تاريحى تەرەڭ قۇتتى وردا

اتالعان مەكتەپ 1924 جىلى بۇرىنعى الاش قالاسىندا, ياعني جاڭا سەمەيدە باستاۋىش مەكتەپتەر­دىڭ ءبىرى بولىپ اشىلدى. سول كەز­دەگى بۇراتانا ۇلت رەتىندە قىرعىز ەر­لەر مەكتەبى جانە قىرعىز ايەلدەر مەكتەبى دەپ اتالدى. 1926-1927 جىل­دارى شارۋا جاستار مەكتەبى بولىپ اشىلعان. 1934 جىلى سەمەي قالاسىنداعى №5 تولىق ەمەس ورتا قازاق مەكتەبى بولىپ قاي­تا قۇرىلىپ, ءبىلىم كەڭىستىگىنە قۇلاش سەرمەدى. سوعىس جىلدارىندا ورتا مەكتەپ ودان كەيىن قىزدار جانە ۇلدار ورتا مەكتەبى بولىپ ەكىگە ءبولىندى. ەل تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلى №5 ورتا مەكتەپكە مەكتەپ-گيمنازيا مارتەبەسى بەرىلىپ, 1992 جىلى شاكارىم اتىن يەمدەندى. «ۇزدىك مامانداندىرىلعان مەكتەپ», «ورتا بiلiم بەرەتiن ۇزدiك ۇيىم» اتانعان ءبىلىم وشاعىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە.

دانىشپان اقىن, كەمەل ويلى كەمەڭگەر شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى ۇلت مۇددەسىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ توبە ءبيى – سوتى بولىپ ادىلدىك ىزدەگەنىن بىلەمىز. ونىڭ اتالعان مەكتەپتەگى العاشقى ءارى جەتەكشى ۇستازدارى­نىڭ بىرەگەيى قايروللا يبراگيموۆ­پەن تىعىز ارالاسقانى ەستەلىكتەردە كەزدە­سەدى. قايىم مۇحامەدحانوۆ­تىڭ «مەنىڭ ۇستازىم ەدى» دەپ تەبى­رە­نە ەسكە الاتىن قايروللا ۇستاز – ۋفا قالاسىنداعى «عاليا» مەدرەسە­سىن­دە بەيىمبەت مايلين, ءماننان تۇرعانباەۆ, تايىر جومارتباەۆ تۇرعىلاس قازاق زيالىلارىمەن بىر­گە وقىپ, «يمام حاتيپ ءۋا ءمۇدداريس» اتاعىن العان ادام. 1918-1919 جىلدارى سەمەيدە اشىلعان تۇڭعىش باستاۋىش قازاق مەكتەپتەرىنىڭ باسشىسى لاۋازىمىن اتقارعان.

ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان الاشتان قالعان قۇتتى وردانىڭ جۇزجىل­دىق جىلناماسىندا 1924 جىلدان باس­تاپ بەرتىنگە دەيىن ايتۋلى تۇلعا­لار مەن قازاق تاريحىنىڭ كور­نەكتى وكىلدەرى, ءبىلىم سالاسى­نىڭ ءبىتىمى بولەك پەداگوگتەرى ديرەك­تور بولعان. وسى تىزىمدە العاشقى الاش مۇعالىمى قايروللا يبراگي­موۆ, اقىن, كوسەمسوزشى تۇرلى­حان قاسەنوۆ, قازاق كسر ىشكى ىستەر ءمينيسترى, گەنەرال-لەيتەنانت شىراقبەك قابىلباەۆ, ­«داڭق», «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ ­يە­گەرى انۋاربەك دۇيسەنباەۆ, جازۋشى, عالىم سەيىتجان تابارىكوۆ, اسىل­دىڭ سىنىعى مۇرات ءمانان ۇلى تۇرعانباەۆ, اباي ەلىنىڭ ابىز اقساقالى, شەجىرەشى, ەتنوگراف مول­دابەك جانبولاتوۆ, حالىق اعار­تۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى, ون التى جىل بويى شاكارىم اتىنداعى مەك­تەپتىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن ابى­رويمەن اتقارعان الما مەدەتقىزى اۋباكىروۆانىڭ دا ەرەن ەڭ­بەگىن ەسكەرگەن ءجون. 90 جىل­دىق مەرەيتوي قارساڭىندا ءبىلىم ور­دا­سى­­نىڭ تاريحىن تۇگەندەپ كىتاپ شىعا­رىپ, وتكەنىن بۇگىنگە ورالتىپ, قى­رۋار قىزمەت قىلدى. 2007 جىلى ديرەكتورلىققا تاعايىن­دال­­عان الما مەدەتقىزى ۇلكەن ءومىر بەلەسى مەن ەڭبەك تاجىريبەسىن مەڭ­گەرگەن ۇستاز بولعاندىقتان, جاڭا قىزمەت­كە قۇلشىنىسپەن كىرىستى. مەكتەپ­كە بەرىلگەن جاڭا مارتە­بەگە سايكەس مەكتەپ جارعىسىن جازىپ, قۇجات­تا­رىن تولىقتاي قايتا رەسىمدەۋ­دى قولعا الدى. ءماجىلىس دە­پۋتاتى نۇر­­­تاي سا­بيليانوۆ­تىڭ ازاماتتىق قول­داۋى­مەن 2011 جىلى 21 اقپان­دا ءوڭىر باسشىسىنىڭ №20 قاۋلى­سى بويىنشا وبلىستىق بيۋدجەت­كە ء­وتىپ, «شاكارىم اتىنداعى وبلىس­تىق ­دا­­رىندى بالالارعا ارنالعان ءۇش تىل­­دە وقىتاتىن مامانداندىرىل­عان مەكتەپ» مارتەبەسىنە قول جەت­كىزدى. مەكتەپتى وبلىستىق بيۋدجەتكە كوشىرۋدەن باستالعان جۇمىس عيمارات شاتىرى مەن توبەسىن, كابينەت ەسىكتەرىن, سانيتارلىق توراپتاردى اۋىستىرۋ سياقتى تاعى باسقا قۇرىلىس جۇمىستارىنا جالعاستى. وسى شاقتا مەكتەپتىڭ ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعاي­تۋ­دا ينتەراكتيۆتى كابينەتتەر اشىلىپ, كومپيۋتەرمەن جابدىق­تا­ۋعا, مەكتەپتى بىرىڭعاي جەلىگە قوسۋ, ين­تەرنەت جۇمىسىن پايدالانۋعا باسا نازار اۋدارىلدى. مەكتەپ­تىڭ ىشكى, سىرتقى بەزەندىرۋىنىڭ نو­بايى دايىندالدى. ءپان كابينەت­تەرى اشىلىپ, كورنەكى قۇرالدار­مەن جابدىقتالدى, اعىلشىن تىلىن­دەگى ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا وقۋلىقتارى, كابينەتتەردەگى جي­ھازدار جاڭارتىلدى, اسحاناعا, سپورت سالاسىن دامىتۋعا, تەحنو­لو­گيا كابينەتتەرىنە قاجەتتى تەح­نيكالىق قۇرالدار الىندى. ما­تە­ماتيكا, فيزيكا, حيميا پاندە­­رىن اعىل­شىن تىلىندە وقىتاتىن كادر­لارمەن تولىقتىرۋ, ولار­دىڭ بىلىك­تى­لىك دەڭگەيىن كوتەرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە ەندى. 2007 جىلى ءبىلىم سا­پاسىن ارتتىرۋدا وقۋ باعدارلا­ما­سى­نا سايكەس 1 «دا­رىن» سىنىبى اشىل­­سا, 2013 جىلى مۇنداي سىنىپتىڭ سانى 20-عا جەتتى. وسى كۇندەرى مەكتەپ­­­تە وقۋعا تىلەك بىلدىرگەندەردىڭ ­سانى ارتىپ, مەكتەپكە قابىلداۋ تەست, اڭگىمەلەسۋ ارقىلى جۇرگىزى­لىپ, كون­­كۋرستىق نەگىزدە قابىل­دا­نا­تىن بولدى. ءسويتىپ, الاشتان قالعان ­وقۋ وشاعىنىڭ تىنىسى اشىلىپ, ­ابىرويى اسقاقتاپ سالا بەردى.

