بۇگىندە قوعامدى ءدۇر سىلكىنتىپ تۇرعان الەۋمەتتىك كەسەلدىڭ قاتارىندا ءسۋيتسيدتىڭ, اسىرەسە بالالاردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى جۇرتتى قاتتى الاڭداتىپ تۇر. كەشە عانا كوز الدىندا الاڭسىز ك ۇلىپ-ويناپ جۇرگەن ءجاسوسپىرىم بالاسىنان ويدا-جوقتا ايىرىلىپ قالعان اتا-انالاردىڭ قايعىسى ەلدىك ماسەلەگە اينالدى.
دەپرەسسيا دەڭگەيى وڭالماي تۇر
ءسۋيتسيدتىڭ كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ءورشي تۇسۋىنە ءتۇرلى جات يدەولوگيالىق ەكسپانسيانىڭ دا اسەرى بارىن جوققا شىعارا المايمىز. ال پسيحولوگتەر بۇل قوعامدىق قاسىرەتتىڭ بەلەڭ الۋىنا ادام باسىنداعى دەپرەسسيالىق كوڭىل كۇيدىڭ كوپ اسەر ەتەتىنىن ايتىپ, دابىل قاعىپ ءجۇر.
دەپرەسسيا دەڭگەيى بويىنشا قازاقستان بۇگىندە 180 ەلدىڭ ىشىندە 93-ورىندا تۇر. بىراق سۋيتسيدكە قاتىستى جاعداي سول قالپى – جىلىنا 3,5 مىڭنان 4 مىڭعا دەيىن ادام ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى ەكەن. بۇل – 178 ەلدىڭ ىشىندەگى 19-كورسەتكىش. ەرلەر ايەلدەرگە قاراعاندا ءوز ءومىرىن قيۋعا 4-5 ەسە ءجيى باراتىن بولىپ تۇر.
راسىندا, ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى سۋيتسيد جاعدايى تىم جيىلەپ كەتتى. ايتالىق, كۇنى كەشە «Almaty Management University» ستۋدەنتىنىڭ ءمايىتى تابىلسا, ونىڭ الدىندا عانا الماتىداعى قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىندا وقيتىن سەرجانتتىڭ سۋيتسيد جاساعانى بەلگىلى بولدى. سونداي-اق 18 جاستاعى جىگىت الماتىداعى كوپقاباتتى ۇيدەن سەكىرىپ كەتتى. ءدال سول قالادا 12 جاستاعى ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ 13-قاباتتان سەكىرىپ, ءوز ءومىرىن قيعان وقيعاعا دا كوپ ۋاقىت وتە قويعان جوق. ال ونىڭ الدىندا ەكى وقۋشى قىز 8-قاباتتان بىردەي سەكىرىپ, جۇمباق جاعدايدا اجال قۇشقان ەدى. بۇل تسيفرلار راسىندا دەپرەسسيالىق كوڭىل كۇيدى انىقتاپ, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىمەن جەكەلەگەن ۆەدومستۆولار دەڭگەيىندە عانا ەمەس, بۇدان بىلاي مەملەكەتكە تونگەن قاۋىپ تۇرعىسىنان قاراپ, ارنايى تۇجىرىمداما قابىلداۋ ارقىلى كۇش بىرىكتىرە كۇرەسۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر.
بيىلعى اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاھاندانۋ ۇردىسىنە, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا جانە باسقا دا سەبەپتەرگە بايلانىستى قوعامعا قاۋىپ ءتوندىرىپ كەلە جاتقان جاڭا كەسەلدەر پايدا بولعانىن ەسكە سالىپ, ەل بولىپ كۇرەسۋىمىزدى, ءبىرجولا توسقاۋىل قويۋىمىز قاجەتتىگىن تالاپ ەتەتىن بەس كەسەلدى اتاپ ءوتتى. سولاردىڭ ءبىرى – لۋدومانيادان كەيىن كەلەتىن سۋيتسيد.
«شىن مانىندە, لۋدومانيا – بەيبىت كۇندە ەلدىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتقان قاتەر. سونىڭ كەسىرىنەن تالاي شاڭىراق شايقالدى. تالاي ازامات زاڭ بۇزىپ, قىلمىسقا ۇرىندى. قۇمار ويىن ءۇشىن قارىزعا باتىپ, وزىنە قول جۇمساعان جاندار تۋرالى حابارلار, وكىنىشكە قاراي, كۇن سايىن تاراپ جاتادى. بۇل دەرت جاس ۇرپاققا وتە ۇلكەن زيان كەلتىرەدى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى قوعامعا قاۋىپتى كەسەلدەرمەن كۇرەسۋگە زيالى قاۋىم, اقپارات قۇرالدارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, بارلىعى ءبىر كىسىدەي جۇمىلۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ, مۇنى ۇلتتىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي قاتىسى بار ماسەلە رەتىندە اتاپ ءوتتى.
ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ادەتتە ەرەسەكتەر اراسىندا, اسىرەسە ومىردەن ابدەن قاجىعان, يا بولماسا قارجىلىق تىعىرىققا تىرەلگەن, قورلىقتىڭ قۇربانى بولىپ, شاراسىز كۇيگە تۇسكەن جاندار اراسىندا كەزدەسىپ جاتاتىن. جىل وتكەن سايىن بۇل سۇمدىقتى جانىنا جاقىن تۇتىپ, جۇبانىش كورەتىندەر جاسارىپ كەلەدى. ەڭ قورقىنىشتىسى, وزىنە قول جۇمساعان جاسوسپىرىمدەردىڭ ءبارى تەگىس قيىندىق تىعىرىعىنا تىرەلگەندەر ەمەس. ارتىن قازبالاساڭ, كەيبىر قايعىلى وقيعانىڭ ارتىندا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ازعىرۋى شىعادى.
زاڭنىڭ ورىندالۋى سىن كوتەرمەيدى
وسى ايدىڭ باسىندا بۇل ماسەلەنى پارلامەنت دەپۋتاتتارى نازارعا الىپ, ماجىلىستەگى الەۋمەتتىك-دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ءۇن قاتتى. دەپۋتات كەيىنگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى بالالار ءسۋيتسيدى بۇكىل قوعامدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, اتا-انالار مەن پەداگوگتەر اراسىندا ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانىن ايتىپ, ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولدادى. ساۋالعا ماجىلىستەگى بارلىق پارتيا فراكتسيالارىنىڭ مۇشەلەرى قول قويعان. وندا پارلامەنت وسى دەرتتى اۋىزدىقتاۋ باعىتىندا زاڭداردى قانشا قاتاڭداتقانىمەن, سول نورمالاردىڭ ورىندالۋىنىڭ تومەن ەكەنى ايتىلىپ وتىر.
– بۇل قايعىلى جايتتار, اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردىڭ بالانىڭ پسيحولوگيالىق دەنساۋلىعىنا تيگىزىپ وتىرعان زياندى اسەرىن ەسكەرسەك, ماسەلەنى شەشۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. پارلامەنت بۇگىنگى تاڭدا زاڭنامالىق شارالاردى, مىسالى, قىلمىستىق كودەكستە ارنايى جاڭا قۇرامدا سۋيتسيد تۋرالى 2-باپ قابىلدادى. سونىمەن قاتار ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاۋدى بولدىرماۋعا «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭعا ناقتى رەتتەۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. بۇعان قوسا بۋللينگكە جانە كيبەربۋللينگكە ارنايى اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق جاۋاپكەرشىلىگى ەنگىزىلدى, ءبىلىم باسقارمالارىنىڭ جانىنان پسيحولوگيالىق ورتالىقتاردى قۇرۋ, پسيحولوگيالىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋگە بايلانىستى نورمالار قابىلدانعانىنا قاراماستان, اتالعان نورمالاردى ورىنداۋ دەڭگەيى ءالى دە ءالسىز, – دەدى ج.سۇلەيمەنوۆا.
دەپۋتات الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قاۋىپتى ويىندار, كۆەستەر جانە زورلىق-زومبىلىقتى ناسيحاتتايتىن كونتەنت جاسوسپىرىمدەردىڭ ساناسىن ۋلاپ, ولاردى قاۋىپتى ارەكەتتەرگە يتەرمەلەپ جاتقانىنا قىنجىلىپ, وسىنداي كونتەنتتەردىڭ تارالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جانە مەسسەندجەرلەردەگى نەگاتيۆتى اسەرلەرگە كوز جۇمۋ – ۇرپاق بولاشاعىنا نەمقۇرايدىلىق تانىتۋمەن تەڭ. زاڭنامالىق قابىلدانعان شارالاردى ورىنداۋدى كۇشتىك ورگاندار, اسىرەسە مەسسەندجەرلەردىڭ جاسوسپىرىمدەر كونتەنتىندە گيگيەنا شارالارىن قاتاڭداتۋىن تالاپ ەتەتىن ۋاقىت كەلدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن پارلامەنت قابىلداعان زاڭنامالىق شەشىمدەردى ورىنداۋدى مەملەكەتتىك ورگاندار قاتاڭ باقىلاۋعا الۋعا ءتيىس. ءاربىر اتا-انا بالالاردىڭ ينتەرنەتتەگى ۋاقىتىن قاتاڭ باقىلاپ, زياندى كونتەنتتەردەن قورعالعانىنا كوز جەتكىزۋى كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەمەس, شىنايى ومىردە قارىم-قاتىناس پەن جەتىستىككە جەتۋگە ۇيرەتۋى قاجەت, – دەگەن دەپۋتات وسىعان بايلانىستى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى, باس پروكۋراتۋرا جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى بالالارعا قاۋىپتى كونتەنتتى انىقتاپ, زەردەلەۋدە ۆەدومستۆوارالىق جاۋاپكەرشىلىكتى ودان ءارى كۇشەيتۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
ەسكەرتىپ قانا قويماي, ماجىلىستەگى «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ ۇكىمەت ۇيىنە باعىتتاعان بىرقاتار ۇسىنىسىن جولدادى. وندا قاۋىپتى كونتەنتتى انىقتاۋ جانە مونيتورينگ جاساۋ بويىنشا اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەردى ەنگىزۋ, اتا-انالاردى زياندى كونتەنتتىڭ قاۋپى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ ءۇشىن ساپالى اقپاراتتىق بەينەروليكتەر ازىرلەۋ, تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى دامىتۋدى بارلىق نەگىزگى ءپاننىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ, اتا-انالارعا كومەك بولاتىنداي, تاربيە جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدىرۋ شارت ەكەنى قامتىلعان.
بۇگىنگى بالاعا جەكۋ دە – بۋللينگ
وسى ماسەلە بويىنشا ءبىز پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا سالاسىنان PhD, Astana IT ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى اسەل يساحانوۆانىڭ كەڭەسىنە جۇگىنىپ, پىكىرىن بىلدىك. تاجىريبەلى پسيحولوگ كەيىنگى جىلدارداعى بالالاردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى نەگىزىنەن كوۆيد پاندەمياسى كەزىندە ءورشي تۇسكەنىن ايتتى.
– بۇل – ارينە, بىرنەشە رەت كوتەرىلگەن وتە وزەكتى ماسەلە. جالپى, سۋيتسيد كورسەتكىشتەرى بۇعان دەيىن دە, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الدىندا الاڭداتارلىق جاعدايدا ەدى. مەكتەپتەردە مىقتى, بىلىكتى پسيحولوگ, پسيحياترلار بەلسەندى جۇمىس ىستەپ, بۇل كەسەلدىڭ بەتىن ءبىرشاما قايتارعان ەدى. ياعني مۇعالىمدەردىڭ دە ءتۇرلى تەستىمەن, كۋرستارمەن بىلىكتىلىگىن شىڭداپ, ناتيجەسىندە, كورسەتكىشتەر تومەندەگەن. ال پاندەميادان كەيىن جاعداي كۇرت وزگەردى. ويتكەنى شەكتەۋ كەزەڭىندە بۇكىل ەل بارلىق قاتىناستى سمارتفونداردىڭ, كومپيۋتەردىڭ كومەگىمەن ونلاين اتقارىپ, سونىڭ ىشىندە ونلاين ويىنداردىڭ دا داۋرەنى ءجۇردى, – دەيدى پسيحولوگ.
اسەل الىماحانقىزى بالالارعا كورسەتىلەر پسيحولوگتەردىڭ كومەگىنەن بولەك, ەڭ الدىمەن ولاردى ەموتسيونالدىق تۇراقتىلىققا ۇيرەتۋ كەرەكتىگىن العا تارتىپ وتىر.
– ەموتسيونالدىق تۇراقتىلىق بەتپە-بەت قارىم-قاتىناستار ارقىلى قالىپتاسادى. ياعني بۇگىندە بالالار كوبىنە ونلاين ورتادا, ۆيرتۋالدى الەمدە ءومىر سۇرگەندىكتەن ول ءوزىن شىنايى ورتادا قالاي ۇستاۋ كەرەكتىگىن, ەموتسياسىن قالاي جەتكىزۋگە داعدىلانباي, ءبىر جاعداي بولسا, سىرىن سىرتقا ايتا الماي, ىشتەي تىنىپ, اقىرى سۋيتسيدكە بارادى. ول ءۇشىن مەكتەپتە, جوو-لاردا ارنايى ورتالىقتار اشىپ, جاستاردىڭ توپ بولىپ ارالاسىپ, كوبىرەك بەتپە-بەت قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك. اسىرەسە 1-2-كۋرس ستۋدەنتتەرى اراسىندا ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ وقيعالارى ءجيى ورىن الادى, – دەگەن پسيحولوگ بۇگىنگى بۋىننىڭ بالالارىنا ۇرسۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى.
ءيا, راسىندا كەڭەستىك ءداۋىردى كورگەن اتا-انالار ساناسىنداعى «كەزىندە اتا-انامىزدان, ۇلكەندەردەن ءبىزدىڭ كورمەگەنىمىز جوق, قانشا تاياق جەسەك تە وسى كۇندە ءولىپ قالماي امان-ەسەن ءجۇرمىز عوي» دەگەن كونەرگەن زاماننىڭ كوزقاراسى بۇگىنگى بالا تاربيەسىنە جۇرمەيدى.
– بۇل جاعدايدا مەكتەپ مۇعالىمدەرىن دە, اتا-انالاردى دا تۇزەۋ كەرەك. بۋللينگ ماسەلەسىن كوتەرگەندە ەڭ الدىمەن وسى تۇيتكىلگە كەلىپ تىرەلەمىز. ويتكەنى اتا-انالاردىڭ دا, مۇعالىمدەردىڭ ىشىندە بالالارعا وتە قاتتى قىسىم كورسەتەتىنى بەلگىلى. ولار ونى سەزبەيدى, بايقاماي دا قالادى. «نەگە بالاڭىزعا قىسىم كورسەتتىڭىز؟» دەپ سۇراساق, كەيبىر اتا-انالار كەزىندە ءوز باسىنان وتكەنىن ايتىپ, مۇنى قالىپتى جاعداي سياقتى قابىلدايدى. بۇل – وتە قاتە ءارى قاۋىپتى تۇسىنىك. سالىستىرۋعا كەلمەيتىن ەكى بولەك الەم. سەبەبى قازىرگى بالالار الەۋمەتتىك ورتاعا وتە جاقىن. كوپ اقپارات الادى, كوبى وزدەرىنىڭ قۇقىعىن بىلەدى. بۇگىنگى بۋىنمەن نەگىزىنەن اقىلداسۋ, كەڭەسۋ, ءتۇسىندىرۋ تۇرىندە سويلەسكەن ءجون. بۇرىنعىداي ايقايدىڭ استىنا الىپ, ۇرىپ-سوعۋدىڭ زامانى وتكەن, – دەيدى ءا.يساحانوۆا.
پسيحولوگ بۋللينگ ماسەلەسىن زاڭ نورمالارىمەن دە, اتا-انا, مۇعالىمدەرمەن دە تىكەلەي جۇمىس جۇرگىزۋ ارقىلى رەتتەۋگە بولاتىنىن ەسكەرتە كەتتى.
زاڭ دەمەكشى, بۇل باعىتتاعى قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەر بيىل ءبىراز كۇشەيتىلدى. جۋىردا باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ X پاراقشاسىندا سۋيتسيدكە اپاراتىن 15 مىڭ سايت جانە سىلتەمەلەردىڭ كوزى جويىلعانىن دا مالىمدەدى. سونداي-اق ول اپتا باسىندا ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتايتىن شەتەلدىك سايتتار بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋگە قاتىستى اقپاراتپەن ءبولىستى.
ء«سۋيتسيدتى ناسيحاتتايتىن شەتەلدىك سايتتارعا قاتىستى قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ باعىتىندا حالىقارالىق تاپسىرمالار جىبەرىلەدى. تەرگەۋ بارىسىندا قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرامىز», دەدى باس پروكۋرور.
ول قاجەتتى تەرگەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزىپ, بىرقاتار ساراپتاما تاعايىندالاتىنىن دا ايتتى.
ء«ىىم ءسۋيتسيدتىڭ فاكتىلەرىندە قك-ءنىڭ 313-1-بابى بەلگىلەرىن تەكسەرۋ تاپسىرىلدى. تەرگەۋ بارىسىن باقىلاۋعا الدىم. باسقا دا الەۋمەتتىك جەلىلەردە قك-ءنىڭ 313-1-بابى بەلگىلەرىنىڭ بار-جوعىن تەكسەرەمىز. ينتەرنەتتە ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدى ناسيحاتتاعانى ءۇشىن پروكۋراتۋرا قك-ءنىڭ 313-1-بابىمەن 3 قىلمىستىق ءىس قوزعادى. تەرگەۋدى ارنايى پروكۋرورلارعا تاپسىردىم. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەگەن كونتەنتكە قاتىستى بىرنەشە Telegram-ارنانىڭ قاتىسۋشىلارى مەن اكىمشىلەرى تەكسەرىلەدى», دەدى باس پروكۋرور.
قالاي دەسەك تە, قىركۇيەكتەن بەرگى وتكەن كۇندەر كورگەن تۇستەي بولىپ كوڭىلىمىزگە كوپ وي سالىپ, كۇپتى ەتىپ قويعانى راس. بىرىنەن كەيىن ءبىرى بولعان بالالار ءسۋيتسيدى, اسكەردەگى كۇنارا قىرشىن كەتىپ جاتقان جالىنداعان جاستار ەرتەڭىنەن ءۇمىت كۇتپەي مە دەگەن كۇماندى ساۋال مازالاي باستادى.