15 128 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى وزەن, كول, تەڭىز, شولەيت, ورمان سياقتى ءتۇرلى گەوگرافيالىق اۋماقتان وتەدى. شەكارامىزدىڭ 13 398 شاقىرىمى قۇرلىققا ءتان بولسا, سۋ شەكاراسى 1 730 شاقىرىمعا جەتەدى. ال رەسەيمەن اراداعى شەكارا الەمدەگى ەڭ ۇزىن قۇرلىق شەكاراسى سانالادى, بۇل شامامەن 7 548 شاقىرىمدى قۇرايدى.
دەماركاتسيالانعان قازاق-قىرعىز مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى شامامەن 1 257 شاقىرىمدى قۇرايدى. كەيىنگى ۋاقىتتاعى وڭىردەگى كۇردەلى گەوساياسي احۋالداردى ەسكەرىپ, ەلىمىز شەكارانىڭ كۇزەتىن كۇشەيتىپ, الەۋەتىن ارتتىرىپ كەلەدى. اسىرەسە قىرعىز-قازاق شەكاراسىندا زاستاۆالار كوپتەپ اشىلدى.
قىرعىزستانمەن اراداعى ساياسي-ەكونوميكالىق مۇددەلەردى قورعاۋ, اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس جاتقان قوس ەلدىڭ اراسىنداعى زاڭسىز كوشى-قوننىڭ الدىن الۋ, وڭاي ولجامەن اقشا تابۋدى كوزدەگەن جات پيعىلدى ازاماتتاردىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىنا قارۋ-جاراق, وق-ءدارى, ەسىرتكى, راديواكتيۆتى زاتتاردى زاڭسىز الىپ كىرۋىنە تەگەۋرىندى توسقاۋىل قويۋ – ەل تۇتاستىعىن نىعايتۋ ماقساتىندا شەكاراشىلارعا جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ باستىسى.
– ءبىزدىڭ ەڭ باستى ماقساتىمىز – ەلىمىزدىڭ شەكاراسىن سەنىمدى كۇزەتۋ جانە قورعاۋ. ءبىزدىڭ شەكارا بولىمشەسى تاۋلى ايماقتا ورنالاسقاندىقتان, قىزمەت بارىسىندا كوبىنە اتپەن ءارى جاياۋ جۇرەمىز. سونداي-اق جۇمىلا كوتەرگەن جۇكتىڭ قاشاندا جەڭىل كەلەتىنىن قاپەردە ۇستاپ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ, شەكارا شەبىندەگى قاۋىپسىزدىكتى وڭتايلى ۇيىمداستىرۋ ءبىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمىزگە جۇكتەلگەن. بۇعان قوسا وسى اۋماقتان شەكارانى زاڭسىز كەسىپ وتۋشىلەردى ۇستاۋ, كونتراباندالىق ارەكەتتەرگە توسقاۋىل قويۋ, شەكارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بار. ءبىزدىڭ جەكە قۇرام الدىمىزعا قويىلعان مىندەتتەردى ابىرويمەن, مۇلتىكسىز اتقارۋعا قاشاندا دايىن. سەبەبى ءبىزدىڭ جەكە قۇرام, كاسىبي دايىندىقتان وتكەن ساربازدارمەن جانە كەلىسىمشارت نەگىزىندەگى اسكەري قىزمەتكەرلەردەن جاساقتالعان, – دەيدى جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى شەكارا زاستاۆاسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بەكتاس ورالبەكوۆ.
قازاقستان جەر كولەمىنە بايلانىستى شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەدى. وڭتۇستىكتەگى كورشى قىرعىز ەلىمەن ورتاق شەكارا اۋماعى 1 241 شاقىرىم شاماسىندا سوزىلىپ جاتىر. كارتاعا قاراپ سوزىلىپ جاتىر دەۋ ايتۋعا عانا جەڭىل, ايتپەسە ەكى ەلدىڭ جەرى تۇيىسەتىن تۇستىڭ باسىم بولىگى – تاۋلى ايماق. مەملەكەتتىك شەكارانىڭ دەليميتاتسيالىق جانە دەماركاتسيالىق ۇدەرىستەرى تولىق سوڭىنا جەتىپ, 2001 جىلى 15 جەلتوقساندا قازاق-قىرعىز شەكاراسى تۋرالى شارتقا قول قويىلعان. وسى شەكارا شارتىنا ساي ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە قىرعىز ەلىمەن شەكتەسەتىن ايماقتا ەكونوميكالىق تۇرعىدان ماڭىزى وتە زور شەكارالىق زاستاۆالار پايدا بولدى.
