شىمكەنت. 2000 جىل. وبلىستىق ورتالىق اۋرۋحانادا ەمدەلىپ جاتىرمىن. ءتورت ورىندىق پالاتادا ءۇش ادامبىز. قاسىمداعى ەكەۋدىڭ ءبىرى – جەتپىس بەستەگى, كەلەسىسى – سەكسەندەگى قاريا. ەكەۋى دە سوزشەڭ. اڭگىمەلەرى بىتپەيدى. مەن ارالاسا قويمايمىن. ءبىزدىڭ مىندەت – تىڭداۋ. ماعان جاقسى. ءىشىم پىسپايدى. ۋاقىت وتكىزۋگە ەرمەك قىلار تەلەديدار, بۇگىنگىدەي سمارتفون جوق. تۇندە ۇيقى, كۇندىز جانىمداعى ەكەۋدىڭ اڭگىمەسى.
ولار نە ايتپايدى دەيسىڭ, وتكەن شاقتارىن, كورگەن قىزىعى مەن قيىندىقتارىن, ءبارىن-ءبارىن مايىن تامىزا جەتكىزەدى. الەمدىك ساياسات, تاريح, ادەبيەت, قوعامىمىزداعى جاقسىلىقتار مەن قويىرتپاق, كەلەڭسىز جاعداياتتار, تاعى قانداي تاقىرىپتار بار, قۇداي-اۋ, ەشتەڭە قالمايدى. كەيدە ەكەۋى پىكىر قايشىلىعىنا تاپ كەلىپ, قىزىلكەڭىردەك بولىپ ايتىسىپ قالاتىنى بار. بىراق قايتىمدارى جىلدام. جاسىنىڭ ۇلكەندىگىن سىيلايتىن بولار كوبىنە جەتپىس بەستەگىسى تەز باسىلىپ, سەكسەندەگىسىنە «جەڭىستى» جىلدام بەرە سالادى. سەكسەندەگى قاريا ءوز وي-پىكىرىنە قارسى ايتىلعان سوزگە وزەۋرەي جاۋاپ بەرەدى. قارسى تاراپتىڭ ءۋاجى ءوتىمدى بولىپ بارا جاتسا بۇرتيىپ, وكپەلەپ قالاتىنىن قايتەرسىڭ. مۇندايدا جەتپىستەگى قاريا سوزىمەن سىلاپ-سيپاپ, اراداعى «كەدىر-بۇدىردى» ادەمىلەپ «ۇتىكتەپ» جىبەرەدى. ۋشىعىڭقىراعان قاتىناس قالپىنا تۇسكەندە جاسى ۇلكەنى تاماعىن ءبىر جوتكىرىنىپ الىپ, كىشىسىنىڭ ءۋاجى دۇرىس ەكەنىن مويىنداپ, ءوزى شالاعاي كەتكەنىن ايتىپ تا جاتادى. اسىرەسە ساياسات, تاريح تاقىرىبىنداعى پىكىر الۋاندىعى ەكەۋىن كۇن سايىن ەكى-ءۇش رەت شەكىستىرەدى. بىراق تەز بەكىسەدى. بۇل بەكىسۋ كوبىنە جەتپىس بەستەگىسىنىڭ كەڭدىگىمەن ورنايدى.
ايتقان اڭگىمەلەرىنەن ولاردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ, بولمىسىنىڭ وزگەشەلىگىن, العان تاربيەسىنىڭ, وسكەن, ەڭبەك ەتكەن ورتاسىنىڭ تابيعاتىن جازباي تانيسىڭ.
ورتادان جوعارى بويلى, جىلدار مۇجىسە دە ءجۇنى جىعىلا قويماعان, تانىنەن ەتى قاشىڭقىراسا دا تۇلعا-تۇرپاتى توق سەكسەندەگى اق-سارى قاريانىڭ جىگىتتىك شاعىندا وسال بولماعانىن ايقىنداپ تۇرار وتتى كوزى جاقتىرماي قاراسا مىسىڭدى باسىپ تاستايدى, ال مەيىرلەنە كوز سالسا جۇرەگىڭدى ەلجىرەتىپ جىبەرەدى. ول كەزىندە جولدامامەن سولتۇستىك وڭىرگە بارىپ ونداعى بىرنەشە كەڭشاردا (سوۆحوز) زووتەحنيك, ديرەكتور بولىپتى. كەيىن تۋعان ايماعى وڭتۇستىك جاققا ورالعان ەكەن.
