسكەلدىنى پاتشا سارا­يىنا جىبەرگەن ەلشىلەر.

ايتەكە ءبيدىڭ ۇرپاقتارى

ايتەكە ءبيدىڭ بالالارى – وتەباس, قوسىباي, جالتىر. وتەباستان بوتپاي, شىمىر. قوسىبايدان قاراكوبەك, ەسكەنە تارايدى. 1748 جىلى ءتىلماش گۋلياەۆتىڭ حابارىنا قاراعاندا, ابىلقايىر حان ولتىرىلگەننەن كەيىنگى حان سايلاۋىندا ايتەكە ءبيدىڭ بالالارى قوسىباي مەن جالتىر باتىر سۇلتاندى قولدا­عان. ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى نەپليۋەۆتىڭ جىبەرگەن ادامى س.ابدىرازاقوۆ 1748 جىلدىڭ كۇزىندە باتىر سۇلتاندى حان كوتەرۋ شاراسىنا ايتەكە ءبيدىڭ بالالارى قوسىباي مەن جالتىردىڭ قاتىسقانىن جازعان. «ماسكەۋدەگى كونە اكتىلەر مۇراعاتىنداعى 1889 جىلى 15 جەلتوق­ساندا تاپسىرىلعان قۇجاتتا كىشى جۇزدەگى وتەباس بي, قوسىباي بي, جالتىر, ەسكەنە, قاراكوبەك, ورماننىڭ قايىپ حانعا قاراعاندارى كورسەتىلگەن. بۇلار – ايتەكەنىڭ بالالارى. وسى جىل­دار­داعى ءالىم رۋىنىڭ ءبيى – وتەباس ايتە­كە ۇلى بولسا, ودان كەيىن ايتەكە ءبيدىڭ نەمەرەسى قاراكوبەك قوسىباي ۇلى ساي­لان­عان. 1794 جىلعى قۇجاتتاردا ستارشىن جانىس وتەباس ۇلى دەپ جازىلعان. سوعان قاراعاندا 1794 جىلى وتەباس بي ومىر­دەن ءوتىپ, ورنىنا جانىس بي سايلانا­دى. وتەباس ءبيدىڭ زيراتى ارال اۋد­ا­نىن­داعى قوسىم قوجا قورىمىندا. جانىندا جاقايىم سارتاي باتىر, كەرەيت قوسىم قوجا جەرلەنگەن», دەيدى جانىبەك يسمۋرزين.

بيلەر – حالىقتان شىققان تالانت

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنينۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سامات وتە­نيا­زوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيلەر ينستيتۋتى تەك قازاق جەرىندە جانە قازاق حاندىعى قۇ­رامىندا بولعان قاراقالپاق پەن قىر­عىزدا عانا ءىشىنارا كەزدەسەدى. «قازاق بيلەرى حالىقتىڭ اراسىنان جارىپ شىققان حاس تالانتتار ەدى. ەگەردە, حان بيلىكتىڭ ۇشار باسىنداعى اق سۇڭقار بولسا, ونىڭ تۇعىرىن قازاق بيلەرى ۇستاپ تۇردى. ول زاماندا حاننىڭ بيلىگى شەكتەۋلى بولدى. بيلەر زاڭ شىعاردى, مەم­لەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن جۇر­گىزدى, حانعا قارجى تاۋىپ بەردى, ءار رۋدان اسكەر جاساقتادى. الايدا ءحVىىى عاسىردىڭ وقيعالارىندا ايتەكەنىڭ ەسىمى ەش جەردە كەزدەسپەيدى. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ وسى جاعداي شەتەلدەردەگى ارحيۆ قۇجاتتارىن تەرەڭ زەرتتەۋگە سۇرانىپ تۇر», دەيدى ول.

