قانشا كەزەڭ وتسە دە سىعاناق قالاسى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر ماڭىزىن جويعان ەمەس. ارحەولوگ عالىمدار ءالى زەرتتەپ, سارالاپ جاتىر.
ۆ.بارتولد تاۋىپ جارىققا شىعارعان «سىعاناق گراموتالارىندا» قالا ماڭىنداعى بىرنەشە ارىق پەن بۇلاق اتاۋى كەزدەسەدى, قالادا XVII عاسىردا دا تىرشىلىك جالعاسقانى ايتىلادى. ال قالانىڭ باتىس جاعىنا جۇرگىزىلگەن قازبا ەكى قۇرىلىس كەزەڭىن انىقتادى. الىنعان كەراميكالىق ماتەريالدار قالادا تىرشىلىك XVI-XVIII عاسىرلاردا دا جالعاسقانىن دəلەلدەيدى. 1867 جىلى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن پ.لەرح جازباسىنا سۇيەنسەك, شاھار ءحىح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ءومىرىن جالعاستىرعانى باياندالادى.
XVIII عاسىردا قازاق حاندىعى بىرنەشە رەت جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا ۇشىرادى. وسى شاپقىنشىلىقتار جانە باسقا دا ءتۇرلى سەبەپتەردەن قالا بىرتە-بىرتە ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى. 1801 جىلعى ء«سىبىردىڭ سىزبا كىتابىندا» دا سىعاناق قازاقستاننىڭ سىرداريا الابىنداعى قالالاردىڭ ءبىرى دەپ كورسەتىلگەن. قالانىڭ قازىرگى اۋماعى 20 گەكتار, ال قالاشىقتىڭ قورعانىسى بەكەم تسيتادەل اۋماعى 7,2 گەكتار, قورعان بيىكتىگى 7 مەتر بولىپ, قالاشىقتىڭ بەس بۇرىشىنان ءۇش-ۇشتەن شەڭبەرلى شىعىڭقى مۇنارا جۇمىس ىستەگەنىن ارحەولوگيالىق دەرەكتەر راستاپ وتىر. جان-جاعىندا كوپتەگەن ءۇيىندى, ەرتەدە سۋ جۇرگىزىلگەن قۇرىلىس ىزدەرى ساقتالعان.
سىعاناققا زەرتتەۋشىلەر ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان كوڭىل بولە باستاعان. العاش رەت 1867 جىلى ورىس ارحەولوگيالىق كوميسسياسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا تۇركىستان ايماعىنداعى ورتاعاسىرلىق قالالاردى قاراپ شىعۋعا جىبەرىلگەن شىعىستانۋشى پ.لەرح بولىپ, ونىڭ قاي جەردە ورنالاسقانى تۋرالى اقپارات بەرگەن. 1884 جىلى تۇركىستان وڭىرىنە ىسساپارمەن كەلگەن ن.ۆەسەلوۆسكي ورتاعاسىرلىق قالا قيراندىلارىن قاراپ شىعىپ, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ول «وپيسانيە رازۆالين درەۆنيح گورودوۆ پو دوروگە يز كازالى ۆ تاشكەنت» دەگەن 52 بەتتەن تۇراتىن قولجازباسىندا سىعاناق ماڭىنداعى ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەرگە سيپاتتاما جاسايدى. 1892 جىلى ولكەتانۋشى ە.سميرنوۆ سىرداريا بويىنا جاساعان بارلاۋ كەزىندە سىعاناقتا بولىپ, تومەنارىق پەن قالانىڭ سۋلاندىراتىن جۇيەسى تۋرالى جازعان. 1899 جىلى ۆ.كاللاۋر بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ونىڭ توپوگرافياسىن سيپاتتاپ, شىعىس جاق قاقپاسىنىڭ الدىنداعى ھيساميددين سۋناقاتا كەسەنەسىنىڭ ىشكى, سىرتقى بەينەسىن قاعازعا تۇسىرەدى. سىعاناقتى ا.ياكۋبوۆسكي ءبىرشاما تىڭعىلىقتى قاراپ شىعادى. ول قالانىڭ توپوگرافياسىنا كوڭىل ءبولىپ, جانىنداعى كەيبىر كەرەگەلەرى ساقتاۋلى تۇرعان مەشىت عيماراتتاردىڭ سۋرەتىن ءتۇسىرىپ العان. ۇلكەن عىلىمي ماقالا جازعان. بۇدان 20 جىلدان كەيىن, 1947 جىلى وقاە-نىڭ جەتەكشىسى ا.بەرنشتام قالانىڭ توپوگرافيالىق جوباسىن تۇسىرگەن. حح عاسىردىڭ 40-50-جىلدارى وقاە-نىڭ جەتەكشىسى ە.اگەەۆا مەن گ.پاتسەۆيچ قالانىڭ V-ءVىىى عاسىرلار ارالىعىندا ءومىر ءسۇرىپ, ودان كەيىن قۇلدىراعانىن, ءحىى-ءحVى عاسىرلار ارالىعىندا قايتا كوتەرىلىپ, اق وردانىڭ كەزىندە قايتا جاندانعانىن جازادى. ك.اقىشەۆ پەن ك.بايپاقوۆ سىعاناققا ورتاعاسىرلىق شاھارلاردىڭ ىشىندە وتىراردان كەيىنگى اتاقتى ەكىنشى قالا دەگەن انىقتاما بەرگەن.