ۇزىن بويلى, يىعى ازداپ قۋشيىڭقىراعان, بەلى ءسال-ءسال بۇگىلىڭكىرەگەن, ەتتەن اجەپتاۋىر اجىراعان, جانىنداعى زامانداسىنان جاس بولسا دا ودان دەنە الەۋەتى السىزدەۋ كورىنەتىن جەتپىس بەستەگى قارا تورى ءجۇزدى قاريانىڭ وقىعان-توقىعانى, كورگەن-بىلگەنى مول ەكەنى ءسوز ساپتاۋىنان, ايتقان اڭگىمەسىنەن انىق اڭعارىلادى. بۇ كىسى ۇزاق جىل مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتىپتى.
ادەتتەگىدەي اڭگىمەلەرى جالعاستى. تاقىرىپ كەڭەس وداعى تۋرالى. بۇل بۇرىن ءبىر-ەكى رەت قوزعالعان-دى, اقىرىندا كەرىسىپ بارىپ باسىلعان. ەكەۋى ەكى كوزقاراس, بولەك ۇستانىمدا.
جەتپىس بەستەگى قاريا كەڭەس وداعى ساياساتىنىڭ ز ۇلىمدىعىن, بولشەۆيك-كوممۋنيستەردىڭ قاندى قىرعىنىن, اسىرەسە قازاق حالقىنا كورسەتكەن بارلىق ازابىن: الاش ارىستارىن اتىپ-اسقانىن, اشارشىلىق قاسىرەتىن, اتوم بومباسىن جەرىمىزدە ۇزاق جىلدار جارعانىن, ۇلتارالىق تەڭسىزدىكتى, قازاقستان تەك شيكىزات كوزى رەتىندە پايدالانىلعانىن, ءتىلىمىز بەن دىنىمىزگە, دىلىمىزگە, مادەنيەتىمىزگە جاساعان قياناتىن, قىسقاسى بارلىعىن جىپكە تىزە ايتقاندا تولقىپ كەتتى.
سەكسەندەگى قاريا كەڭەس وداعىنا شاڭ جۋىتقىسى كەلمەيدى. ونىڭ ويىنشا, كەڭەس وداعى قازاق حالقىنا كوپ يگىلىك اكەلگەن, كورسەتكەن جاماندىعىنان جاقسىلىعى باسىم. كەڭەس وداعىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ كوزى اشىلعان, جەرىمىزدە قالالار, ءوندىرىس وشاقتارى كوپتەپ اشىلعان, مادەنيەتىمىز وسكەن, اش-جالاڭاش قازاقتى تويىندىرعان, كيىندىرگەن...
ءوزارا پىكىر قايشىلىعى ۇدەپ بارادى. ەكەۋى دە ەموتسيانىڭ قىزىل سىزىعىن باسىپ تۇر. اڭگىمە بىلايشا ءوربىدى. سەكسەندەگى قاريا: «سەن نە دەسەڭ و دە, مەن كەڭەس وداعىن جامانداي المايمىن. ونىڭ جاقسىلىعىن ءوز باسىم كوپ كوردىم. پاناسىز جەتىم قالعان ەدىم, ۇكىمەت ايدالادان تاۋىپ الىپ, ينتەرناتقا ورنالاستىردى, تويىندىردى, كيىندىردى, وقىتتى, ءبىلىم بەردى, قىزمەت بەردى, قامقور بولدى. وسىناۋ جاقسىلىعىن كورە-تۇرا ونى قالاي جاماندايمىن؟ راس, كەڭەس وداعىندا قاتەلىكتەر كەتتى, ەل بولعان سوڭ كەمشىلىكتەر كەزدەسپەي تۇرمايدى», دەدى.
ءدال وسى جولى جەتپىس بەستەگى قاريا ادەتتەگىدەي زامانداسىنا كەڭدىك جاساي قويمادى. سوزدەن توسىلماي, تىزگىنىن ەركىندەۋ جىبەردى. وزىنەن جاسى ۇلكەن قاريا تىرىسىپ قالسا, وكپەسىن جازىپ الارمىن دەپ ويلاعان بولار.