باشقۇرتستان ۇلتتىق عىلىم اكا­دەميا­سى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋ­تىنىڭ قىزمەتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زاكاريانوۆ ءىح عاسىردا ارال تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا, قيماق-قارلۇق اسكەرىنەن جەڭىلگەن وعىزدار ورال تاۋى بو­يىنا قونىس تەپسە, قالعان بولىگى ح عاسىردا قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا كىرگەنىن ايتتى. قازاق پەن باشقۇرتقا الپامىس باتىر, كوروعلى, ەر تارعىن, ەديگاي, وراق-ماماي, كوكشە باتىر, شورا باتىر, ەر قوشاي باتىرلار جىرى مەن ء«لايلى-ءماجنۇن», «بوز جىگىت», ء«جۇسىپ-زىليحا», «تاحير-زۋحرا» عاشىقتىق داستاندارى, سىپىرا, اسان قايعى, قازتۋعان, شالكيىز, بۇحار جىراۋ دا ورتاق. الايدا «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» ەپوسى باشقۇرتتىڭ تەك تابىن رۋىندا عانا ساقتالعان. تابىندار وڭتۇستىك ورالدا ءىح عاسىردا پايدا بول­دى. بەرىرەككە دەيىن قازاقتار ورال بويىنا, ال باشقۇرتتار جايىقتان بەرى ءوتىپ, جىر ايتىسىنا كەلىپ ءجۇردى. كىندىك ازيا مەن ۇندىستانعا كوز تىككەن رەسەي يمپەرياسى ورال بويىنا مەتاللۋرگيا زاۋىتتارىن سالا باستاعاندا, ەكى عاسىرعا سوزىلعان كوتەرىلىس باستالدى. ۇكىمەتتىڭ قۋدالاۋىنان قاشقاندار قازاق دالاسىنا بارعاندا, ابىلقايىر حان پانالاتتى. ماسەلەن, قاراساقال باتىر 1735–1740 جىلدارى كوتەرىلىستەن سوڭ قازاق دالاسىنان 19 جىل بويى پانا تاپتى. ول قازاق جەرىندە جەرلەندى», دەيدى زەرتتەۋشى.

حيۋا مۋزەي قورىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ديلمۋرود بابودجانوۆ بەكەت اتانىڭ كونە ۇرگەنىش مەدرەسەسىندەگى ۇستازى سايد مۇحامماد باقىرجان سوپى, سىرىم, يساتاي باتىرلاردىڭ حيۋا حاندىعىمەن بايلانىسى تۋرالى دەرەكتەرمەن ءبولىستى. ال اتىراۋ وبلىسىنداعى سارايشىق مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابىلسەيىت مۇحتار ايتەكە ءبيدىڭ 1731 جىلدان كەيىن دە ەل اراسىندا بولعانىن جوققا شىعارمايدى. ول ءبيدىڭ قىزمەتىنە قاتىستى وزبەكستان مۇراعاتىندا ساقتا­لۋى مۇمكىن قۇجاتتار قولىمىزعا تيمەي جاتىر دەپ تۇيىندەدى. ەۋروپاداعى قا­زاق دياسپوراسىنىڭ وكىلى, دانيانىڭ بەل­لۋنن قالاسىنىڭ تۇرعىنى اقبار ايۋبەي قاجى ەۋروپادا اۋعان قازاقتارى تۋرالى بىرنەشە كىتاپ شىققانىن ايتتى. سونىڭ ەڭ العاشقىسى 1825–1832 جىلدا­رى انگليا ساياحاتشىلارىنىڭ جازبالارى. «قازىرگى اۋعان جەرىندە تۇرىپ جات­قان قازاقتار جوشى زامانىندا باردى. ودان كەيىن قازاق حاندىعى تۇسىندا بارعان قازاقتاردىڭ سانى بۇگىندە 35-40 مىڭعا جۋىق. ەڭ سوڭعىسى 1930 جىلدارى بارعان ءبىزدىڭ اتالارىمىز. ولاردىڭ كوبى 1990 جىلدارى ەلگە ورالىپ, الماتى, شىمكەنت, تۇركىستانعا قونىستاندى. قازىرگى ۋاقىتتا 1 332 وتباسى (8 159 جان) اتامە­كەن­گە كوشىپ بارۋعا دايىنبىز دەپ ستا­تيس­تيكاعا ەسەبىن بەرىپ وتىر. بۇلار­دىڭ اراسىندا ون جاسقا دەيىنگى 2 300 بالا بار. ولاردىڭ اتا-اناسى بالالارىن قازاقستانعا جەتكىزۋگە وتە مۇددەلى. قا­زاق بيلىگى وسى ۇسىنىستى نازارعا السا» دەپ اۋعان قازاقتارىنىڭ تىلەگىن جەتكىزدى. جيىن سوڭىندا فيلوسوفيا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى التاي تايجانوۆ ىرگەلى باس­قو­سۋدا قازاق بيلەر ينستيتۋتىنىڭ ءرولى, سىرىم مەن يساتاي باتىرلاردىڭ, بەكەت اۋليە­نىڭ حيۋا حاندىعىمەن بايلانىسى تۋرالى مازمۇندى باياندامالار زاماناۋي تۇركى الەمىنىڭ بايلانىسىنا ۇلەس قوسادى دەگەن ويىن جەتكىزدى. فيلوسوف عالىم ءار كەزەڭدە قوعامدا ۇلكەن ءرول ات­قار­­عان تۇلعالاردىڭ قىزمەتىن جان-جاقتى قاراس­­­­­­­تى­­رۋدا, تۇلعاتانۋعا قاتىستى زەرت­تەۋ­­لەردە دەرەكتانۋشىلار, ساياساتتانۋ­شى­لار مەن فيلوسوف عالىمداردىڭ تۇجى­رىم­دارى وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

 اقتوبە وبلىسى