قالا ەكى بولىكتەن: شاحريستاننان جانە وعان ءۇش جاعىنان جاناسىپ جاتقان رابادتان تۇرادى. ونىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان شاحريستان كەزىندە ءپىشىمى بەسبۇرىشقا ۇقسايتىن مىقتى قامال بولعان.
1893 جىلى بۇحارادا ورىس عالىمى ا.تۋمانسكيگە ءوزىنىڭ پارسى دوسى ءابۋ-ل-فازل گۋلپاەگاني عىلىمي ماعىناسى جاعىنان وتە قۇندى ءبىر ەڭبەكتى تاپسىرادى. جاعرافياعا بايلانىستى پارسى تىلىندە جازىلعان بۇل قولجازباداعى (982 جىلعى 26 ماۋسىمنان 983 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن) شىعارمانىڭ اتىن «حۋدۋد-ال-الام» («الەمنىڭ شەگى») دەپ قويعان. 1920 جىلى ۆ.بارتولد وسى ەڭبەكتى «تۋمانسكيدىڭ قولجازباسى» دەگەن اتپەن باستىرعان. مۇندا تاريحتا ەڭ ءبىرىنشى رەت سۋناق قالاسى جايىندا «گورود سۋناح» دەپ وتە انىق جازىلعان. ءسوز بولىپ وتىرعان وسى «الەمنىڭ شەگى» قالانىڭ شاعىنداۋ ەكەندىگى, حالىقتارىنىڭ باي تۇراتىندىعى, باسقا جەرلەرگە جاقسى ساداقتاردى شىعارىپ ساتاتىندىقتارى اتاپ كورسەتىلگەن. اكادەميك ۆ.بارتولد 1902 جىلى ورتا ازياعا جاساعان عىلىمي ساپارىندا تاشكەنتتەگى ارحيۆ ماتەريالدارىنان سىعاناق قالاسىنا بايلانىستى 4 حان جارلىعىن (گراموتا) تاۋىپ الادى. بۇل تابىلعان ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءتورتىنشى قۇجاتتار – تۇرىك تىلىندە, ال ءۇشىنشى قۇجات پارسى تىلىندە جازىلعان. قۇجاتتاردىڭ ورىس تىلىندەگى اۋدارماسى 1969 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى شىعارعان «ماتەريالى پو يستوري كازاحسكيح حانستۆ حV-ءحVىىى ۆەكوۆ» دەگەن تومدىققا (313-319 بەتتەر) ەنگىزىلگەن. تابىلعان حان جارلىقتارى سىعاناق تاريحىن تەرەڭىرەك تاني تۇسۋدە ماڭىزى زور.
ءحىV عاسىردا سىعاناقتا قىپشاق اقىندارى قۇتىپ قىپشاقي مەن بەركە فاكيح قىپشاقي ءومىر سۇرگەن. «حۇسراۋ ۋا شىرىن» («حۇسراۋ مەن شىرىن») داستانىنىڭ اۆتورى قۇتبا دەپ ەسەپتەلەدى. قۇتبا ءنيزاميدىڭ پارسى تىلىندە جازىلعان وسى اتتاس شىعارماسىن وزىنشە قايتا جىرلاپ, جاڭا نۇسقاسىن جاساعان. ازەربايجاننىڭ ۇلى اقىنى نيزامي «حۇسراۋ ۋا شىرىندا» ارىستان شاحتى ماقتاسا, ال قۇتبا بۇل شىعارماسىندا التىن وردا حانى وزبەك حاننىڭ (1312-1342) بالاسى تىنىبەك پەن ونىڭ ايەلى ماليكەنى ماقتايدى. ال تىنىبەكتىڭ بۇل كەزدە اق وردانىڭ حانى بولىپ, سىر بويىنداعى سىعاناق قالاسىندا بيلىك قۇرىپ تۇرعان كەزى ەكەن. داستاننىڭ نەگىزگى سيۋجەتى شىرىن مەن حۇسراۋدىڭ ادال ماحابباتىن ۇلگى ەتە وتىرىپ, قۇتبا وزىنشە تىنىبەك پەن ماليكەنىڭ اراسىنداعى وقيعالاردى قوسىپ, ولاردىڭ دا ماحابباتتارىن دارىپتەيدى. دەمەك, قۇتبانىڭ «حۇسىراۋ ۋا شىرىن» داستانى سىعاناقتا جازىلعان شىعارما ەكەنىندە داۋ جوق. بۇل داستاننىڭ قىپشاق بەركە فاكيح كوشىرگەن جالعىز عانا قولجازباسى پاريج كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى ەكەن. ونى پولياك عالىمى ا.چۋكوۆسكي ۆارشاۆادا باستىرادى. كەيىن 1958-1969 جىلدار ارالىعىندا قازاندا, 1946 جىلى تاشكەنتتە, 1974 جىلى الماتىدا باسىلىپ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلە باستايدى.