الىس-بەرىس پەن بارىس-كەلىس كەڭ ەتەك جايعان كەزدە كونتراباندا, ەسىرتكى بيزنەسى سەكىلدى زاڭعا قايشى ءىس-ارەكەتتەردىڭ شەكارا اۋماعىندا ءجيى بولاتىنى بەلگىلى. وعان شەكاراعا جاقىن ماڭدا تىركەلگەن قىلمىستىق ارەكەتتەردى سارالاپ, شولىپ شىققاندا شەكارانى كەسىپ وتپەكشى بولعانداردىڭ دەنى وسى اتالعان قىلمىس تۇرلەرىمەن قولعا تۇسكەنىنە كوز جەتكىزەسىز.
شەكاراداعى قىزمەتتىك-جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى جوعارى دەڭگەيدە ورىنداۋ ءۇشىن كاسىبي كينولوگ ماماندار مەن وسى ىسكە جاقسى ۇيرەتىلگەن قىزمەتتىك يتتەر دە اۋاداي قاجەت. كينولوگيا قىزمەتىنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, تۇبىنە ۇڭىلسەڭىز, ءتۇپ ماقساتى قىراعىلىقتى مەڭزەيتىن وسىناۋ قىزمەتتىڭ ماڭىزىن اڭعارۋ اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. قاراشا حالىق شەكارا كۇزەتىنىڭ ساپىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ساقشى يتتەر تۋرالى كوپ بىلە بەرمەيدى. كۇشىك كەزىنەن ارنايى وقۋ-جاتتىعۋ كۋرسىنان ءوتىپ, بەلگىلى ءبىر باعىتتاعى شەكارا بۇزۋشىلاردى انىقتاۋعا ماماندانعان اقىلدى يتتەردىڭ دە قىزمەتتىك مىندەتتەرى بار.
– مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ مىندەتىن اتقارۋ ىسىندە قىزمەتتىك يتتەردىڭ تيگىزەتىن كومەگى وتە زور. ءتىپتى وسى ءتورت اياقتى دوستارىمىزدىڭ كومەگىنسىز شەكارانى كۇزەتۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ايتا الامىن. سىقىرلاعان ءبىر دىبىس, قىبىر ەتكەن ءبىر قيمىل نازارىمىزدان تىس قالىپ قويسا, وندا ءبۇتىن ءبىر ەلدىڭ شەكاراسىنا, اۋماعىنا قاتەر تونگەن بولار ەدى. سول سەبەپتى ءبىز شەكارا شەبىن كۇندىز-ءتۇنى قىزمەتتىك يتتەردى قاسىمىزدان ءبىر ەلى قالدىرماي كۇشەيتىلگەن تۇردە كۇزەتەمىز, – دەيدى ءشولدالا شەكارا زاستاۆاسىنىڭ كينولوگى, كىشى سەرجانت قۋانىشبەك كاربوزوۆ.
مۇندا ساققۇلاقتاردىڭ ءوز باسپاناسى بار. ولار جىلدىڭ نەگىزگى ەكى مەزگىلىنە, ياعني قىسقى جانە جازعى مەزگىلگە لايىقتالىپ جابدىقتالعان. ويتكەنى ءيىس سەزگىش, وجەت ءارى ايبارلى دا اقىلدى يتتەردىڭ قاشاندا ەرەكشە كۇتىم مەن قامقورلىقتى قاجەت ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
قىزمەتتىك يتتەردى كۇزەت ناريادتارىمەن بىرگە بەيتاراپ ايماقتاردى باقىلاپ قايتۋعا الىپ شىعۋ, دابىل وپەراتسيالارىنا مىندەتتى تۇردە قاتىستىرۋ – بۇلجىماس قاعيدا.
قازاقتىڭ شەكاراسى جاۋگەرشىلىك زامانداردا جىلقى تۇياعىنىڭ ىزىمەن سىزىلىپ, ەر قاناتىنىڭ كومەگىمەن قورعالعان دەگەن رۋحتى ءسوز بار. ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى اتالعان جىلقى جانۋارى جەرىمىزدى, ەلىمىزدى قورعاۋعا وراسان زور ۇلەس قوستى. سەبەبى ءمىنىس اتى مىڭداعان شاقىرىمدى باعىندىراتىن كۇشكە يە. سوندىقتان اتا-بابامىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى نەبىر ارمان-مۇراتىنا جەتكىزگەن قامبار اتا تۇقىمى بۇگىن دە تاۋداعى شەكاراشىلاردىڭ ەڭ سەنىمدى كولىگى بولىپ تۇر.
جاستايىنان اتقا قىزىعىپ, قىلقۇيرىقتىنىڭ قۇلاعىندا ويناپ وسكەن جارىلقاسىن داۋلەتبەك ۇلى اسكەردە دە تۇلپاردىڭ تىزگىنىن ۇستاپتى. ول باعىنا وراي جۋالى اۋدانىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن شەكتەسەر تاۋلى ايماعىنداعى شەكارا كۇزەتىنە ءتۇسىپتى.
– وسى جاققا كەلگەن بويدا كاۆالەريست بولدىم. سۋىن, جەمشوبىن مەزگىلىمەن بەرىپ وتىرۋىمىز كەرەك. جال-قۇيرىعىن تاراپ, ۋاقىتىمەن قىسقارتىپ وتىرۋ, تۇياعىنداعى تاعاسىن مۇقيات قاداعالاپ تۇرۋ مۇنداعى باستى قاعيدالارعا جاتادى. وسىنداي كۇتىممەن قاراپ جۇرسەڭ, جىلقى جانۋارىنىڭ دا سەنى جولدا قالدىرمايتىن جاقسى قاسيەتى بار. ءبىزدىڭ شەكارالىق باقىلاۋ اۋماعى نەگىزىنەن تاۋلى, قىراتتى بولعاندىقتان, جىلقى ءبىزدىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىگىمىز ءارى كولىگىمىز بولۋعا جاراپ تۇر, – دەيدى باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى شەكارا زاستاۆاسىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى ج.داۋلەتبەك ۇلى.
مەملەكەتتىك شەكارانى بۇزۋشىنىڭ جۇرگەن باعىتى بويىنشا ىزدەۋ جۇرگىزۋگە تاۋلى ايماقتاردا قىزمەتتىك جىلقىلاردىڭ پايداسى وراسان زور. شەكاراشىلاردىڭ وزدەرى مۇنداي ويلى-قىراتتى جەر جاعدايىندا قاسكويدى قولعا ءتۇسىرۋ كەزىندەگى قيىندىقتاردى باستان كەشكەندە جىلقى جانۋارىنىڭ قادىرىن انىق سەزىنەتىنىن جاسىرمايدى.
«بايگە اتىنداي بابىن تابا بىلسەڭ, كەز كەلگەن جىلقى الىسىڭدى جاقىنداتىپ, دىتتەگەن جەرىڭە امان-ەسەن اپارادى. مۇندا بىزگە جول تالعامايتىن كولىكتەر دە كومەكتەسە المايتىن كەزدەر بولىپ تۇرادى», دەيدى جامبىلدىق شەكاراشىلار.
ءبىز, وكىنىشكە قاراي, مۇنداعى زاستاۆالاردىڭ, شەكاراشىلار قۇرامىنىڭ سانىن, ناقتى ورنالاسقان جەرىن ايتا المايمىز. ماقالامىزدىڭ ماقساتى دا بۇل ەمەس-ءتىن. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن تىكتەپ, تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا كۇننىڭ مي قايناتار اپتاپ ىستىعى مەن قىتىمىر قىستىڭ بەت قارىتار ايازىندا دا تىكەنەك سىمنىڭ بويىن كوز ىلمەستەن كۇزەتىپ جۇرگەن شەكاراشىلاردىڭ دا ارامىزدا بار ەكەنىن ەل-جۇرتتىڭ ەسىنە ءبىر سالىپ قويۋ بولعان.