قازاق ەلىنىڭ اتىرابىندا ءبىلىم شامشىراعىن جاققان جۇماباي بوياۋ­باەۆ, عازيز ساپاەۆ, رازيا سەيسەم­باەۆا, راحيما قانتاەۆا, توكەن جۇ­مانوۆ, وراز­بيكە ماح­مۋتوۆا, ءاديا سما­عۇلوۆا سىندى مۇعا­­لىم­دەردىڭ ەسىمدەرى اتالعان وقۋ ور­نى­نىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالدى. وقۋ مەن مەكتەپ­تەگى ۇزدىك تابىسى, ۇلگىلى ءتارتىبى ءۇشىن «التىن مەدال» مەن «كۇ­مىس مەدال» بەلگىلەرىنە يە بولعان شاكارىم اتىنداعى مەكتەپتىڭ تۇ­لەكتەرى تاريح تاقتاسىنا تاڭبا­لاندى. بۇگىندە مەكتەپ ۇجى­مى مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, عىلىمنىڭ بيىك تۇلعاسى قايىم مۇحامەدحانوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ازات دۇيسەنباەۆ, ونەرتاپقىش, پروفەس­سور, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوك­­­تورى قيزات دۇيسەنباەۆ سياقتى كور­نەكتى جانداردىڭ وسى مەكتەپ­تە وقىعانىن دا ماقتانىشپەن ايتا­دى. سونداي-اق بۇل مەكتەپتى ەلى­مىز­گە بەلگىلى قالامگەرلەر مەن اقىن­دار, سپورت ساڭلاقتارى, دەنساۋ­لىق سالا­سىنىڭ ساپىنداعى بىلىكتى ماماندار, اتاپ ايتقاندا, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساق­تاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى جەڭىس ديحانبەكوۆ, ­بوكسشىلار جاقسىلىق ءىلياسوۆ, ­ادى­لەت ەگىزەكوۆ, ءداستۇرلى انشىلەر مەن ونەر ادامدارى وتانتاي كارىب­جا­نوۆ, نۇريدەن يمانباەۆ, بەرىك وماروۆ, گۇلدانا نوعايباەۆا, جۋرناليست ءىلياس يساحانوۆ, اباي وڭىرىنە بەلگىلى مەتسەنات مارات قۇرمانباي تامامداعان.

ءبىلىم ساپاسىن, مەكتەپ بەدەلىن ارتتىرۋدا مۇعالىمدەردىڭ ءرولى زور. تاريحي ءبىلىم ۇياسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر پەداگوگتەرگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق بايقاۋ­لار­دا باق سىناپ, ءوز تاجىريبەسىن ەل كولەمىندە ءبولىسىپ كەلەدى. «ۇز­دىكتەن ۇيرەن» جوباسى اياسىندا ۇزدىك ۇستازدار قالالىق, وبلىس­تىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيلەردە وتكى­­زىلگەن سەمينار, فورۋمدار­دا شەبەرلىك الماسىپ ءجۇر. ويت­كەنى وسى وقۋ وشاعىنداعى 4 بىر­دەي مۇعالىم «ۇزدىك پەداگوگ» رەس­پۋب­ليكالىق باي­قا­ۋىنىڭ جەڭىم­پازى اتانعان. جۇزجىلدىق مەكتەپ تاريحىنداعى ءبىلىم مەن عىلىم, ونەر مەن مادەنيەت, تاعى باسقا ءارتۇر­لى سالادا جەتىستىكتەرگە جەتۋى, جىل سايىن ۇزدىك مۇعالىمدەردىڭ شى­عۋى جىلدار بويى قالىپتاسقان ادىستەمەلىك جۇمىستاردىڭ جەمىستى ناتيجەسى ەكەنىن ايگىلەيدى. بۇگىن­دە گيمنازيادا 7 «پەداگوگ-شەبەر», 37 «پەداگوگ-زەرتتەۋشى», 33 عىلىم ماگيسترى, 1 جوعارى ساناتتى پەداگوگتەردەن, كاسىبي الەۋەتى جوعارى مامانداردان قۇرالعان 88 ۇستاز 1161 شاكىرتكە ءتالىم-تاربيە بەرەدى.