اكادەميك ۆ.بارتولد ىستانبۇلعا بارعان ساپارىندا كىتاپحانادان «ميھمان – ناما-ي بۇحارا» («بۇحارالىق قوناقتىڭ جازبالارى») اتتى ەڭبەكتى كەزدەستىرەدى. وسى قولجازبادان سىعاناقتىق عۇلاما عالىم حۇسام اد-دين ءاس-سىعناقيدىڭ:
«كورگەن كىسى پەيىش ەكەن دەر ەدى,
قۇتتى بىلىك ۇيا سالعان جەر ەدى.
«نيحايانى» جازدى مۇندا ءبىر باۋىر,
«حيدەيانى» ۇقتىردى ەرى ورەلى.
شىققان مۇندا عۇلاما دا, دانا كوپ,
ايتادى جۇرت قاسيەتتى قالا دەپ.
قايتا تۋ ءناسىپ بولسا, دۇنيە-اي,
قايتىپ وسى سىعاناقتى قالار ەك», –
دەپ جازعان ولەڭىن كوشىرىپ الادى. ونى سول كەزدە سىعاناقتى زەرتتەپ جۇرگەن ا.ياكۋبوۆسكيگە اكەلىپ بەرەدى.
ءىلياس ەسەنبەرلين «كوشپەندىلەر» اتتى تاريحي تريلوگياسىندا سىرداريانىڭ ورتا شەنىندە بوزاڭدى دالادا كونە زاماننان, ءتىپتى شىڭعىس حان شابۋىلىنان بۇرىن كوپ جىلدان بەرى كەلە جاتقان سىعاناق, وتىرار, ياسى, چايرام اتتى كونە شاھارلاردىڭ بار ەكەنىن, وسىلاردىڭ ماڭىنان بىرنەشە قالانىڭ سالىنعانىن, بۇعان مىسال رەتىندە سۋناق, جۇينەك قالالارىن اتاپ كورسەتكەن.
سوڭعى جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ نəتيجەسىندە, قالا وركەندەۋىنە ءوز əسەرىن تيگىزگەن ەكى مونۋمەنتالدى قۇرىلىس ورنى ارشىلدى, ولار: شاحريستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس قاقپاسى مەن قالا ورتالىعىندا ورنالاسقان ورتالىق مەشىت. قالادا مۇنداي ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى سىعاناقتىڭ استانالىق مəرتەبەسىن ايقىنداي تۇسكەندەي. ءابد ءال-قادىر يبن مۇحامماد امەننىڭ «مادجما,ءال-انساب ۋا-ل-اشدجار» اتتى شىعارماسىندا «ەگو وتپراۆيلي ۆ اك-ۋردۋ ۆ كاچەستۆە پراۆيتەليا. گورود سيگناك ون پرەۆراتيل ۆ ستولنىي گورود. تەرريتوريۋ مەجدۋ رەكامي دجەم, دجايكي, سايحۋن سدەلالي مەستوم سۆوەگو ۆلادىچەستۆا» دەگەن جولدار كەزدەسەدى.
سىعاناق قالاسى تەك ءىرى ساۋدا ورتالىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءحى-ءحىىى عاسىرلارداعى قىپشاق حاندىعىنىڭ, ءحىV-حV عاسىرلارداعى اق وردا حاندىعىنىڭ, حV عاسىرداعى ءابىلحايىر حاندىعىنىڭ, حV-ءحVى عاسىرلارداعى قازاق حاندىعىنىڭ ەكى مارتە استاناسى بولعانى تۋرالى مəلىمەتتەردى دە كەزدەستىرۋگە بولادى.