«ايتىڭىزشى, ءسىز قالاي جەتىم قالدىڭىز؟ اعا-ءىنى, اپكە-قارىنداسىڭىزدان قالايشا اجىراپ قالدىڭىز؟ ولىك تولى دالاعا كىم قاڭعىتىپ جىبەردى؟ ءسىزدى ينتەرناتقا ورنالاستىرعاندار «ويبۋ, قازاقتىڭ مىنا بالاسى جەتىم قالىپتى, اش-جالاڭاش ءجۇر ەكەن, پانا بولايىق» دەپ جاناشىرلىق تانىتىپ, ينتەرناتقا ورنالاستىردى دەيسىز بە؟ ولارعا ەرتەڭ ءوز تىلىندە سويلەيتىن, ءتىل العىش, اس-اۋقات پەن كيىم بەرگەنگە قۇلدىق ۇراتىن, وت پەن سۋعا سالسا دا قارسىلاسپاي, باسى سالبىراپ كەتە بەرەتىن ەكى اياقتى جاۋىنگەر-جۇمىسكەر, قۇل كەرەك بولعان سوڭ عانا ءسىزدى ءتىرى الىپ قالعانىن نەگە ۇقپايسىز؟» دەدى جەتپىس بەستەگى قاريا قىزىنا.
ساۋالدار قىزۋى كوتەرىلگەن كوڭىل كۇيمەن قويىلدى.
سەكسەندەگى قاريا ىشتەي تىعىلىپ قالدى. كوزىنەن جاس ىرشىپ-ىرشىپ ءتۇستى... قايتارار جاۋاپ تاپپادى. جو-جوق, ول ءۇشىن بۇل جاۋابى بار سۇراقتار ەدى. بىراق ونى ول وزىنە ەشقاشان سانالى تۇردە قويىپ, وعان جاۋاپ ىزدەپ كورمەگەنى انىق. ويتكەنى ول بۇل سۇراقتاردى وزىنە ءبىر رەت بولسا دا قويىپ, وعان سانا ساۋلەسىمەن جاۋاپ ىزدەسە, كەڭەس وداعىنىڭ جوقشىسىنداي بولماس ەدى عوي.
اڭگىمە شورت كەسىلدى. جاسى ۇلكەن قاريا قول ورامالىمەن كوزىن باسا ءۇنسىز قالدى. ونىڭ ىشتەي ەگىلىپ, جىلاپ وتىرعانى كۇمانسىز ەدى. ول ومىرىندە العاش رەت «مەن قالاي جەتىم قالدىم, باۋىرلارىم قايدا, ولاردان نە سەبەپتى كوز جازدىم؟» دەگەن ساۋالعا كەزىككەندەي. الگى سۇراقتارعا قاس-قاعىمدا جاۋاپ ىزدەپ, كوك دونەن كوڭىلى ءومىرىنىڭ الىستا قالعان تۋلاقتاي ءبىر بولشەگىن كەزىپ, سودان كەلىپ اشتان ولگەن نە اتىلىپ-اسىلىپ كەتكەن اتا-اناسىنىڭ, تاعدىردىڭ تالايىمەن قايدا قاڭعىپ كەتكەنى بەلگىسىز ءمولدىر كوز, پەرىشتە پەيىل, بىرگە تۋىپ, مىنا دۇنيەدە بىرگە ءجۇرۋ جازباعان باۋىرلارىنىڭ اڭىراعان ءۇنى قۇلاعىنا كەلگەن بولار, ساناسىندا قالعان قايعى-قاسىرەت, تالاۋ-تارتىس, جوقشىلىقتان ۇسقىنى قاشقان بەينەلەرى كوز الدىندا جاڭعىرعان شىعار. مىنا جىلاس سودان بولار.
سول كۇنى ەرتە ۇيىقتاپ قالدىق. ۇيىقتار الدىندا جاسى ۇلكەن قاريا جانىنداعى زامانداسىنا قاراپ ءبىر اۋىز ءسوز ايتتى. «كوكىرەك كوزىمدى اشىپ, كوڭىلىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭىتتىڭ-اۋ, ءىنىم» دەدى.
مەنى ەرتەسىنە اۋرۋحانادان شىعاردى. سودان بەرى جيىرما بەس جىل ءوتىپتى. الايدا, قوس قاريانىڭ وتكەن قوعام تۋرالى تارتىسى ءالى كۇنگە دەيىن سانامدا جاڭعىرادى...
بۇگىندە بۇل ەكى قاريا دا ارعى دۇنيەگە اتتانعان بولار. ەگەر عايىپتان-تايىپ ءبىرى جۇزگە ءبىرى ءجۇز بەسكە كەلىپ ورتاسىندا ءتىرى جۇرمەسە. جارىقتىقتار بۇ ومىردەن وزسا, جاندارى جانناتتا بولعاي.
...ەكى كوزقاراس, قايشىلىقتى پىكىر. قوعامىمىزدا كەڭەس وداعىن اڭسايتىندار ءالى كوپ. الدەقاشان ءولۋى ءتيىس كەرەعار كوزقاراس ءالى دە ءتىرى. بۇل نە سوندا؟..