گيمنازيا كەيىنگى جىلدارى جەلى­لىك ساناتتاعى مەكتەپتەرمەن, جوو ورىندارىمەن بايلانىس جاساۋ مەن ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس ­ورناتتى. اتال­عان گيمنازيادا Steاm باع­دار­لاماسى ءۆا­رياتيۆتى كۋرس, جوبا, ەكس­پەري­مەنت, بالالاردىڭ وز­دە­­رىنىڭ ەركىن ارەكەتتەرى ار­قىلى دامۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى. وقۋ­شىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ەس­كەرە وتىرىپ اشىلعان «تسيفر­لىق ساۋاتتىلىق», «روبوتتەح­ني­كا» كۋرستارى وڭ ناتي­جەسىن بەرىپ, گيم­نازيا شاكىرتتەرى يندونە­زيا, قىتاي ەلىندەگى روبوتتەحنيكا سا­يىستارىندا وزا شاۋىپ, توپ جارعانى – مەكتەپتەگى بىلىكتى ۇستازداردىڭ ارقاسى.

گيمنازيانىڭ قازىرگى ديرەكتورى, ى.التىنسارين توسبەلگىسى­نىڭ يەگەرى, «ۇزدىك پەداگوگ-2019» سايىسىنىڭ جەڭىمپازى نۇرگۇل مۇقانوۆا شەجىرەلى ءبىلىم ۇياسىن­داعى يگى ىستەردىڭ بارلىعى دا بولا­شاق قامى ءۇشىن قولعا الىنعانىن ايتادى. «قازىردە ءبىلىم ۇيىم­دارىنداعى ەڭ باستى ماسەلە – قولايلى, قاۋىپسىز ورتا تۋعىزۋ. وقۋ­شىلاردىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگە­يىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مەكتەپتە 47, ال سىرتىندا 25 بەينەباقىلاۋ كامەراسى ورناتىلعان. عيماراتتا «جەدەل ساقشى» دابىل تەتىگى جۇمىس ىستەيدى. بيىلعى وقۋ جىلىندا ءبى­لىم ورداسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي مەكتەپتە بىرقاتار جوندەۋ جۇرگىزىلدى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن 600 شارشى مەتر فۋتبول الاڭى مەن workout الاڭى سالىندى. بۇل وقۋشىلاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋگە مول مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ءاليحان بوكەيحان اتىنداعى Smart زەرتحاناسىنىڭ تۇساۋى كەسىلگەنى عىلىمدى سەرىك ەتكەن سەرگەك ويلى جاستارعا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. «مەكتەپ تاريحى» اتتى مەكتەپ مۇراجايىنىڭ اشىلۋى عاسىرعا جۋىق تاريح پاراقتارىنان حابار بەرەدى», دەيدى ن.قۇلجاعازىقىزى.

بيىك بەلەستەر مەن اسقارالى اسۋ­لاردى الىستا قالدىرعان ءبىلىم ورداسىنىڭ وتكەنىنە بويلاساڭىز, وشكەنىمىز جانىپ, ءىزى كومەسكى تارتا باستاعان تاريح بەتىن پاراقتاي­سىز. ال بۇگىنىن باعامداپ كورسە­ڭىز, بولاشاقتى باعدار ەتكەن جان­دار­دىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنە سۇي­سىنە­سىز. ۇلتتىڭ ۇستىنى, تاۋەلسىز­دىك­­­تىڭ تۇعىرىنا كۋاگەر بولعان, وتكەن عاسىرداعى قازاق وقىعان­دارى مەن زيالىلارىنان قالعان ءبىر بەلگى – پاراسات-پايىمىمىزدى ءوسىرىپ, كەلەشەك كەرەگىنە جاراسا, ارمان نە!

اباي وبلىسى