قازبا بارىسىندا ارشىلعان عيماراتتار جəنە سۋارمالى جۇيەلەردىڭ ىزدەرىنە قاراپ, قالا ح-ءحىح عاسىرلار ارالىعىندا ءبىلىم مەن ءىرى وركەنيەت ورتالىعى بولعانىن ۇعامىز. توپىراعىنان سان قيلى عالىمدار, اقىندار, قولباسشىلار شىققان. سونىڭ ءبىرى ايگىلى عالىم, اقىن, ھيساميددين سىعاناقي, ءدارۋىش ءالي اس-سىعاناقي, حۇسام اد-دين اس-سىعاناقي, موللا يمام اس-سىعاناقي, كامال اد-دين اس-سىعاناقي, شايداي شايقى سىعاناقي سياقتى ءبىرتۋار ۇلدار كەزىندە سىر بويىنىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. سىعاناق قالاسىندا ھيساميددين سىعاناقي (1132-1199) دۇنيەگە كەلىپ, وسىندا ءومىر سۇرگەن. وتىرار قالاسىنداعى كىتاپحانانى باسقارعان ھيساميددين سىعاناقي سۋناقاتا اتاقتى ءدىني شىعارمالارى «نيحايا» مەن «حيدەيا» كىتاپتارىن وسى قالادا جازعان. بۇل ەڭبەكتەرگە ونىڭ نەمەرەسى, مۇسىلمان ءىلىمىنىڭ زاڭ عىلىمى بويىنشا ماماندانعان, سونىمەن قاتار حاديستانۋشى, فيلوسوف, تاريح, ءتىل مەن ادەبيەت سالاسىندا ساۋاتتى, ءدىننىڭ قىلىشى اتانعان حۇسام اد-دين اس-سىعاناقي تالداۋ جاساعان. حۇسام اد-دين ەڭبەكتەرىنىڭ قولجازبا نۇسقالارىن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى كىتاپحانالاردان ۇشىراتۋعا بولادى.
سىعاناق قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى بولعان. قالاعا كەلەتىن تۋريستەرگە اشىلعان مەشىت-مەدرەسەلەردى, ءدىني عيماراتتاردى, بولاشاقتا اشىلاتىن مادەني ورىنداردى كورسەتكەندە العاشقى استانامىزدا مادەنيەتتىڭ قانداي جوعارى دارەجەدە بولعاندىعىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. كەلەشەكتە اشىق اسپان استى مۇراجاي نەگىزىندە وسى ءوڭىردىڭ كوپتەگەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشىن قورعاۋعا الاتىن, وندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەي اشىلۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.
قازىرگى تاڭدا ارشىلعان قۇرىلىستاردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن حاناكا مەن مەشىت, مەدرەسە, ەرزەن حان كەسەنە قۇرىلىستارى «قازقايتاجاڭعىرتۋ» مەكەمەسى تاراپىنان قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وكىنىشكە قاراي, ول جۇمىستار توقتاپ قالدى. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ارحەولوگتەردىڭ اشقان تاريحي ورىندارى جويىلىپ بارادى. 2014 جىلدان باستاپ سىعاناق قالاسىنىڭ ورنىندا قىزىلوردا وبلىستىق بيۋدجەتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلگەن كەشەندى قازبا جۇمىستارى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىسقا مەملەكەتتىك قولداۋ كەرەك. قازىر ورتاعاسىرلىق سىعاناقتا از قارجىمەن اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا سىعاناقتىڭ سىرلارىن ءازيز حالقىمىزعا اشۋ جانە قازاق تاريحىنداعى ورنىن تياناقتاۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى ءارى قوماقتى قارجى بولىنسە, ەسكەرتكىش ايماعىندا باسقا دا قۇرىلىس نىساندارىن ارشىپ, زەرتتەۋگە زور مۇمكىنشىلىك بەرەر ەدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحىنان سىر شەرتەر سىعاناق قالاشىعىنا قاتىستى تالاي تاريحي دەرەكتەر مەن قۇندى جادىگەرلەر جيناقتالدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«تۋريزمدى دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. تۋريستەردىڭ نازارىن تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە, جەرىمىزدىڭ تابيعاتىنا اۋدارۋ كەرەك», دەگەن ەدى. وسى ورايدا ايتپاعىمىز, سىعاناق قالاسىندا تۋريستەرگە جاسالىپ جاتقان قۇرىلىس نىساندارى جوقتىڭ قاسى. الداعى كۇندەرى تۋريستەرگە ارناپ ساپار ورتالىعى سالىنىپ, وندا زاماناۋي ەكسپوزيتسيالىق زالدار مەن قور قويماسى, زەرتحانالىق جانە رەستاۆراتسيالىق بولمەلەر, كىتاپحانا مەن كونفەرەنتس زال اشىلسا دەيمىز.
سىعاناقتىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە. ونى زەرتتەپ, زەردەلەۋ جاڭا سەرپىلىسكە جول اشادى.
رىسبەك اماندىقوۆ,
مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى